()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
UQU KİTABI 2 KLASS
ӘDӘP-ӘXLAQ.
Malaylar, qızlar.
1
Yaxşı qızlar tanışları belәn dә, tanış bulmağan keşelәr belәn dә әdәple genә sөylәşәlәr. Berqayçan da qıçqırmıylar, bәxәslәşmilәr, ızğışmıylar, tupas-yamsez sűzlәr әytmilәr.
Ә nindi uņğan, bulğannar alar!
Dustınıņ kiemendә tөymә yuqlığın kűrsә, andıy qız şunda uq pөxtә itep tөymәne tağıp ta quyar.
Әti-әnise ber-ike sәğat enesenә yaisә seņlesenә kűz-qolaq bulunı űtensә, bik telәp riza bulır. Anı cırlar cırlap uynatır, әnise quşqança, yaxşılap aşatır.
Әdәple, yaxşı qız keçkenә bulsa da, өyneņ çın xucası. Ul kitap kiştәlәrenә, өstәllәrgә tuzan qundırmas. İrtәnge yә tөşke aştan soņ şunda uq sawıt-sabanı yuıp quyar. İdәn seberer, gөllәrgә su sibәr. Mәçegә sөt birer. Әbisenә bәrәņge әrçeşer. Xәtta űzeneņ qulyaulıq, alyapqıç işe әyberlәren dә yuıp quyar.
Andıy qız berwaqıtta da xolıqsızlanmas. Duslarına Hәrçaq yaqtı yөz, şat kűņel belәn yaxşı mөğamәlә kűrsәter.
Әlbәttә inde, hәrber әdәple malay andıy qız belәn şatlanıp duslaşaçaq.
2
Malaylar hәm qızlar űzara yaxşı, ışanıçlı duslar bulırğa tieş. Ә duslarnı saqlarğa kirәk.
Şuņa kűrә әdәple malay tramwayda yaqi awtobusta qızlarğa, ğomumәn xatın-qızlarğa, urın birmi qalmas.
Qızlar utırıp betmiçә, berqayçan da өstәl yanına utırmas.
Әdәple malay űzenә qunaqqa kilgәn qızğa Hәrwaqıt өs kiemen salırğa bulışır, әbisenә, әnisenә başmaqların kiterep birer, alarğa yort eşlәren eşlәşer, hәm, әlbәttә inde, çın rı#ar1 berqayçan da qızlarnı rәncetmәs.
L. Wasilewa-Ğangnus.
1. Yaxşı qızlarnı sөylәşűlәrennәn űk belep bulamı? Alar niçek sөylәşәlәr?
2. Qızlarnıņ uņğanlığı nәrsәlәrdә kűrenә? Alar өydә nilәr eşlilәr?
3. Yaxşı xolıqlı dip nindi qızlarnı әytәlәr?
4. Әdәple malaylarnıņ qızlarğa mөnәsәbәte nindi bulırğa tieş?
5. Tәrbiyale malay dusları yanında űzen niçek tota? Ә ğailәdә?
6. Sez duslarığıznıņ nindi buluın telisez?
Duslarıņ ğına bulsın.
Eğılsaņ torıp bula,
Torsaņ yөgerep bula,
Yөgersәņ citep bula
Duslarıņ ğına bulsın!
Sөylәşep, uynap bula,
Kűp nәrsә belep bula,
Şayarıp-kөlep bula
Duslarıņ ğına bulsın!
Kűņelle yaşәp bula,
Űsep Hәm nığıp bula,
Doşmannı eğıp bula
Duslarıņ ğına bulsın!
Rөstәm Minğalim.
1. Ni өçen duslar kirәk?
2. Şiğırne yattan sөylәrgә өyrәnegez!
Өstәl yanında.
1
Bez enem Rawil belәn bik tatu uynıybız. At-at uynağanda enem at bula, min dilbegә totam. Enem çapqanda eğılmasın dip, dilbegәne qatı tartmıym. Rawil bik qatı yөgerergә yarata. Ul başın artqa çayqaldırıp çaba, gel yaxşı at kebek.
Bez çirәmle cirdә genә uynıybız, yul urtasında ber dә uynamıybız. Әniem anda uynarğa quşmıy. Anda maşinalar yөri, di. Yөgerep uynap arığaç, өygә aşarğa kerәbez. Bik әybәtlәp qulnı yuabız. Qul sөrtergә ikebezneņ dә keçkenә sөlgebez bar. Rawil sөlgesendә çiya, minekendә alma rәseme çigelgәn. Keçkenә apam çigep birde...
