()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
UQU KİTABI 2 KLASS
XALIQ AWIZ İCATI
Әni, әkiyat sөylәçe,
Sөylәmәsәņ yoqlamıym!..
Yom kűzkәeņ, bәbkәm, yәçe,
Dә tıņla, sөylim, balam:
Borın-borın bar ikәn, di,
Xan balası yaş soltan.
Menәge tolpar1 ikәn, di,
Çөygәne şoņqar2 bulğan...
........................................
Yoqladıņmı, appağım?..
Şunnan, әni? Әni, şunnan?..
Dәrdemәnd.
Yalqau malay.
(Tatar xalıq әkiyate)
Ber keşe, ulın iyartep, şәhәrgә barırğa çıqqan ikәn, di. Bara torğaç, yulda bik yaxşı at dağası kűrgәnnәr.
Bu keşe, ulına kűrsәtep:
Ulım, әnә bik yaxşı dağa yata. Faydası tiyar, al anı! digәç, malae:
Yulda oçrağan timer-tomırnı cıya kitsәņ... İrenmiçә ielep torasım yuq әle, dip әytte di.
Ulı almağaç, bu keşe űze alıp, kittelәr, di. Barıp cittelәr, di, ber timerçelekkә. Әlege keşe, timerçegә kerep, dağanı egerme biş tiengә sattı, di. Şul aqçağa çiya cimeşe satıp aldı, di. Kittelәr, di, әtise aldan, malay arttan bara, di. Әtise, malayğa sizdermiçә genә, çiyalәrne yulğa berәm-berәm taşlap bara başlağan. Malay yulda yatqan çiyalәrne berәm-berәm çűplәp bara, di.
İnde әtise, çiyalәrne taşlap betergәç Hәm malae iņ soņğı çiyane dә yuldan ielep alğaç, artına borılıp, ulına:
Menә şulay, ulım, aqılnı kөç tűkmiçә genә alıp bulmıy anı. Әgәr dә dağanı ielep alırğa irenmәsәņ, ber ielűdә eş betkәn bulır ide. Menә sin şul ber dağa bәhasenә satıp alınğan çiyalәrne yөz dә egerme biş tapqır ielep aldıņ inde. Ber ielergә irensәņ, yөz mәrtәbә ielergә turı kiler, dip әytkәç, malaynıņ yөze çiya kebek qızardı, di.
1. Әtise niçek itep malaen aqılğa өy rәtkәn?
2. İrengәn ike eşlәr digәn әytemne sez niçek aņlıysız?
Dűrt dus.
(Tatar xalıq әkiyate)
Ber zaman Mәçe, Әtәç, Qaz hәm Űgez bik duslaşqannar, bik tatu, bik kűņelle yaşәgәnnәr. Kөz citkәn, Mәçe tuņa başlağan. Şuņa kűrә ul Әtәçkә: Salqınnar citә, әydә өy salıyk, digәn.
Әtәç: Nigә ul өy, min lapas başınnan lapas başına yөrim, digәn. Şunnan soņ Mәçe Qazğa: Qaz dusqay, salqınnar başlana bit, әydә өy salıyk, digәn. Qaz: Min işek tөbennәn işek tөbenә yөrim, nigә ul өy, digәn. Şunnan soņ Mәçe Űgezgә dә şul sűzlәrne әytkәn.
Űgez: Min qapqa tөbennәn qapqa tөbenә yөrim, nigә ul өy, digәn. Şunnan soņ Mәçe űze өy sala başlıy. Өy salunıņ nie bar, өyase dә műklise disәlәr dә, Mәçegә өy salu bik ciņel bulmağan. Ul irtәdәn alıp kiçkә çaqlı bik kűp kөç quep eşlәgәn. Anıņ maņğay tirlәre çıqqan. Kөne bue eşlәgәç, kiçkә gәűdә-sөyaqlәre awırtqan. Şulay kűp tırışıp, Mәçe өy salıp betergәn, tora da başlağan.
Kөnnәr bik salqınayğan. Mәçegә xәzer rәxәt, salqınğa ise kitmi. Lәkin Әtәç sizә: anıņ cılı yonnarı salqınğa qarşı tora almıy başlağan. Ul өşi, qaltırıy ikәn. Şuņa kűrә iske dustı Mәçe yanına barıp: Mәçe dustım, miņa өeņdә urın birsәņçe, min bik өşim, çıdar xәlem qalmadı, digәn. Aņar Mәçe: Lapas başınnan lapas başına yөr sin, Әtәçkәy, mindә urın yuq, digәn. Әtәçneņ bik açuı kilgәn: Mine kertmәsәņ, tibenep, өeņneņ tufrağın taratırmın, digәn. Mәçe uylap torğan da şűrlәgәn. Çınnan da Әtәç tufraqlarnı tarata ala bit dip uylap: Yarıy, ker, dus, ker, bergә torıyk, digәn.
