Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Әbelmәnix Qarğalıy
(1782-1833 yıldan soņ)
 
Űze turında*
 
Şәhre Qarğalı1 – fәqeyr(n)yıņ mәwlidi,
Өmmәte – Әxmәd, rәğeyәte – Mәskәwi,
Atası – Әbelfәyez, cәdde – bәnam:
Dәwridә ostazı kөll Ğәbdessәlam.
Bәndәi xaqnıņ miәnında sarix
Kәmtәranә bәndәse Әbelmәnix.
Qeysmәten xaq әylәmeşde intişar,
Bu sәbәpdin sәyr idebde çuq diәr.
 
Tәrcemәse:
 
Fәqeyrneņ tuğan cire – Qarğalı bistәse,
Өmmәte – Mөxәmmәd, űze Mәskәw ile keşese,
Atam – Әbelfәyez, ataqlı bulğan babam:
Dәwerendә tulı ostaz dielgәn Ğәbdessәlam2.
Xaq qolları arasında bik keçkenә hәm nәni,
Tűbәnçelek-kimçelekle bәndәse Әbelmәnix.
Rizığın çәçkәn xoday kűp cirlәrgә,
Şul sәbәple yөrde ul kűp illәrdә.
 
Tuğan il
 
Tәrcemә:
 
Tuğan ilne sağınu hiç kitmi ikәn,
Qaytam ilemә, aņa citmi ikәn,
Watan mәxәbbәte imannan ul,
İr-xatınnıņ űlgәnçe saqlağan toyğısı şul.
 
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
 
Tәrcemә:
 
Űkenmә űtkәngә, kilәçәk өçen xәsrәt çikmә sin:
Yөrep cirneņ kűp illәren, tamaşasın kűrdeņ sin!
 
Әsirlekkә tөşkәn dustı qazıy turında uylanu
 
Bәndә dөşmәk ilә dinelmәz xәqeyr,
Ahәnin qayd(g)a dәşәr, әlbәttә, şir,
Xәr ilә xinzirә ulmaz iğtibar,
Zәncerә dөşmәktin ulmaz şirә ğәr.
Bәr-qarar ulmaz cihannıņ kәrd-eşe:
Gyah bәlәnd, gyah pәst ulır bonda keşe.
Kәtmәyәn dәwlәt irer ğeylme kәmal,
Gyah kәler, gyaha kәdisәr cah-u-mal.
 
Tәrcemәse:
 
Bәndә bәlagә tөşkәn ikәn, xurlıq sanalmas,
Timer boğawğa tөşkәn, әlbәttә, arıslan bulır,
İşәk belәn duņğızğa iğtibar bulmas.
Çılbırğa tөşűdәn arıslanğa gar’lek bulmas.
Ber kөye genә tormas dөnyәnıņ eşe:
Ber yuğarı, ber tűbәn bulır keşe.
Betmәs dәwlәt bulır qәmil ğıylem genә,
Mal-dәrәcә ber kiler dә ber kitәr.
 
Mөnacәt
 
Cihannıņ cah-malı nәfsә ğәyәt tә xәsәnder bu,
Wәli mәğnan cәhәnnәm suigә qәid rәsәnder bu.
Űzene dөxtәre duşizә kebi kűstәrep dөnyә,
Fәriftә әylәyәn çuqlarnı mәkkyәr pirәzәnder bu.
Ğarusı nәw idep kәnden, nәçә dөrlű wirep tәziin,
Nәçә danai daminә griftar әylәyәnder bu.
Bunıņ mәker ilә alenә irűrmәz fikre fazıyllәr,
Nәçә ğәlimnәr(n)yıņ gıylmen hәbayә irgezәnder bu.
Bunıņ tәzwireneņ bere berenә biņzәmәz hәrgiz,
Nәçә zahidlәr(n)yıņ әğmalene badә wirәnder bu.
Bunıņ cahı ilә malına ğәcәp aldanamı ğaqeyl?
Sәrasәr robğı mәskűnne dotanlardin kiçәņder bu.
Әyә, mesken Mәnix, өmmә safa bu bi wafadin sәn,
Sөrűreņ berenә beņ cәfa bәxeş әylәyәnder bu.
 