2
Өstәl yanında tınıç qına utırıp aşağız, dәű űsәrsez, di әtiem. Әniem dә şulay di. Dәű apa belәn keçkenә apa da şulay әytergә өyrәnep betkәnnәr. Rawil dә, min dә alarnıņ sűzen bik tıņlıysıbız kilә. Tik qayçağında tik kenә utırıp bulmıy. Şul çağında dәű apa qara çiya tөsle kűzlәre belәn bezgә tup-turı qarıy. Keçkenә apabız tiz genә ciņebezdәn tartıp quya.
Tik kenә utırığız inde, di. Űze әle әtigә, әle әnigә qarıy. Apalarım bөtenlәy tәrtipkә өyrәnep betkәnnәr. Әti dә, әni dә alarnı açulanmıy... Min Rawilneņ qaşığın alam da әkren genә anıņ başına suğam. Dәű apam urınınnan tora da minem qaşıqnı alıp quya.
Awırttırmadım iç, uynap qına, әkerten genә, dim. Rawil dә űpkәlәmi, elmaya. Ә şulay da mine şeltәlilәr.
Qaşıq aşar өçen quelğan, anıņ belәn çәç taramıylar, di әniem.
3
Qaywaqıt Rawil өstәl astınnan minem ayaqqa tөrtә. Min dә aņar tibep quyam. Şayara torğaç, өstәldәge tәlinkәlәr selkenә başlıy.
Bolay şayarsağız, min sezne #irkqa alıp barmam, di әtiem.
Bez berwaqıtqa tuqtap qalabız, şayarmasqa sűz birәbez. Menә aş artınnan әniem өstәlgә qarbız kiterә. Qarbız utlı kűmer kebek qıp-qızıl. Űze ber dә esse tűgel, sap-salqın, űze şikәrle.
Bezneņ aldıbızğa әniem qarbız telemnәre quya. Min Rawilneņ qarbızına qarıym da:
Minem keçkenә, Rawilneke zur, dim. Rawil qulındağı qarbız telemen miņa birә.
Mә, apam, dәűrәge siņa bulsın. Minem qarbızım keçkenә bulsa da, űzem zur bulasım kilә. Ә siņa zur qarbız bulsın. Űzeņ keçkenә bulıp qalırsıņ, di Rawil.
Miņa bik-bik oyat bula. Әtiem dә, әniem dә, apalarım da Rawilne maqtap başınnan sөyalәr.
Әminә Bikçәntәewa.
1. Әnilәre ni өçen balalarğa yul urtasında uynarğa quşmıy?
2. Өstәl yanında niçek utırırğa kirәk? Aşağanda şayarışırğa yarıymı?
3. Rawil apasın niçek oyalta?
Nilektәn ikәn?
Ulım, babaņa utın kiseşep ker әle.
Waqıtım yuq, әnkәy.
Nәrsә eşliseņ?
Yal itәm.
Eştәn soņ ğına yal itәlәr tűgelme soņ, ulım?
Eşkә qadәr yal itűlәre dә rәxәt... Dәres әzerlisem bar.
Saf Hawada eşlәp kersәņ, dәreslәreņ ciņel әzerlәner. Bar, ulım, bar, qart keşeneņ kűņelen kűr.
Xәydәr qulına balta aldı da aşıqmıy ğına өydәn çıqtı, utın kisűçe әbise belәn babası yanına kilde.
Babay, sez әbi belәn ikәű kisegez, ә min yarırmın, dide dә çitkәrәk barıp utırdı.
Anısı anıņ bik yarıy torğan eş, dide babası, pıçqı tarta-tarta.
Utın kiselep betkәç, Xәydәr:
Babay, sin utınnarnıņ yuannarın yar, ә nәzeklәren min űzem yarırmın, dide.
Bez monısına da riza, dide babay.
Yuan utın tűmәrlәre yarılıp bette.
Nәzeklәre inde anıņ, yarılğannarı belәn quşıp yaqqanda, dөrlәp yanar, ieme, babay? dide Xәydәr.
Babası bu yulı dәşmәde. Arısa da, neçkә utın tűmәrlәren dә yara birde. Ә Xәydәr, başın asqa iep, өylәrenә kerep kitte.
Ul kөnne Xәydәr bişle bilgese alsa da, kűņele şatlanmadı.
Nilektәn ikәn?
İdris Tuqtar.
1. Xikәyane rollәrgә bűlep uqığız.
2. Bişle bilgese alsa da, Xәydәr ni өçen şatlanmıy?
Yaņa çana.
Railәlәrneņ işeğaldında balalar bik kűp. Alar, bergәlәşep, tөrle uennar uynıylar. Bıel alar tau yasadılar. Hәrqaysınıņ çanası bar. Tik Railәneņ genә çanası yuq. Ul uynarğa çıqqaç, Firaya belәn Gűzәl yөgerep kilәlәr dә: Railә, kil, çana şu, dip, űz çanaların aņa birep toralar.