Menә Qaz da Mәçegә kilgәn. Anıņ da mamıq tunı salqınnarnı tota almıy başlağan. Ul da: Mәçe dusqay, miņa өeņdә urın birsәņçe, min өşi başladım, çıdar xәlem bette, digәn. Mәçe:Qaz dus, işek tөbennәn işek tөbenә yөrsәņ bulmasmı, minem өydә urın yuq, digәn. Qaznıņ bu cawapqa bik açuı kilgәn dә: Әgәr kertmәsәņ, өeņneņ műgen yolqıp beterermen, digәn. Mәçe, qurqa tөşep: Ker, Qaz dusqay, ker, alaysa bergә torıyk, digәn.
Menә Űgezneņ tunı da salqınğa qarşı tora almıy, anı da salqın qaltırata başlağan. Ul da, qaya barsın, şul iske dustı Mәçegә kilgәn. Mәçe dusqay, salqınnar bik kөçәyde bit, çıdar xәl yuq, sin өeņdә urın birsәņçe,digәn. Mәçe: Űgez dus, ğadәteņ buença qapqa tөbennәn qapqa tөbenә yөrsәņ niçek bula soņ, minem өydә urın yuq bit, digәn. Űgez açulanğan. Alaysa өeņne tөrtep audaram, digәn. Mәçe, aç keşeneņ açuı yaman digәndәy, tuņğan Űgez çınnan da sөzep audarmasın dip: Yarıy, ker, Űgez dus, ker, digәn.
Şulay itep, bolar tağın dűrtәű bik dus, bik tatu, bik kűņelle tora başlağannar. Bolarnıņ dűrtәű ber өydә yaşәgәnnәren Ayu belәn Bűre belgәnnәr dә ikәűlәşep alarğa kilgәnnәr. Өyneņ işek tөbenә citkәç, Bűre, Ayuğa qarap: Sin başlap ker, Ayu dusqay, digәn. Ayu: Sin, Bűre dus, aldan ker, sin kөçlerәk, digәn. Qaysı da aldan kerergә şiklәngәn. Şul rәweşle űzara sűz kөrәştergәnnәn soņ, cirdәn ber ozın çıbıq alıp, totışırğa bulğannar. Totışuda Bűre өskә çıqqan, şuņa aņa başlap kerergә turı kilgәn. Bűreneņ kinәt kenә işekne açıp kerűe bulğan, Űgez monı kűrep, qoyrığın kűtәrep, kөçle mөgrәp cibәrgәn. Qaz, qanatların cilpi-cilpi, qaņğıldap çuqırğa yabışqan. Mәçe, yonnarın qabartıp, tırnaqların çığarıp, mıekların tırpaytıp, mıraulap әrle-birle yөri ikәn. Әtәç açı tawış belәn kik-ri-kűk dip qıçqırırğa totınğan. Bűre niçek kirәk alay qotılıp çıqqan. Çıqqaç, Ayuğa әytә ikәn: Әy Ayu dus, başım betә yazdı: berse çabata yasap utıra ide, şөşlese belәn çөşkeli başladı. Berse qoymaq peşerә ide, әy, mine tabağaç belәn borıp ala başladı. Berse kiştә başına basqan da kincә dip cikerә. Berse idәndә totığız, totığız dip qıçqıra. Yөrәklәrem yarıla yazdı, uf... digәn, di.
1. Kemnәr alar dűrt dus? Alar niçek yaşilәr?
2. Alarnıņ duslıqları qayçan bozıla, ni өçen?
3. Ni өçen barısı da beryulı өygә kertűne sorap kilmilәr?
4. Mәçe alarnı өenә kertkәç, alar niçek yaşilәr?
5. Alarnıņ duslıqları qayçan bik kirәk bulıp çığa?
6. Ni өçen Mәçe, berençe bulıp, өy salırğa tәqdim yasıy?
7. Әkiyatne өç kisәkkә bűlep uqığız hәm eçtәlegen sөylәgez: 1) Mәçe өy sala; 2) Suıqlar citkәç, duslar өygә kertűne sorap kilәlәr; 3) Duslar doşmannarın ciņep çığalar.
Zөhrә qız.
Bulğan, di, ber qart belәn qarçıq. Alarnıņ Zөhrә isemle bik matur, bik uņğan berdәnber qızları bulğan.
Berwaqıt qarçıq űlep kitkәn. Űlgәn waqıtında qızına: Sineņ űz ğomereņdә ber űteneçeņ űtәler, dip әytkәn, di.
Qarçıqnı cirlәgәnnәr. Kűpmeder waqıt űtkәç, qart yaņa qarçıqqa өylәngәn. Bik usal bulğan ul űgi ana. Qızğa ber dә kөn kűrsәtmәgәn. Qıznıņ әtise өydә bulsa, ber sűz dә әytmi ikәn, ә çığıp kitsә, cәfalıy başlıy ikәn. Barlıq awır eşlәrne qızdan eşlәtkәn bu.
Şulay berwaqıt, eş bulmağaç, űgi ana tөpsez miçkәgә su taşırğa quşqan. Aylı tөn ikәn. Kűk yөze ayaz, di. Yoldızlar cemeldәp toralar, di. Qız şul xәtle intekkәn su taşıp, Hiç tűzәr xәle qalmağan. Ayğa qarağan da: Әy Xodaem, cirdә bolay integep yaşәtkәnçe, ayğa aşırır ideņ mine, digәn, hәm ul ayğa aşqan. Cәberdәn qotılğan.
