()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
UQU KİTABI 2 KLASS
AQSAQAL QIŞ.
Urmannar artınnan
hәm taular artınnan,
Bolınnar buylatıp,
Burannar uynatıp,
Kilә Qış babay.
Ay suıq, ay-yay.
Çana şuu.
Qışqı kiçlәrneņ balalar өçen iņ kűņelle, iņ quanıçlı sәğate, ixtimal, şәfәq batqannan soņ başlanadır. Su buylarına, tau bitlәrenә bөten tirә-yaqqa tın ğına, yomşaq qına qızğılt qaraņğılıq tөşә. Şua torğan Qaban tawında qazılmalarnı da, qalqulıqlarnı da aera almıy başlıysıņ. Өylәrdә әllә qayçan ut alalar.
Soņ inde, soņ. Qaytırğa waqıt. İnde çәnәşkәneņ1 aratası әllә qayçan qaerılıp tөşkәn. Kiez itek belәn biyalәylәr dә gel boz ğına. Bűtәnne әytkәn dә yuq, şuıp tөşkәn saen eğıla-mәtәlә torğaç, çalbarlarğa tikle sığıp taşlarday bula. Qaytqaç orış elәgәsen dә belep torasıņ. Şulay da qaytıp qına bulmıy bit, bulmıy!
Talçıqqan ayaqlarnı kөç-xәl belәn atlap, mışqıldap, çәnәşkәlәrebezne tau başına sөyribez. Әmma berseneņ dә qaytırğa isәbe yuq...
Tağın ber genә şuıyk inde! dilәr.
Lәkin ul tağın ber genә bulıp qalmıy, ike dә, өç tә, biş tә bulıp kitә.
Qaban tawınıņ өstenә űk menәseņ dә, çәnәşkәne ayaqlarıņ belәn etәrep, quzğalıp kitәseņ. Tűbәngәrәk tөşkәn saen, çәnәşkәņ Haman qızulıy bara. Qolaqlarıņda cil uynıy, biteņә zәhәrle salqın bәrә. Yar qırıenda utırğan tәbәnәk bağanalar, celt tә celt kilep, eğılışıp qına qalalar. Rәxәt! Çәnәşkәņ oça ğına. Menә gel şulay oçası da oçası, rәxәtlekne bik ozaqqa suzası kilә.
Menә sin ber malaynı uzdıņ, menә ikençesen dә artta qaldırdıņ, sin şul rәxәtlekneņ mullığına tűzә almıyça, aldağı malaynı da uzıp kitәçәgeņә nıq ışanğan xәldә, taşıp torğan ber cilkenű belәn qıçqırıp cibәrәseņ:
Hәәә-y-yt! Qağı-ı-ıl!
Şulay da iņ qızığı, űzeneņ rәxәte belәn tınnarıņnı bua torğanı alda әle. Taunıņ bu-ennan-buena şulay buran uynatıp, sızğırtıp şuıp tөşәseņ-tөşәseņ dә ber zaman, kinәt cirdәn aerılıp, çın-çınnan oçıp kitәseņ! İneş buendağı waq tallar, kűper tөbendәge qar өemnәre asta qala, ciņ oçlarıņnan, izűlәreņnәn, bişmәt itәgeņnәn cil bәrep kerә. Oçu rәxәtennәn xәtta yөrәgeņ qısılıp kilә, kűzlәreņ yomıla. Kűzeņne açqanda, sin inde boz өstendәge tirәn qarğa çumğan bulasıņ. Awızıņ, borınıņ qar, muenıņa, ciņ eçlәreņә qar tulğan bula.
Sineņ artıņnan, quanıçınnan qıçqıra-qıç-qıra, çıeldıy-çıeldıy iptәşlәreņ qoela başlıy. Qaysı, çәnәşkәsennәn atılıp kitep, başı belәn qarğa çuma, qaysıberse өsteņnәn oçıp uza, iptәşe өstenә barıp tөşә. Tik niçek kenә turı kilgәndә dә űpkәlәştәn, açulanıştan tűgel. Qaya ul açulanu, qaya ul űpkә-sapqa! Bөtenese uhıldıy, kөlә, qıçqırıp cibәrә. Berse qar astına kitkәn sıņar itegen, çәnәşkәsen tartıp çığara, ikençese bűregen qaqqalıy. Tınıbız-өnebez betep, berebezne berebez bűlderә-bűlderө quanırğa, maqtanışırğa totınabız:
Kűrdeņme, minem çәnәşkә qanlarğa oçtı! Bezneņ kűrşe Xәkimcan ni teşlәk malay inde. Başqa waqıtta anıņ sűzen eskәk belәn tartıp çığarırğa kirәk. Monda ul bulıp ul maqtanmıyça tűzep qala almıy:
Hi, menә min ul! Mineke әnә qaya barıp tөşte!