Berkөnne Railәneņ әtise dә çana alıp qayttı. Railә şatlığınnan nişlәrgә dә belmәde. Biep tә aldı, sikergәlәp tә.
Әtise Railәgә:
Çanaņnı saqlap qına şu, watma, dide.
Yarar, dide Railә.
Ul, çanasın tartıp, işeğaldına çıqtı. Anı balalar çolğap aldı. Alar: Railәgә dә çana alğannar!dip şatlandılar. Railә ğorurlanıp şudı yaņa çanada! Űz çanası bulğaç, tağın da kűņellerәk ide aņa.
Berazdan anıņ yanına kűrşe malae İldar kilde.
Railә, çanaņnı birep tor әle, min dә şuıp qarıym, dide ul.
Qız aņa qulın ğına seltәde:
Kit, kit, birmim, yә watarsıņ, dide dә İldar yanınnan wıjlap şuıp ta kitte.
Firaya belәn Gűzәl, bu sűzlәrne işetkәç:
Ul çanasın qızğana, saran, saran, dip, Railәne űrti başladılar. Railә, çanasın өsterәp, İldar yanına kilde. Aņa çanasın birergә telәde. Әmma İldar aņa әylәnep tә qaramadı. Railәgә bik kűņelsez bulıp kitte. Anı xәzer yaņa çana da şatlandırmıy ide inde.
Rәisә İşmoratowa.
1. Railә әtiseneņ sűzlәren dөres aņlağanmı?
2. Firaya belәn Gűzәl nindi balalar?
3. Yumart, saran sűzlәren sez niçek aņlıysız? Nindi keşe yumart bula?
Mineke, timә!
Gөlgenәneņ uençıqları bik kűp. Tik bergә uynarğa iptәşe genә yuq. Bűgen әbise anıņ belәn uynarğa kűrşe malae Fәritne çaqırdı. Alar başta bik tatu uynadılar.
Şunda matur ber uençıqqa Fәritneņ kűze tөşte. Anı qulına aldı. Ә Gөlgenә çırıldap qıçqırıp cibәrde:
Mineke, timә! Quxnyadan әbise kilep çıqtı.
Alay yaramıy, Gөlgenә! Bergә uynağız. Uençıqlarıņnı bir, dide ul.
Gөlgenә, telәmiçә genә, ber qulı çıqqan, ber ayağı sınğan qurçaqnı Fәritkә suzdı. Tik qulsız qurçaq Fәritne tiz tuydırdı. Ul ikençe uençıqqa űrelde. Gөlgenә yaņadan çırıldıy başladı:
Mineke, timә! Űzem uynıym! Gөlgenәneņ әbise tağın kilde.
Alay yaramıy, qızım. Bergә uynağız dim bit inde! hay, kemgә oxşap bolay qomsız soņ sin! dide ul.
Kөtmәgәndә Gөlgenә uençıqların cıep aldı da qoçaqlap kűtәrә başladı.
Әydә, tege bűlmәgә çığıp uynıyk, dide ul.
Fәrit әybәt malay ikәn. Gөlgenәgә bulışam dip, berniçә uençıqnı ala başladı. Gөlgenәneņ çırae sıtıldı.
Mineke, timә! Űzem kűtәrәm!
Ul bөten uençıqlarnı da űze kűtәrep kitәrgә azaplandı. Şulay qılana torğaç, әnise bűlәk itkәn altın totqalı bәlәkәy çәynegen tөşerep wattı. Wattı da bik yamsez itep elarğa da kereşte.
Tağın әbise kilep citte.
Hay, xarap itteņ iç! Űzeņ genә uynağaç, űzeņ genә kűtәrgәç, şulay bula inde ul! dide.
Abdulla Әxmәt.
1. Xikәyane sөylәgez.
2. Sezgә Gөlgenә oşıymı? Ni өçen?
3. Gөlgenә çәynegen watqaç, әbise aņa nәrsә di?
Әlәkçe.
Kűzeņ belәn kűrmәgәnne keşegә sөylәmә. Min şulay uylıym. Min genә tűgel, klasstağı malaylarnıņ kűbese şulay uylıy. Ә menә Midxәt andıy tűgel. Ni bulğannı belep tә өlgermi, ul xәzer űk yә uqıtuçını, yә wojatıy apanı ezlәp kitә. Әytkәn sűze dөreskә çıqmasa: Min klassta işettem, miņa tege әytte, bu әytte, dip aqlana başlıy. Kűzen dә yommıy. Menә şundıy malay ul Midxәt. Dөresen genә әytkәndә, әlәkçe ul.
