()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
UQU KİTABI 2 KLASS
YaZ KİLӘ, YaZ KӨLӘ...
Mart aenda.
Qar dip cirgә basasıņ,
Suğa kerep batasıņ.
Çıqsın inde umırzaya,
Qar astında yatmasın.
Martlar citsә, yaz citә,
Burannarı bulsa da.
Pesi dә çıqqan uramğa,
Tәpilәre tuņsa da.
Әminә Bikçәntәewa.
Şiğırne yatlağız.
Yazğı awazlar.
Qaennar yalanğaç utıra, sıerçıq oyaları da buş әle. Şәrә botaqlar cil belәn tirbәlә. Botaqlarda bөrelәr әle bik keçkenә, lәkin alarnıņ űsәselәre kilә inde.
Űsәrgә yarıy mikәn? dip soradı ber bөre ikençesennәn.
Yaramıy әle, dide ikençe bөre. Әle cirdәn qar kitmәgәn, Hawalar da salqın.
Qayçan űsәrgә yarıy soņ?
Bөre botağı belәn bergә selkende dә:
Cil әyter, dide.
Qar astında cirdә ike orlıq yanәşә yata. Alarğa da suıq, lәkin alarnıņ da űsәselәre kilә.
Űsәrgә yarıymı? dip soradı ber orlıq ikençesennәn.
Yaramıy әle, dide ikençe orlıq. Cir tuņ, өste dә qaraņğı.
Qayçan űsәrgә yarar soņ?
Orlıq tıņlap tordı da cawap birde:
Su әyter, dide.
Cir әle tuņ, elğa өsten zәņgәrsu qalın boz qaplağan. Balıqlar su tөbendә lәmgә çumıp yoqlıy. Lәkin alarnıņ da su өstenә çığıp yөriselәre, uynıysıları, waq bөcәklәrne aulıysıları kilә ide inde.
Su өstenә çığarğa yarıymı? dip soradı ber balıq ikençesennәn.
Yaramıy, dide ikençese. Su bik salqın әle, өstә dә tawış-tın yuq.
Qayçan yarar soņ?
Balıq tıņlap tordı da cawap birde:
Boz әyter.
Bөre, orlıq Hәm balıq barısı da qayçan űsәrgә yarar ikәn dip kөttelәr.
Menә ul kөn kilde: cılı, yaqtı qoyaş bөten dөnyağa elmaydı. Sıerçıqlar eraq illәrdәn tuğan yaqlarına qayttılar Hәm oyalarında şatlanışıp yaşi başladılar.
Sizәseņme? dide qaen bөrese. Nindi cılı cil isә! Xәzer űsәrgә yarıy.
İşetәseņme? dide orlıq. Elğalar şaulaşa başladı. Xәzer şıtıp çığarğa yarıy inde.
Elğa buylap zur-zur zәņgәr bozlar ağa. Alar ber-bersenә tөrteşәlәr Hәm:
Yarıy-i-i! Yarıy-i-i! dip şaulaşalar.
K. Maxowskiy.
1. Bөrelәr qayçan űsә başlıy? Alar ni өçen cil әytkәnne kөtә?
2. Şıtıp çığu өçen, orlıqlar nigә su әytkәnne kөtә?
3. Ә balıqlar ni өçen boz әytkәnne kөtә?
4. Nindi yazğı awazlarnı işetkәç, alar barısı da uyanalar?
Aprel ae.
Aprel ae şuq ikәn,
Bөten qarnı yuq itkәn.
Min kildem, dip әytkәn ikәn,
Bozlar aqqan da kitkәn.
Menә ul nindi ikәn!
Qış ta űtep kitkәn kűk,
Yaz da citmәgәn sıman.
Çıltır-çıltır ağa sular
Tau-taşlar arasınnan.
Yaz citteme? dip soradım
Min pesi balasınnan.
Ul yөgerde sorarğa dip
Űzeneņ anasınnan.
Anası qoyaş nurında
Yoqlağan bűrәnәdә.
Tınıç yoqlıy, tөşlәr kűrep,
Salqın cil өrmәgәngә.
Әminә Bikçәntәewa.
Qoşlarnı qarşı alıyk!
1
Yaz kilә.
Tizdәn cılı yaqqa kitkәn qoşlar qaytır. Ul qoşlar oçıp kilerlәr dә çırqıldaşırğa totınırlar, sayrarlar, sızğırırlar, kűņelle cırlar cırlarlar, oya yasarlar, bala çığarırlar.
İņ elek qara qarğalarnı kөtegez. Alardan soņ turğaylar, sıerçıqlar kiler. Bolar yaznıņ berençe xәbәrçelәre. Rәxim itegez, qoşqaylar!