Ә min wıjt Axuncan yanınnan!
Әye! Sineņ timerle bulğaç ta!
Bil tiņenten qar erıp, mışnıy-mışnıy tekә yardan kűper өstenә menәbez. Anda tağın şul uq sűz.
Tağın ber genә! Әyeme?
Әydә, әydә!
Ğomәr Bәşirow.
1. Malaylar qayda çana şualar?
2. Waqıt soņ buluğa qaramastan, alar nik өylәrenә qaytmıylar?
3. Malaylarnıņ Qaban tawında çana şuuları turında sөylәgez. İņ qızığı, rәxәte nәrsә?
4. Malaylarnıņ űzara dus, tatu uynauları turındağı өleşen sәnğatle itep uqırğa әzerlәnegez.
5. Teşlәk malay digәnne niçek aņlıysız?
6. Bu xikәyadә kem űzeneņ keçkenә çağı turında yaza?
Qış kilde.
Kilep citte qış ta.
Ay-yay salqın tışta...
Өç ay torır torsa,
Anıņ ğomere qısqa...
Tәņkә qarlar sipkәn,
Cirne ap-aq itkәn;
Çırşı, qaen, imәn
Qardan çikmәn kigәn.
Saf Hawağa çığıp,
Taudan çana şuıp,
Qışnıņ salqınnarın
Cibәrәbez quıp.
Ә qış kөlә-kөlә
Bitebezdәn űbә.
Alsu bula bezneņ
Bitlәr şuņa kűrә.
Bari Rәxmәt.
1. Qış cirne nişlәtkәn? Aņa nәrsәlәr sipkәn?
2. Berençe qar yauğannı kűrgәnegez barmı? Şunı teldәn surәtlәp biregez.
Hay, Qış babay...
Kemneņ kigәn kiemnәre
Ence qar bөrteklәre?
Kemneņ kөmeş kűk saqalı,
Çәçlәre, kerfeklәre?
Kem soņ bezgә şundıy yamle
Yaņa el alıp kilә?
Matur-matur qapçıqlarğa
Kűçtәnәç salıp kilә?
Çaņğı-çanada şuarğa
Buldı şoma tawıbız.
Kem bezgә anı yasağan,
Kem ikәn ul? Tabığız!..
Cәwad Tәrcemanow.
1. Şiğır kem turında?
2. Şağıyr anıņ kigәn kiemnәren nәrsәgә oxşata?
3. Qış babaynıņ saqalı, çәçlәre, kerfeklәre nәrsә kebek?
Awılda qış.
İgen qırları qar astında qaldı. Әmma şuņa da qaramastan, awılda eş qış bue bara. Qış aldağı el uņışın qayğırtu waqıtı ul.
Ostaxanәlәrdә maşinalar remontlana. Alar yaz, cәy, kөz bue totqarsız eşlәrgә tieş. Qış kөne dımnı cirdә totıp qalmasaņ, tufraq uņış birmi. Şuņa kűrә igençelәr qırda qar tota. Menә qar sөrgeç űzeneņ oçlı poçmağı belәn qar yara, qanatları qarnı yaq-yaqqa өya bara. Әnә anda qar totqıçlar quelğan. Bu kirtәlәr qırdağı qarnı urmannarğa, çoqırlarğa oçırmıyça saqlıy. Yaz citkәç, űsemleklәrgә kirәkle qar suları cirgә seņә.
Mul uņış alu өçen, cirne aşlarğa da kirәk. İgençelәr qırğa aşlama taşıy, tires çığara, kөl cıya. Alar orlıqnıņ temperaturasın, dımlılığın tikşerep toralar, anı yazğı çәçűgә әzerlilәr.
Qışqı kөnnәr qısqa Hәm salqın bulsa da, tepli#alarda suğan, qıyar, redisqa, salat űsep utıra. İgençelәr irtә өlgerә torğan pomidor, kәbestә өçen parniklar da әzerlilәr.
Qışın terlekçelәrgә dә eş citәrlek. Fermalarda eş ber minutqa da tuqtalıp tormıy.
1. İgençelәr qış kөne nilәr eşlilәr? Ni өçen?
2. Mul uņış alu өçen nilәr eşlәrgә kirәk ikәn?
Qış kөne kűp itep qar totsaņ,
Kөz kөne mul uņış cıep alırsıņ.
Qoşlarğa yardәm itik.