Berkөnne bez bu әlәkçe malaynı aqılğa өyrәtergә buldıq.
Zur tәnәfes waqıtı ide. Min Midxәt yanına kildem dә şıpırt qına:
Tәrәzәne wattılar, didem.
Midxәt canlanıp kitte, kűzlәren zur açıp:
Kemnәr? dip soradı.
Fatix buğay.
Midxәt artıq soraşıp tormadı, min әytep betergәnne dә kөtmәde, әkren genә uqıtuçılar bűlmәsenә taba borıldı.
Bez, nişlәr ikәn bu dip, çittәn genә anı kűzәtә başladıq. Midxәt, yalt-yolt qaranıp, uqıtuçılar bűlmәseneņ işegen şaqıdı.
Ozaq ta űtmәde, bezneņ klass uqıtuçısı zalğa çıqtı. Anıņ artınnan Midxәtneņ dә başı kűrende. Tik ul uqıtuçığa iyarmәde, qayadır yuq buldı.
Uqıtuçı abıy bezneņ klassnı qarap çıqtı, başqa klasslarğa da kerde. Watılğan tәrәzәne taba almağaç, ul Midxәtne ezli başladı. Bez dә ezlәştek.
Çişenű bűlmәsennәn taptıq űzen. Berni bulmağan kebek, tәrәzәdәn qarap, peçene aşap tora.
Tәrәzәne kem wattı dideņ әle, Midxәt? dide aņa uqıtuçı abıy.
Fatix inde, Fatix!
Bez şarqıldap kөlep cibәrdek.
Awırıy iç ul Fatix! Bűgen uqırğa da kilmәde, didek.
Qaysı tәrәzәne wattı soņ? Kűrsәt әle, dide uqıtuçı abıy.
Belmim... min... ni... miņa... kűrmәdem...
Kűrmәgәç sөylilәrmeni?
Midxәt qıp-qızıl buldı, nider әytergә telәp awızın açtı, tik sűze çıqmadı.
Zәkәriya Әxmәrow.
1. Sez Midxәtneņ nindi naçar ğadәten kűrәsez?
2. Uquçılar әlәkçene niçek aqılğa өyrәtәlәr?
Әdәple bala.
Alma birsәņ dә
Rәxmәt dip ala,
Xәlwә birsәņ dә
Rәxmәt dip ala,
İlgiz şulqadәr
Әdәple bala.
Eşkә quşsaņ da
Rәxmәt dip qala.
Fәnis Yarullin
1. İlgizneņ qaysı rәxmәte urınsız?
2. Sez rәxmәtne qayçan әytәsez? Kemnәrgә?
3. Ә űzegezgә rәxmәt әytűçelәr barmı? Kemnәr hәm qayçan?
Tәmle sűz.
Әbiemneņ haman әytә torğan ber sűze bar:
Balaqaylarım, tәmle telle, tәmle sűzle bulığız. Tәmsez telle bulsağız, űzegezne berәű dә yaratmas, di.
Nindi bula ikәn ul tәmle sűz? Ul bit qonfet ta, prәnnek tә tűgel. Anı aşap qarap bulmıy bit. Min űzem belgәn tөrle sűzlәrne әytep qarıym: әti, әni, kűmәç, ipi, bir, kil, matur, keçkenә, zur, aqıllı, al, qızıl, zәņgәr, at, sıer, kәcә...
Sűzlәr bik kűp inde ul. Zur űskәn saen alarnı kűbrәk belәseņ. Tik menә әbiem әytkәn tәmle sűz nindi bula ikәn soņ?
Menә berkөnne bezgә qunaq apa kilde. Ul miņa bik matur qurçaq alıp kilgәn. Qurçaqnıņ kűzlәre zәp-zәņgәr. Miņa qarap torğan şikelle. Çәçlәren uquçı qızlar şikelle itep űrgәn. Kűlmәge zәņgәr efәktәn tegelgәn. Min, qurçaqnı alğaç: Rәxmәt, apa, didem. Ul miņa: Dәű űs, aqıllım, dide. Bezneņ өydә iptәş qızım Rәisә dә bar ide. Bu qurçaqqa ul da bik qızıqtı.
Gөlkәy, qurçağıņ bik matur ikәn, di miņa Rәisә.
Matur şul, qunaq apa kiterde, әydә bergә uynıybız, didem min aņar. Bez ikәűlәp qurçaq uynıy başladıq.
Rәisә qurçağımnı diwanğa utırtqan ide, ul awıp kitte. Minem açuım kilde.
Kit әle, şulay utırtalarmıni anı, yulәr. Bir, űzem utırtam, dip, min qurçaqnı tartıp aldım.
Qunaq apa da, әni dә yalt itep bezgә qaradılar.