2
Qoşlar bezneņ duslarıbız, yardәmçelәrebez alar. Qarlığaçlar, çıpçıqlar, pesnәklәr, sıerçıqlar, qara qarğalar igen qortqıçların aşıylar, űsemleklәrne Hәrtөrle qortqıçlardan saqlıylar.
Qoşlar kilep citkәnçe, alarnıņ iske oyaların tөzәtegez, yaņaların yasap, ağaç başlarına, qapqa өslәrenә, өy qıeklarına queğız.
1. Qaysı qoşlarnı bez yaz xәbәrçelәre dibez?
2. Ni өçen qoşlarnı bez duslarıbız dibez?
3. Sezneņ baqçağızda qoş oyası barmı? Anı kem yasadı? Nindi qoşlar cılı yaqtan şul oyağa qayta?
Yaz kilә
Yaz kilә! Yaz kilә!
Sıerçıqlar kilә.
Gөrlәşep, sayraşıp,
Cırçı qoşlar kilә.
Bik kűņelle tışta:
Qar eri, boz kitә.
Çabışıp yөrilәr
Malaylar ber çittә.
Ex, suğa kersәņ, ә!
Çupırdap yөrsәņ, ә!
Yaramıy, orışa
Әnilәr, kűrsәlәr.
Çıpçıqlar tűbәdә
Çır-çır-çır kilәlәr,
Ә sayrıy belmilәr
Bernindi kөygә dә.
Ber tawıq: Qıt-qıt,di,
Bez yazğa çıqtıq, di,
Yomırqa saldım min,
Sin dә sal, çıpçıq, di.
Bari Rәxmәt.
1. Yaz kөne cılı yaqlardan qaytuçı nindi qoşlarnı belәsez?
2. Alarnıņ oya yasağannarın kűrgәnegez barmı? Ә űzegez alarğa oya yasıysızmı?
Qoşlarğa bűlәk.
Açıldı aq qalın yurğan,
İste aprel cillәre.
Qoşlar qayta: sağındırğan
Tuğan-űskәn cirlәre.
Kөnnәren yulda űtkәrep,
Quanışıp oçalar:
Qanatlarına kűtәrep,
Yaz kiterә iç alar.
Kilsennәr әydә, kilsennәr,
Bez dusları qoşlarnıņ!
Oyalar quydıq: kersennәr,
Bűlәge, dip, duslarnıņ.
Hәr ciren tikşerep qat-qat,
Oyalar saylasınnar.
Sayrasınnar bezne maqtap,
Şatlanıp sayrasınnar.
Zәki Nuri.
Awılda yaz.
Mart başları ide. Qoyaş yazçaraq kөlep Cibәrde. Өy qıeklarınnan gәrәbә kebek tamçılar tama başladı. İgençelәr qırğa tires çığardılar, qar suları tottılar, stan#iyağә qaytqan mineral aşlamalarnı da taşıp quydılar.
Cılı cillәre, lәysәn yaņğırları belәn aprel kilde. İņkűleklәrdә әle qar cıelıp tora. Şulay da kűp urında inde ayaq batmıy, tufraq şaqtıy uq nığığan. Ucım ternәklәnep, yaşәrep kilә...
Menә ike basunı aerıp torğan ızanğa ike wağon kilep tuqtadı. Berse traqtorçılar torağı. İkençese qultura xezmәte kűrsәtű wağonı. Anda kitapxanә, kűrsәtkeç taqtası...
Berazdan cir eşkәrtә torğan traqtorlarnıņ motorları beryulı qabınıp gөrli başladı. Motorlar tigez gөrli, eşkәrtelgәn mәydan Haman kiņәya bara.
Awılda yazğı qır eşlәre menә şulay tigez Hәm gөrlәp başlanıp kitte.
Fatix Xөsni.
1. İgençelәr yazğı çәçűgә niçek әzerlәnәlәr?
2. Yazğı qır eşlәre niçek başlanıp kitә?
3. Quelğan soraular buença xikәya eçtәlegen sөylәgez.
Minem qunağım.
Zur ber bűlәk alğan sıman,
Çın kűņeldәn quandım:
Sıerçıq kilde, sıerçıq,
Sağınıp kөtkәn qunağım.
Xәzerlәnep tordım kűptәn
Qarşılarğa dip anı.
Әnә niçek yaratqan ul
Min yasağan oyanı.
Tirәsendә oçıp yөrgәç,
Kerep eçen qaradı.
Yaņa өen qotlağanday,
Matur itep sayradı.