Urman qışın da әkiyattәge kebek sixri ul. Çű, qaydadır yaqında tuq-tuq itkәn tawış işetelә. Urman doqtorı tuqran tűgelme soņ bu? Kűlmәgenә qara, qızıl bizәklәr tөşkәn, aq tapları da bar. Ağaç kәűsәse buylap yөgerep menә dә bez kebek tomşığı belәn qort çűpli. Әnә yanәşәdә utırğan naratqa ber par çuqır kilep qundı. Uttay yanıp torğan qıp-qızılı atası, sarğılt-yaşel tөstәgese anası ide. Tomşıq oçları ike yaqqa aerılıp tora. Űzara klә-klә dip sөylәşәlәr. Narat-çırşı kűrkәlәre mul elnı yanwar-fewral aylarında bezneņ yaqlarda da bala çığaralar.
Alan tirәsendәge qaennarda tөrkem-tөrkem bulıp kөrtleklәr utıra. Alar qaen bөrelәren Hәm alqaların yaratıp aşıylar. Tөngә qar astına kerep yaşerenәlәr.
Pesnәklәr qışın qaraltı-qura tirәsendә yaşilәr. Qayberlәre urmanda, botaqtan botaqqa sikerep, azıq ezlәp kөn űtkәrә.
Әye, qoşlarğa qışın ciņel tűgel. Alarnıņ bik kűbese salqında açtan Hәlaq bula. Mondıy çaqta qoşlarğa yardәm itәrgә: kөzdәn oyalar yasarğa, yort tirәlәrenә cimleklәr elep quyarğa
kirәk.
Qasıym Tәxau.
1. Qışın urmanda qoşlar niçek tuena?
2. Ni өçen qış kөne qoşlarğa cimlek quyarğa kirәk?
3. Bezneņ yaqta qışlağan qoşlarnı isegezgә tөşeregez. Alar qaplarda yaşi, niçek tuena?
Quyan.
Kөzneņ soņğı kөnnәre citte, qışqa da eraq qalmadı. Quyan qısqa sorı yonın qoyğan, aņa ozın aq yon űsә başlağan. Başta anıņ qoyrığı, art ayaqları ağara, hәm ul aq itek kigәn kebek kűrenә. Arqasınıņ da art өleşe aq. Ozın qolaqları da aq. Barı tik qolaq oçları ğına qara. Deqabr kergәç, bөtenlәy ağarırmın әle, qolaq oçlarım ğına qara kileş qalır, di quyan.
Menә deqabr uzıp ta kitte. Yanwar ae başlandı. Quyan өçen iņ awır waqıt inde bu. Suıq. Ә şuşı űzәk өzgeç suıqqa açlıq ta kilep өstәlә. Ertqıç cәnleklәr dә tınıçlıq birmi. Әle yarıy, quyannıņ ayaqları yөgerek, artınnan berәrse citә başlasa, ul tizrәk olı yulğa çığu caen qarıy. Taqır yuldan bik tiz eldertә ul. Au etlәrenә dә tottırmıy, tөlkelәrgә dә ise kitmi anıņ. Olı yulda aşarğa da tabıla. Salam, peçәn uçmaları oçraştırğalıy. Tuņsa, yul buylap arlı-birle çabıp yөri şunda, űz işlәren oçratıp, şayartıp, uynap ta ala. Yoqlarğa da şul tirәdәrәk qala. Yatar aldınnan ezlәren yaşermәkçe bulıp çualtıp beterә. Annarı yaqındağı quaq tөbenә sikerә dә posıp yata birә.
Quyannıņ tağın ber qızıq ğadәte bar: yoqlağanda kűzlәren yomıp betermi. Ul-bu bula qalsa, şunduq taban yaltıratırğa әzer tora.
Ğarәfi Xәsәnow.
1. Qış citkәndә, quyan niçek ağara?
2. Doşmannarınnan quyan niçek saqlana?
3. Quyan ni өçen cәen sorı, qışın aq tөstә bula?
4. Quyan turında nindi tabışmaqlar belәsez?
5. Başqa cәnleklәr qışın niçek yaşilәr?
Yaņa çana.
Yaņa çana
Yaņa şul,
Cildәy citez
Çaba şul.
Şua,
Buran tuzdıra,
Başqalardan
Uzdıra.
Şatlığıma
Çama yuq
Monıņ kebek
Çana yuq!
...Oçtım berkөn
Űzennәn,
Utlar çıqtı
Kűzemnәn.
Yaņa çana
Yaņa şul:
Salsa, caylı
Sala şul!
Cәűdәt Derzaman.
1. Sez sportnıņ nindi tөrlәren belәsez?
2. Sportnıņ űzegez yaratqan qışqı tөrlәren sanap çığığız.
3. Ә űzegez nindi tөre belәn şөğıllәnәsez?
Qış açulandı.
Ber zaman qış açulandı. Berkemgә dә kөn kűrsәtmәskә uyladı ul. İņ elek qoşlarğa bәylәnde. Salqın cil iste, ağaçlarnıņ yafraqların qoydı.