Abau, şulay sөylәşәlәrmeni! dip şeltәlәde mine qunaq apa. Bik naçar ğadәt bit bu. Qurçaq өçen rәxmәt әytkәç, min sine bik tәmle telle dip uylağan idem. Sin şundıy tәmsez telle dә bulasıņ ikәn.
Әniem dә minem өçen oyaldı, bite qıp-qızıl buldı. Ul tiz genә ike qulımnan totıp aldı da:
Xәzer űk dustıņnan ğafu űten, dide.
Ğafu it, Rәisә! didem min, asqa ğına qarap.
Rәisә sөenep kitte. Kөlep cibәrde. Bez tağın rәxәtlәnep uynıy başladıq. Xәzer inde min tәmle telneņ nәrsә ikәnen belәm. Monnan soņ berkem belәn dә tupas sөylәşmәm.
Әminә Bikçәntәewa.
1. Gөlkәyneņ әnise ni өçen qızara?
2. Rәisә qayçan kөlep cibәrә?
3. Sez iptәşlәregez belәn niçek sөylәşәsez? Ә өlkәnnәr belәn?
4. Sez nindi әdәple, yağımlı sűzlәr belәsez?
Qış babay bűlәk өlәşә.
1
Zәņgәr urmanğa Qış babay kilgәn kөnneņ kiçendәge tınlıqnı qoyrıqsız Saesqan çәlpәrәmә kiterde:
A-ha-hay! İşettegezme әle? Kűrdegezme әle?
Ni buldı? Sөylә inde tizrәk! dip çıeldadı Tıçqan.
Әllә... Әllә urmanğa auçı kilgәnme? dip qaltırandı Tien.
Qarçığa kűrenmәgәnder bit? dip çırqıldadı Çıpçıq.
Quyannar, qurqınıp, yalt-yolt qarandılar.
Qış babay kilә, Suıq babay! dip qıçqırdı Saesqan.
Qış babay? Bik qurqınıçmı ul? Usalmı? Teşlәmime? dip şaulaştılar canwarlar.
Xi-xi-xi! dip kөlde Saesqan, beldekle qılanıp. Bik şayan ul Qış babay. Dәű qapçığına salıp, tөrle bűlәklәr alıp kilә. Minem işe aqıllı qoşlarğa buşlay өlәşә. Ә siņa, Çıpçıq, bűlәk elәkmәyaçәk, çөnki sin aņğıra, tintәk. Qıyafәteņ dә qaraqnıqına oxşağan.
Ә miņa? Miņa? dip qızıqsındı Tien.
Siņa da yuq, dip kөlde Saesqan. Sineņ dә aqılıņ kerdele dә çıqtılı. Ğomumәn, sezneņ arada aqıllı can iyase yuq. Ber Tuqran beraz uylarğa sәlәtle disәņ, anısı da şır tile. Ber min genә!.. Min genә aqıllı, zirәk qoş!
Ә... Ә nәrsә bűlәk itәçәk soņ siņa Qış babay? dip soradı Tıçqan.
Maş-şina! dip kűkrәk kierde Saesqan.
2
Şulwaqıt urman өstendә:
Qar-r-r! digәn awaz yaņğıradı. Kűtәrelep qarasalar, imәn başına Ala qarğa kilep qunğan ikәn.
Qış babay kilde! dip qarqıldadı ul.
Әye, zәņgәr urmanğa Qış babay kilde.
Salqın aq toman bulıp kilde ul, kөmeş bәs bulıp ağaç botaqlarına sarıldı. Annarı aq saqallı, aq tunlı, zur gәűdәle mөlaem babayğa әwerelde.
Yә, cәnleklәrem, qoşlarım, niçek yaşisez? dip elmaydı ul, urman xalqına qarap.
Qış babay, dәű qapçığın çişep, bűlәklәren çığara başladı.
Şunda uq әrsez Saesqan oçıp kilep citte.
Miņa! Miņa!dip qıçqırdı ul, Qış babay qulındağı sıbızğını kűrgәç. Әmma Qış babay sıbızğını Çıpçıqqa birde.
Ә miņa? Miņa nәrsә? dip űrsәlәnde Saesqan.
Ә Qış babay әyterseņ anı kűrmi dә, uņğa-sulğa bűlәklәr өlәşә. Quyanğa baraban, Tuqranğa pәke, Tiengә qurçaq, Tıçqanğa bırğı...
Űzenә өleş çıqmağaç, Saesqan tәmam nәűmiz bulıp ber çitkә barıp qundı. Xurlanudan anıņ kűzenә yaş bәrep çıqtı.