Әnәs Qari.
1. Yaz kөne qoşlarnı qarşılarğa sez niçek әzerlәnәsez?
Berençe kűk kűkrәű.
1
May-matur ayaq bastı tuğan yağıma!
Cirne susıl yaş űlәn, ağaçlarnı ozın Hәm qızğılt pesilәr, yaşel yafraqlar qapladı. Xәzer qaya qarama şunda çәçәklәr... Tabiğat inde bik irken sulıy. Sılu qaennar ğına, cılı kөnnәrneņ kilep citűenә ışanıp citmәgәndәy, bөrelәren yaņa aça başladılar. Әyterseņ alar yaşel tөten pәrdәsenә tөrendelәr.
Yaz bik waqıtlı kilde. May-matur waqıtlı kilde. May-matur kilgәç, elek kűk kűkrәp quydı. Ul kөnnәrneņ dә, tөnnәrneņ dә cılı bulasın, moņa inde ozaq qalmağannı xәbәr itte.
Kөtmәgәndә, tın ğına torğan narat urmannarı şaulap quydı, elğalarda çal dulqın kűbeklәre uynadı. Bөrkűlek sizelde. Ә qoyaşnı bolıt qapladı. Ul da bulmadı, eraqta arba tәgәrәgәndәy, tağın ber ciņel kűkrәű işetelde. Ul artıq qabatlanmadı, hәm kűgelcem kűk, qaşın-qabağın cimerep, nindider tirәn uyğa talğan kebek kűrende. Lәkin bu tınlıq ozaqqa barmadı. Baya işetelep kenә qalğan kűkrәű totaş gөreltegә әylәnde. Şul uq minutta cir Hәm kűk arasında eltırap yaşen atıldı. Anısı sűngәnçe űk ikençese, şunduq өçençese. Ә kűkrәű Haman qabatlana, ul Haman kөçәya, dәhşәtlәnә bardı. Menә şunda inde çilәklәp yaņğır qoya başladı. Ul bik ozaq yaudı Hәm kinәt kenә tındı. Ә tağın berazdan kűņelle itep qoyaş qaradı. Cir belәn kűkne totaştırıp, salawat kűpere balqıdı.
Berençe kűkrәűlәrdәn soņ, başta kűkelәrneņ tele açıldı. Kűk-kű... kűk-kű... kűk-kű... Әyterseņ bezgә ozın ğomer telәdelәr.
Berençe kűkrәűdәn soņ, ber-ber artlı bөrelәr dә uyandı. İņ elek bűrtenep çıqtılar, annarı şartlap yarıldılar da eçlәrendәge yam-yaşel nәni utçıqların kűrsәttelәr. Urman yaşel çeltәrgә tөrengәn ide. Xәzer qaya barsaņ şunda űzgәreş. Çiklәwek ağaçları aprel urtasında çәçәk atqannar ide, mayda yafraq yardılar. Zireklәr dә alardan qalışmadı: yaşel pәrdәlәr yabındılar, qupşılandılar. Yaşәrgәn tallarda bal sөyar bөcәklәr mәş kilep tora. İnde usaqlar da, alqalanıp qına qalmıyça, zur tәņkә yafraqlarğa tөrenep, yuq cilne bar itkәndәy, şıbırdap şauladı. Alar, niçekter, ikelәnә idelәr: tın çaqta yaşel kileş tordılar, ә lı-pıldaşa başlauğa, cildәn qurqıp, ağarınğan kebek buldılar.
Sazlıqlı urınnarda mamıqbaşlar ağardı, kűl hәm elğa buylarında tawıq űlәnnәre ut yandırdı. Alay ğınamı soņ! Tөnboek yafraqları da su өstenә kűtәreldelәr. Dimәk, tөnge suıqlar inde betә yazğan. Qaennar da suıqtan qurıqmas buldılar. Sumala ise kilgәn sırlı tәņkәlәren cәep, alar yaşel şәllәren bөrkәndelәr.
Şunnan soņ ozaq ta tormıy may qoņğızları kűrende. Qaralcım qızğılt bөcәklәr kűrer kűzgә bik maturlar. Xәrәkәtlәre salmaq-sabır. Alıp qulıņa utırtsaņ da oçarğa bik aşıqmıylar. Sıerçıqlar yaņa çıqqan balalarına şul qoņğızlarnı aşatalar. Nәnilәrenә birer aldınnan alarnıņ qanatların çuqıp taşlıylar.
2
Xәzer qırlarda yөrű dә kűņelle. Arışlarnıņ kөpşәgә utırğan, solılarnıņ buyğa űsep kilgәn çağı. Bieklektә turğaylar sayrıy, ә tűbәndә rәşә uynıy.