Tәrcemәse:
 
Dөnyәnıņ mal-dәrәcәse nәfsegә kűrkәmder ul,
Әmma bezne cәhәnnәmgә sөyri dә kertәder ul.
Űzen çibәr yәş qız kebek haman kűrsәtә dөnyә,
Әmma kűplәrne aldağan mәkerle qortqadır ul.
Yәş kilen kebek tөzәnep, niçә tөrle bizәnep,
Niçә ğәlimne aldalap, buşqa yөrtkәnder ul
İreşmәs ğaqlı kűplәrneņ monıņ xәylәlәrenә,
Niçә ğәlimneņ ğıylemen tuzan kűk qılğandır ul.
Monıņ yalğanı, aldawı oxşamas ber-bersenә,
Niçә izgeneņ ğәmәlen cilgә oçırğandır ul
Dөnyә malı, dәrәcәse-barsı da yalğandır ul:
Cir yөzen iņlәp bilәgәn zatlardan qalğandır ul.
Әy mesken Mәnix, kөtmә rәxәt bu igeleksezdәn,
Ber şatlıqqa meņ cәfa bűlәk itkәn dөnyәdır ul.
 
* * *
 
Bөten dөnyә bәnem bulsa, ğamem betmәs, nәdәnder bu?
Әzәldә3 ğәm torabıylә4 yaratılmış bәdәnder5 bu.
 
Sәxrada
 
Oşbu kөn warmış idem sәyran өçen sәxra taraf,
Kűp gűzәl ulmış çәmәnnәr6, lalәzar ulmış şorıf7
Ber tarafda kűke "kәk-kűk" dәyűbәn nalan idәr8.
Әhle dәrdneņ huşını ğәrәt idәr, talan idәr9,
Sufıy turğaylar dәmadәm10 kűklәrә cәwlan idәr11.
Bűdәnә yirdә torıp, űrdәk suda tayran idәr12.
Tornalar tormaz, oçar, qazlar qarar itmәz, qaçar,
Bılbıl divanalar gөllәr өçen yәşen saçar.
Kűl eçendә baqalar "baq-baq" dәyű cәwlan idәr,
Ber tarafdan dәxi tartay "tart" dәyű nalan idәr.
Űlәn eçendә çikertkә tөrle awazın çalır,
Çerki ilә suyrı çeben tızlayıp mazaņ alır.
Hәrbere nәğmә nәwasene qıylıb13 sazın çalır,
Sәrűqәd Dilbәrlәreņ14 kal’bendәge nazın alır.
Şuylә dilkәş15, buylә xөrrәm16 monça ğeyzzәtle hawa,
Bәs monıņ dәk dilkәşadә çikmәsennәrme nәwa!17
_________________________
* Өzeklәr "Tәrcemәi xaci Әbelmәnix әl-bistәwi әs-Sәğeydi" ("Sәğeyt bistәseneņ Әbelmәnix xaci tәrcemәlәre") kitabınnan (1845, 1889) alındı, isemnәr tөzűçe-tәrcemәçe tarafınnan quyıldı.
1 Şәhre Qarğalı – XVIII ğasır urtalarında Orenburgtan yıraq tűgel tөzelgәn Sәğeyt bistәse, soņğa taba Qarğalı dip atıy başlıylar.
2 Ğәbdessәlam Urazmөxәmmәt (Uray) ulı Qazan өyәze Olı Mәņgәr awılıynan. Tanılğan uqımışlı bula. 1745-1750 yıllar tirәsendә, berençe kűçenűçelәrdәn bulıp, Sәğeyt bistәsenә kilep urnaşa, bistәneņ berençe imamı hәm mөdәrrise bula, axun dәrәcәsenә kűtәrelә.
3 Әzәldә – mәņgelektә.
4 Torabıylә – tufrağı belәn, tufrağınnan.
5 Bәdәn – tәn, gәwdә.
6 Çәmәn – űlәn, bolın.
7 Lalәzar ulmış şorıf – çәçәklәrgә kűmelgәn çaq citkәn.
8 Nalan idәr – qıçqırır.
9 Ğәrәt idәr, talan idәr – talap alıp kitәr, ireksezdәn huştan yazdırır.
10 Dәmadәm – hәrwaqet, bertuqtawsız.
11 Cәwlan idәr – kűtәreler.
12 Tayran idәr – oçıp yөrer.
13 Nәğmә nәwasene qıylıb – matur awazların çığarıp.
14 Sәrűqәd dilbәrlәreņ – neçkә bille maturlarıņ.
15 Şuylә dilkәş – kűņelne şundıy űzenә tartuçı.
16 Xөrrәm – şatlandırğaç.
17 Bәs monıņ dәk dilkәşadә çikmәsennәrme nәwa – monıņ kebek xozurlıqtan niçek soņ awaz birmәskә, cırlamasqa!
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı – qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaş’legemdә..."



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^