3
Şunda nәni Quyan tűzmәde, qıyar-qıymas qına Qış babaynıņ tun ciņenә qağıldı:
Babay! Babaqay, ә Saesqanğa nәrsә?
Ә, Saesqan өleşsez qaldımıni әle? dip xәylәkәr genә elmaydı Qış babay. Sezneņçә niçek, balalar, bűlәk tieşme Saesqanğa?
Tieş, tieş! dip qıçqırdı Tıçqan.
Min aņa űzemneņ sıbızğını birәm, dip çırqıldadı Çıpçıq.
Min barabanımnı...
Min pәkemne...
Şunda Saesqan başın tağın da tűbәnrәk ide.
Yә, yarıy, monda aņa da bűlәk qalğan ikәn әle, dide Qış babay hәm qapçığınnan iskitkeç matur zәņgәr şar çığarıp birde.
Saesqan şatlığınnan nişlәrgә dә belmәde. Ul űzeneņ zәņgәr şarın bөten xalıq kűz aldına qaen botağına elep quydı. Urman өstenә sıek zәņgәr yaqtılıq taraldı.
Ayaz Xәsәn.
1. Maqtançıq Saesqan urmandağı cәnlek Hәm qoşlarnı niçek rәncetә?
2. Ni өçen Qış babay bűlәk өlәşkәndә әrsez Saesqannı onıtıp qaldıra?
3. Şunnan soņ urman xalqı ni eşli?
4. Saesqan, bűlәk alğaç, niçek itep xatasın tөzәtә?
Saq-Soq.
(Xıyalıy xikәyat)
Yaşәgәn, di, ir belәn xatın. Alarnıņ ike ulı bulğan, di. Ulları dus yaşәmәgәnnәr. Waq-tөyaq arqasında da eş qına talaşqannar, xәtta suğışqannar da. Bu xәl әnilәren bik borçığan. Ul alarnı tatu yaşәrgә űgetlәsә dә, balaları anı tıņlamağannar.
Berkөnne, әtilәre urmanğa auğa kitkәç, әnilәre namaz uqıy başlağan. Malaylar şul waqıt ber timer uq tabıp, şunıņ өçen tartqalaşa başlağannar. Annarı suğışırğa totınğannar. Әnilәre çığırınnan çıqqan. Alarnı: Saq-Soq bulığız!dip qarğağan. Şul uq minutta balalar qoşqa әwerelgәnnәr.
Namazdan soņ әnilәre qılğan eşenә űkenep elıy başlağan. Balaları, anıņ yanına oçıp kilep, ğafu itűen űtengәnnәr. Әnilәre ğafu itkәn. Lәkin balaları, iske xәllәrenә qayta almıyça, qoş bulıp qalğannar.
Alar xәzer dә urmanda yaşilәr. Tik bergә tűgel ikәn. Aralarında biek tau toru sәbәple, ber-bersen kűrә almıylar, Saq!, Soq! dip qıçqırğan tawışların ğına işetәlәr ikәn. Berse Saq! dip qıçqırğanda, ikençese Soq! dip cawap birә, di. Alar keşe kűzenә kűrenmilәr.
1. Saq-Soq turındağı xıyalıy xikәyat eçtәlegen sөylәgez.
2. Ni өçen әnilәre balaların qarğıy?
3. Saq-Soq bәeten işetkәnegez barmı?
4. Sıynıftan tış waqıtta Saq-Soq bәeten bergәlәp uqığız.
Saq-Soq bәeten tıņlağanda.
Әkiyat-qıyssa, mөnәcәt hәm şiğırlәrne kiçen cılı miç yanında utırıp tıņlıy idek. Ә busı cәyge qıraulı, salqın çıqlı irtәdә buldı. Әnkәy terleklәrne kөtűgә quıp qaytqaç uyandım.
Mәdrәsәlәrdә kitap kiştәse,
Saq belәn Soqnıņ bәeten işetәse...
Awır xәbәr sөylәgәndәy xәsrәtle ide tawışı, yoqımnı qaçırdı:
Әtkәy qaldırğan өydә torsın, dip,
Әnkәy qarğadı Saq-Soq bulsın, dip...
Qarğışnıņ xәtәr nәrsә ikәnen belәm, әnkәyne rәncetergә yaramıy. Nişlәde ikәn ul malaylar? İsemnәre dә әllә nindi, әkiyattәgeçә. Borın-borın zamanda bulğandır. Alay disәņ, nik şulay qızğanıç? Qara urmanda, şuşındıy qıraulı irtәdә niçek tűzәlәr ikәn? Ә minem tűşәk cılı, әnkәy sırğan yurğanım yomşaq. Salqın urman yafraqsız, şır bulıp kűz aldıma kilә: aq toman sarğan ağaçta Saq belәn Soq bөreşep utıra. Qarğış ber sűz nişlәtә, ber sűz!