Kөtmәgәndә tağın suıtıp quydı. Çiyalәr, matur kűperep, ap-aq çәçәkkә çumğan, almağaçlar yafraq yarğannar ide. Çәçәk bөrelәren salqın tuņdırır, qıyar Hәm pomidorlarnı da өşetep xarap itәr kebek toeldı. Әle yarıy aldan xәstәren kűrgәn idek. Qıyar Hәm pomidorlarğa, kiç citűgә, kәğazdәn eşlәpәlәr yasap kierttek. Ә almağaç tirәlәrenә çűp-çar өep quydıq ta, ut tөrtep, tөten cibәrtterdek.
Tora-bara soņğı suıqlar da çigende, sanduğaç sayrıy torğan iņ cılı kөnnәr, iņ cılı tөnnәr kilde. Sanduğaç tawış sınarğa kereş-
te. Ozaq itep, onıtılıp sayrau urınına, matur itep ber çutıldap, suzıp sızğırınıp qına aldı. Çın cırı sirennәr çәçәkkә çumğannan soņ ğına başlandı. Çu-it! Çu-it! Çu-it! Ul da tűgel, fi-yu! Ti-yu! Fi-yu! Ul şundıy өzderde, tawışın qaltıratıp, kűņelneņ iņ neçkә qılların çiertterde. Kűrer kűzgә űze artıq matur da tűgel ide. Qaralcım sorı qaurıylı, çıpçıq qadәr genә keçkenә ber qoş. Ә tawışı... Min, anı onıtılıp tıņlap, taņ atqanın da sizmәgәnmen.
Tөn kűgәrçennәre dә әylәnep qayttılar. Sanduğaç tınıp torğan arada, aņa qul çapqanday, qanatqa qanat bәrdelәr. Kűp tә űtmәde, űzlәreneņ dә yaņa cırların işetterdelәr. Trűrrr-űűrr-uerrr. Annarı auğa oçtılar. Uik-uik dip qıçqırıp, qanatqa qanat bәrep, Hәrtөrle tөnge bөcәklәrne ezlәp kittelәr.
Yar qarlığaçları belәn awıl qarlığaçları da qaytıp citte. Alar ber-berlәrennәn beraz aerılıp toralar: aerı ozın qoyrıqlılar ikәn boları awıl qarlığaçları. Aq tűşle, qızğılt tamaqlı, kűmerdәy qara bu qoşlar bıltırğı oyaların ezlәp tabalar. Ә alar cimerelgәn bulsa, şul iske oyaları belәn yanәşә balçıqtan yaņa oya yasap quyalar.
Ә yar qarlığaçları bolarınnan çaq qına ererәk. Qanatların uraqtay kiņ cәep, әle өskә, әle asqa atılıp oçqan çaqta ber qıçqırıp ta quyalar. Alar yar buylarına oyalıylar...
Qırlarda bıtbıldıqlar cırı da tınmıy. Soņlap bara, soņlap bara... Alarnıņ bar әytkәnnәre şul buldı. Kiç soņğa qalıp qırda yөrgәngә, mine űçeklilәr, inde yoqlarğa da waqıt citkәnne әytәlәr kebek toeldı.
Ğarәfi Xәsәnow.
1. Sez, әsәrne uqıp, yaznıņ nindi bilgelәre turında beldegez?
2. Űzegezneņ kűzәtűlәregezdәn çığıp, yazğı tabiğat kűreneşlәre turında sөylәgez.
Yazğı yaņğır.
Yaşel yazda dımlı irtә,
Tәrәzәmә yaņğır çirtә.
Tonıq kűkrәű sorı kűktә
Eraqlarğa yaņğırap kitә.
Cılı yaņğır, yazğı yaņğır
Rәxәt birә ucımnarğa.
Kűņellәrgә өmet sala,
Gөllәr sibә bolınnarğa.
Ğamil Afzal.
Şiğırne yatlağız.
Dűrt telәk.
Qış citte. Mitya taudan çana şudı. Annan soņ boz өstendә timerayaqta şudı hәm, alsulanıp, şat yөz belәn өenә qaytıp kerde.
Qış kөne nindi kűņelle! Min Hәrwaqıt qış qına bulıp toruın telәr idem! - - dide ul.
Űzeņneņ bu telәgeņne minem quen dәftәrenә yazıp quy, dide aņa әtise. Mitya yazdı.