Tulğan ay waqıtında, әtisen sağınunı basa almıyça, gel cirgә qarap tora ikәn ul xәzer dә.
1. Zөhrә qıznıņ yazmışı turında sөylәgez.
2. Olılardan Zөhrә qız turında soraşığız.
Tabışmaqlar.
El waqıtları.
Hәrkөn diyarlek
Elap yaş qoya.
Kilgәn qoşlarnı
Kөnyaqqa qua. (Kөz)
Tәņkә qarlar sipkәn,
Cirne ap-aq itkәn.
Çırşı, qaen, imәn
Qardan çikmәn kigәn. (Qış)
Tabiğat kűreneşlәre.
İņ irtә ul kűrenә,
Menep kitә űrenә,
Soqlanamın eşenә
Nur sibә bar keşegә.
Yөzәm, lәkin suda tűgel,
Yөzәm sudan өstә min.
Şat çağında ap-aq bulam,
Qayçaq qara tөstә min.
Cәyge esse kөnnәrdә
Mine sağınıp kөtәlәr.
Min az ğına kűrensәm,
Qaçıp-posıp betәlәr.
Berkemgә dә kűrenmiçә,
Cır kөylәrgә yarata,
Kөzge sarı yafraqlarnı
Tirә-yaqqa tarata.
Ağaçlar.
Ap-aq kűlmәgen kigәn,
Kűlmәgenә tap tigәn.
Cәy başında cilәgemne
Awız itәrsez, digәn.
İelә, bөgelә,
Aq mamığı tűgelә,
Qara kűze kűrenә.
Çәçәklәr.
Aq encelәr tөsle min,
İsle gөldәn isle min.
Aņqıp toram urmanda,
Darulı da, ağulı da
Saq bula kűr cıyğanda.
Sarı eşlәpә kigәnnәr,
Cem-cem itә kűzlәre.
Gel qoyaşqa qarağanğa,
Qoyaş tөsle yөzlәre.
Yaşelçәlәr.
İtlәç, yomrı, yaşelen
Өzep aldım, yaşerdem;
Ğacәplәndem berazdan:
Qoyaşsız da qızarğan!
Tűtәldә yatqan çağında
Tulıp toram ay kebek;
Tabınğa yarıp quyğanda
Eçem sarı bal kebek.
Mәqallәr hәm әytemnәr.
İņ tatlı tel tuğan tel,
Anam sөylәp torğan tel.
***
Tele barnıņ ile bar.
***
Tele tatlınıņ dusı kűp.
***
Sөyli belsәņ, tıņlıy da bel.
***
Űz ilem altın bişek.
***
İlsez keşe telsez sanduğaç.
***
Tuğan ilem tuğan өem.
***
Ata-ananı tıņlağan adәm bulğan,
Tıņlamağan әrәm bulğan
***
İpidәn zur nәrsә yuq.
***
İpi iņ zur baylıq.
***
Uynawın uyna, eşeņne dә uyla.
***
Eşe barnıņ aşı bar.
***
Xөrmәt sөysәņ, xezmәt sөy.
***
Belmәű ğaep tűgel, belergә telәmәű ğaep.
***
Mәktәp belem yortı.
Taqmaqlar.
Bezneņ dә bar mәçebez,
Sezneņ dә bar mәçegez,
Bezneņ mәçe sezgә kilsә,
Zinhar, işek açığız.
***
Biergә dә min osta,
Cırlarğa da min osta.
Әti-әni eşkә quşsa,
Min awıru, min xasta
Endәşlәr.
Qoyaş, çıq, çıq, çıq!
Maylı botqa birermen
Maylı botqa qazanda,
Tәti qaşıq bazarda.
Әti kitte bazarğa
Tәti qaşıq alırğa.
Tәti qaşıq sabı altın,
Bezgә kirәkmi salqın.
***
Yaņğır, yau, yau, yau!
Sine kөtә cir, cir!
Bezgә kűmәç bir, bir!
Sanamışlar
Ber alma, ike alma,
Өç alma, dűrt alma,
Biş alma, altı alma,
Cide alma, sigez alma, tuğız alma,
Qızıl alma!
***
Tәrәz qarşına
Kilgәn ber çıpçıq:
Çıq әle, di,çıq!
***
Әlçi, bәlçi,
Әni kűlmәk űlçi.
Űlçi torğaç citmәde,
Kisә torğaç betmәde.
Çәűkә, çıpçıq,
Sin qal, bu çıq!
Tizәytkeçlәr.
Min әytә alam,
Kem әytә ala?
Әxmәt, sin әytep qara!
***
Qara qarğa qardan bara,
Qanatların qağa-qağa.
***
Çıpçıq, çıpçıq, çıq, çıpçıq,
Çıq-çıq, qoşçıq, oçıp çıq

1 Menәge tolpar atlanğanı bik şәp, kөçle at
2 Şoņqar au qoşı



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^