Aqlı kűlmәkne tuya kimәdem,
Ğaziz әnkәmne tuya kűrmәdem...
Űksűem sizelmәsen dip, yurğan çiten teşlim.
Nik ul malaylar әnisenә qarıştı ikәn? Nik şulay qarğadı ikәn әnilәre? Әkiyattәge űgi ana tűgel bit?
Bardıq urmanğa cilәklәr peşkәç,
Әnkәy elıydır isenә tөşkәç...
Űkenә ikәn, elıy ikәn. Şul ana kөylәp torğan sıman. Әnkәy tawışı iç! Menә ul tuqtadı da aşığıp quzğaldı, itәgendәge yomğağı idәngә tәgәrәde.
Ni buldı, bәbkәm, nik elıysıņ? Tөşeņdә qurıqtıņmı?
Dәşә almıym, Saq belәn Soqnı qızğanuğa tatlı kűz yaşlәrem quşıla: Әnkәy mine yarata! Әnkәy mine qarğamas!
Әnkәy yurğanımnı rәtli:
Ela, balam, elap beter. Elağaç, ciņel bula ul. Tik elap yoqlama ğına.
Ayaq oçlarına basıp әkren genә kitә. Yoqlamıym, uylanam min: Әtkәy-әnkәyne berqayçan da rәncetmәm!..
İnde űsә tөşkәç, urmanğa barğaç ta, biek imәnneņ qutır-qıtırşı botaqlarına qarıy idem. Anda qoşlar tűgel, tűbәtәyle Saq belәn Soq moņaeşıp utıra sıman.
Şәűkәt Ğaliew.
Malaynıņ kiçereşlәren tıņlauçığa citkererlek itep, xikәyane sәnğatle uqırğa өyrәnegez.
Qaraq pesi.
Pesi, qaya barasıņ?
Qırda tıçqan aularğa.
Barma әllә qaylarğa,
Ker dә utır ambarğa.
Qurqam şul min xucamnan.
Nik qurqasıņ sin annan?
Mıeğı bik qabarğan.
Nik qabarğan mıeğı?
Xarap itte qoyrığım:
Yalğış tiep, өstәldәn
May sawıtın tөşerde,
Xucam mine peşerde.
Yale, niçek itterep?
Menә bolay itterep:
Başqa berne şaq itte
Qorsağıma şap itte.
Çaq-çaq qaçıp qotıldım,
Tışta elap utırdım.
Alaysa, bar, qayt ta sin:
Xucam, ğafu it, digen.
Bәlki, xucaņ kiçerer.
Xәzergә xuş! Kittem min.
Xәkimcan Xaliqow.
Şiğırne rollәrgә bűlep uqığız
İpi qadere.
Berkөnne şulay can әrnetkeç ber nәrsәgә turı kildem, dip başlap kitte Xәlil abıy sűzen. Beraz xәl alıym dip, uram baqçasına kerep utırdım. Asfalt cәelgәn mәydanda malaylar tup uynıylar. Zurlar tűgel, bәlәkәy malaylar. Ni kűzem belәn kűrim, qatqan bulqanı tup itep tipkәlәp yөrtәlәr! Űzlәre tartqalaşalar, kөleşәlәr, bulqanı mәydannıņ ber başınnan ikençe başına qualar. Kűrsәņ ide, İbrahim, bөten ber bulqa. Kűņel өçen teşlәp tә, qabıp ta qaramağannar!
Tűzmәdem, uynauçılar yanına bardım. Şunda uynauçı ber malaydan sorıym. Malay zur tűgel, keçkenә, tuğız-un yaşendә bulır. Qıçqırmıym, cikerenmim:
Nigә bulqa belәn uynıysız? dim.
Tubıbıznı alıp çıqmağan idek, di.
Qayan aldığız soņ anı? dim.
Çűplektәn, di, qulı belәn qarşıdağı yortlarnıņ bersenә taba kűrsәtep.
Ulım, sin yaxşı malay şikelle kűrenәseņ, әyt әle: ipine şulay tipkәlәp uynarğa yarıymı soņ? dip sorıym tegennәn.
Malay cawap birmi, başın iep, tik basıp tora. Kem malae ikәnen dә, qaysı yortta toruçı ikәnen dә әytergә telәmi.
Axırdan min aņa:
Qara әle, ulım, tıņla әle, menә nәrsә, dim. İpine alay mısqıl itep, tipkәlәp uynarğa yaramıy. İpi bik qaderle, bik qıymmәtle rizıq. Anıņ Hәr bөrtegen tir ağızıp eşlәp tabalar. Belәseņme, dөnyada annan da qaderle nәrsә yuq. Ber genә keşe dә ipisez yaşi almıy, dim.