Qoşlarğa sıenır urın qalmadı. Alar tөr-kem-tөrkem bulıp cıelıp kiņәştelәr, çıeldaştılar da biek taular, zәņgәr diņgezlәr artındağı cılı yaqlarğa oçıp kittelәr. Ә inde bezdә qışlarğa qalğannarı tűbә qıeklarındağı, tәrәzә başlarındağı oyalarına kerep postılar.
Qoşlarnıņ ise kitmәwen kűrgәç, qış cәnleklәrgә taşlandı. Qırlarnı qar belәn tomaladı, açı suıqlar alıp kilde, urmannarnı qar bastı.Cәnleklәr dә bireşmәde: berse cılı tunın kide, ikençese tirәn oyasına kerep yattı. Ә yort xaywannarı cılı abzarlarda keşelәr әzerlәgәn azıqnı aşap yaşi birdelәr.
Qış tağın da yawızlana tөşte. Ul balıqlar yanına da kilep citte: kűllәr, elğalar өsten boz belәn qapladı. Boz astındağı balıqlar tirәngә tөşep qaçtılar.
Monda da eş barıp çıqmağaç, qış, keşelәr yanına barıp, alarnıņ kirәklәren birim әle dip uyladı. Tәrәzәlәrne boz belәn qapladı, işek Hәm stenalarnı şaqıdı. Salqınnan bűrәnәlәr şartladı. Ә keşelәr cılı miç yanında rәxәtlәnep çәy eçtelәr, tun, kiez itek Hәm biyalәylәren kiep, eşkә kittelәr. Qış өçen iņ xurlıqlısı şul buldı: bala-çağa çana şuıp, qış babay yasap uynadı.
Qış kűrә: nәrsәgә genә totınmasın, anıņ eşe barıp çıqmıy. Ul zәhәrlәnep elıy. Өy qıeklarınnan qışnıņ kűz yaşlәre tama... Dimәk, yaz yaqınlaşa!
K. D. Uşinskiy.
1. Qış qaysı aylarda bik usal bula?
2. Qoşlar, cәnleklәr, yort xaywannarı qıştan niçek saqlana?
3. Keşelәr qış kөne niçek yaşilәr? Balalar ni өçen qıştan qurıqmıylar?
4. Tekstnı qoşlar, cәnleklәr, balıqlar, keşelәr turında yazılğan kisәklәrgә bűlep uqığız. Şul tәrtiptә eçtәlegen bөten kileş sөylәgez.
Cem-cem!.. Çwik!..
Qoşçıqlarnıņ űzlәre kebek űk matur cırların yazın-cәen bez barıbız da tıņlarğa yaratabız.
Yağez әle, bergә-bergә, alarnı kөzen-qışın da tıņlap qarıyk. Qoşlar salqın kөnnәrdә nәrsә turında sөylilәr ikәn?
Qızıltűş, qarabűrek, pesnәk, çıpçıqlar, bezneņ bu telәkne bik tiz aņlağanday, yaq-yaq-larına qarana-ezlәnә, aşığıp, ber-ber artlı sөylәp tә aldılar:
Cem-cem!
Çwi!
#wi-#wi!
Aņlaşılmıymı? Tağın ber qat kűņel birep alarnıņ zarların tıņlıykçı.
Cim-cim!
Çip-çip!
#ip-#ip!..
Cim sibegez! dip өzgәlәnәlәr iç qoşçıqlar.
Kűrәsezme, niçek şatlanıp, bezgә rәxmәt әytә-әytә, cim çűplilәr alar.
Cem-cem!
Çwi-çwi!
Çwik!
Bezneņ nәp-nәni duslarıbızğa cim sibűçelәr genә al arnıņ matur telen aņlıylar...
İdris Tuqtar.
1. Bezdә qışlıy torğan nindi qoşlarnı belәsez?
2. Salqın kөnnәrdә alarğa cim sibәsezme?
Temağa qarata soraular әm biremnәr.
1. Şiğır hәm xikәyalәrdәn űzegezgә aeruça oşağan urınnarnı tabıp uqıp kűrsәtegez.
2. Cәnlek Hәm qoşlar turında nәrsәlәr beldegez?
3.
4. Balalarnıņ qışqı uennarı turında nindi qızıqlı xikәyalәr uqıdığız?
5. İgençelәrneņ qışqı xezmәtlәre turında nәrsәlәr beldegez?
6. Qış turında nindi sınamış Hәm tabışmaqlar belәsez?
7. Qış turındağı şiğırlәrne sәnğatle itep uqırğa өyrәnegez.

1 Çәnәşkә keçkenә çana.



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^