Menә yaz citte. Mitya, çuar kűbәlәklәr qua-qua, bolın buylap tuyğançı yөgerde, çәçәklәr cıydı da, әtise yanına yөgerep kilep:
Nindi yamle bu yaz! Min hәrwaqıt yaz ğına
bulıp toruın telәr idem, dide.
Әtise tağın quen dәftәren çığardı hәm Mityağa űzeneņ telәgen yazarğa quştı.
Menә cәy citte. Mitya әtise belәn peçәn çabarğa kitte. Ul kөn bue kűņel açtı: balıq tottı, cilәk cıydı, xuş isle peçәn өstendә aunadı, ә kiç belәn әtisenә:
Menә içmasam bűgen tuyğançı kűņel açtım! Min cәyneņ ber dә betmәwen telәr idem, dide.
Mityanıņ bu telәge dә әlege quen dәftәrenә yazıp queldı.
Kөz citte. Baqçada almalar, gruşalar өlgerde. Mitya, şatlanıp, әtisenә bolay dide:
Kөz elnıņ bөten fasıllarınnan da maturraq! Şul çaqnı әtise kesәsennәn quen dәftәren çığardı da malaena kűrsәtte. Malay yaz, cәy, qış turında da şul uq sűzlәrne әytkәn ikәn.
K. D. Uşinskiy.
1. Әtise malaenıņ sűzlәren ni өçen yazdırıp barğan? Sez malaynıņ fikerlәrenә quşılasızmı?
2. Qış, yaz, cәy, kөz aylarınıņ sezgә tağın qaysı yaqları bik oşıy?
3. El fasılları turında nindi şiğırlәr belәsez? Sөylәp kűrsәtegez.
Keçkenә duslar.
Uramda yaznıņ citkәnen kűrgәç,
Urmanda saznıņ kipkәnen kűrgәç,
Kөrәk aldılar,
İņgә saldılar,
Qırğa bardılar
Keçkenә duslar!
Qırda cılınıņ űlçәwen belgәç,
Sөrgәn cireneņ tulğanın kűrgәç,
Cirne yaxşılap
Tűtәlgә өep,
Çәçtelәr orlıq
Keçkenә duslar!
Kiçkә qadәrle cirne aqtarıp,
İrken yalanda dәrtlәnep, yanıp,
Qarşıladılar
Yaznı eş belәn,
Sűnmәs kөç belәn
Keçkenә duslar!
Musa Cәlil.
1. Şiğırne qupletlap uqırğa өyrәnegez.
2. hәr quplettağı qaysı yullar ber-bersenә oxşağan?
3. Keçkenә duslar nәrsәlәr eşlilәr?
4. Şiğırne yatlağız.
Hәrkem eştә.
Borhanetdin: Min bűgen sabaqqa barmıym, anda barğançı, qırlarğa çığıp uynarmın, dip, basu qapqasınnan yөgerep çığıp kitte.
Borhanetdin qırda ber atnı kűrde. Ul tiz genә at yanına bardı da: Әydә, baxbay, ikәű uynıyk, kűņel açıyk, dide.
At: Yuq, canım, minem uynarğa waqıtım yuq, minem saban sөrәsem bar. Xucama xezmәt itep, rizıq tabasım bar, sin űzeņ genә uynarsıņ,-dip cawap birde.
Bala, monnan kitkәç, umarta qortın kűrde.
Ul anıņ yanına da bardı:
Әy umarta qortı! Әydә ikәű uynıyk, kűņel açıyk, dide.
Umarta qortı da cawabında: Yuq şul, minem eşem bar, cәy kөnnәre tiz űtep kitә. Minem kөzgә qadәr tөrle çәçәklәrdәn aşığıp-aşığıp bal cıep qalasım bar, űzeņ genә uyna, dide.
Borhanetdin, aptırağaç, ber qoş yanına barıp, anıņ űze belәn uynawın űtende.
Qoş ta, Borhanetdinnıņ űteneçen qabul itmiçә: Yuq, bala, minem uynarğa waqıtım yuq, keçkenә balalarıma aşatırğa çeben-çerkilәr aulıysım bar, dide.
Bolay da bulmağaç, Borhanetdin tirәn uyğa çumdı da tiz genә mәktәpkә taba yөgerde.
Ğabdulla Tuqay.
Temağa qarata soraular hәm biremnәr.
1. Yaz kilgәne nәrsәlәrdәn kűrenә?
2. Bu bűlektә nindi cәnleklәr, qoşlar turında uqıdığız? Alarnıņ yazğı tormışları turında sөylәgez.
3. Qırdağı hәm baqçalardağı yazğı eşlәr turında sөylәgez.
4. Yaz turında nindi tabışmaqlar belәsez?



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^