Malay ber sűz dә әytmәde, sűzemne tıņlap tordı da, min rөxsәt itkәç, iptәşlәre yanına yөgerde. Malaylar şunduq uennarınnan tuqtadılar, nider sөylәştelәr, miņa taba qaraştırğalap aldılar, annarı tөrlese tөrle yaqqa yөgerdelәr...
Berazdan, kөtmәgәndә, Xәlil abıy minnәn:
Uraq urğanıņ barmı sineņ? dip soradı.
Nigә sorıy ikәn dip ğacәplәnep, başımnı çayqadım:
Yuq, urırğa turı kilmәde. Bez űskәndә qolxoz ide inde. Maşina belәn uralar ide.
Ә minem urğanım bar, dip, ul miņa qulın suzdı. Çәnçә barmağımnı kűrәseņme? Andağı yara ezlәren?.. Uraq urğanda kiselgәn ezlәr alar. Cide yaşemdә uraq ura başladım min. Ber taņnan ikençe taņğaça uraqta bula idek. Berençe ellarnı әllә ni urdım dip maqtana almıym. Şulay da әti belәn әni űzlәrennәn qaldırmıylar ide. Eşkә kűnegә torsın dip yөrtűlәre bulğan inde alarnıņ.
Bezneņ әti-әnilәr bik dөres eşlәgәnnәr: bezne xezmәtkә, ipi qaderen belergә bik yaşli өyrәtkәnnәr. Monıņ өçen rәxmәt alarğa! Bik zur rәxmәt!
Afzal Şamow.
1. Xәlil abıy nindi can әrnetkeç xәlgә oçrıy? Şunıņ turında sөylәgez.
2. Malaylarnıņ berse belәn ul nәrsә turında sөylәşә?
3. Xәlil abıynıņ aņa ipi turında әytkәn sűzlәren tabıp, uqıp kűrsәtegez.
4. Xәlil abıy İbrahimğa tağın nәrsә turında sөyli?
5. Ul niçә yaşendә eşli başlağan? Kemnәr anı eşkә өyrәtkәnnәr?
6. Yaş çağınnan uq ipi qaderen belep űsű өçen nişlәrgә kirәk?
Өç uğıl.
Ber keşeneņ өç uğlı bar ide. İņ keçkenәlәre Ğali atlı. Ataları bazardan өçesenә dә berәr alma'alıp qayttı. Almalar bik peş-kәn tatlı, sulı cimeşlәr ide.
Berniçә sәğattәn soņ ataları, balaların yanına çaqırıp: Almalarnı nişlәttegez? dip soradı.
Өlkәn uğlan әytte:
Әti! Min almamnı aşadım. Eçendәge orlıqlarnı cıep quydım. Baqçabızğa çәçep, alma ağaçı űstermәk bulamın.
Yaxşı itkәnseņ, uğlım! dide ata.
Urtançı uğlı әytte:
Min almamnı aşadım. Bik tәmle, tatlı cimeş ikәn. Әtiemә Xaq Tәğalә isәnlek birsen dip doğa qıldım.
Atası yanә: Yaxşı itkәnseņ, uğlım! Dide.
Өçençe uğlı Ğali atasına qarap әytte:
Almanıņ yartısın aşadım.
Atası әytte:
Yartısın nişlәtteņ?
Ğali qurqıp, qızarıp әytte:
Kűrşebezneņ uğlı Wәli awırıp yata. Barıp, yartısın aņa birdem. Bik quandı, doğa qıldı.
Bәrәqalla, uğlım! Sin bigrәk tә yaxşı itkәnseņ! dip, atası Ğalineņ bitennәn, kűzlәrennәn űpte.
Dәrdemәnd.
1. Xikәyane uqıp çığıp, eçtәlegen sөylәgez.
2. Xikәya ni өçen Өç uğıl dip atala?
3. Әtilәre ni өçen ullarınıņ barısınıņ da eşen xuplıy?
4. Xikәyane rollәrgә bűlep uqığız.
Temağa qarata soraular.
1. Uqılğan әsәrlәrdә kemnәr sezgә bik oşadı? Kemnәrneņ qılanışı, űz-űzlәren totuı oşamadı? Ni өçen?
2. Nәrsәlәrne yaxşı, nәrsәlәrne naçar dip uylıysız?
3. Әdәple balalar nindi bula?
4. Duslarıņ bulsa, nәrsәlәr eşlәp bula?
5. Sez әti-әniegezgә, keşelәrgә nindi yaxşılıqlar eşli alasız?

1 Rı#ar qıyu, batır, yardәmçel keşe.



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^