Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Hibәtulla Salixov
(1794-1867)
 
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
(өzeklәr)
 
Tәndә canım niçә kөn mihman1 ikәnder, belmәdem,
Űtte ğomrem, barısı – xosran2 ikәnder, belmәdem.
Dөnyәda tөzdem ğeymarәt3 barı nadanlıq belәn,
Bu ğeymarәt hәmmәse cimrek ikәnder, belmәdem.
Xabı ğәflәttәn4 kűzemne açmadım, tөnlә torıp,
Tөnlә torğan bәndәlәr soltan ikәnder, belmәdem...
Xabı xurdan5, lәzzәtennәn ğөmremi qıyldım tәlәf6,
Gűrdә yuldaş wә tәğәt7 iman ikәnder, belmәdem.
Xөbbe dөnyә8 ilә kal’bem mәyel itmeş bi gөman9,
Dөnyә sәwmәk-şirbәte şaytan ikәnder, belmәdem...
hiç keşe doşmanına qılmas cәfanı canımа
Kәndű10 nәfsem ul qadәr qıylğan ikәnder, belmәdem.
Kűzlәdem tuy-tamaşa, hәzle-hәzyәn mәclese11,
Bәņa xacәt – mәclese ğıyrfan12 ikәnder, belmәdem...
 
"Mәcmәğ’l-adab" ("Әdәplәr turındağı cıyıntıq") kitabınnan
(өzeklәr)
 
Tәrcemә
 
Zamana xaqime1 oxşar yılanğa
Yәşerten doşmanlıq saqlar uyında.
Yılanday yaltırıy tıştan kűrgәndә,
Hәlaqlek qılır ul, forsat yөrgәndә
Xataņnı belsәlәr ber-ber eşendә,
Sűzeņdә, ğәmәlendә, yөreşendә,
Xataņnı – belep eşlәwgә yurarlar,
Bәxәssez xәtәr eş bu dip sanarlar
Tөpçenep, diqqәt belәn tikşererlәr,
Bulmağannı bar itep tik yөrerlәr
Tuzan qűrsә, anı çeben dip sanıy,
Çeben qűrsә bu – karakoş, dip yanıy.
Tөpçenűneņ maqsatı – dinar2 alu,
İsendә yuq mazlumnarğa yar bulu3
Qullarına berәr nәmәrsә tөşsә,
Dirhәm4 yә dinar kebek aqça bulsa,
Şul minutta uq açuı basıla,
Xөkem tuqtıy, tel bәylәnә, yөz – açıla.
Taw qadәr ğәiben kűrsә, telgә almas,
Zur cinayәt bernigә xisaplanmas
Ğayıp eş berlә ber kemsә totılsa,
Qarşısına bolarnıņ kiterelsә,
Ğayıpledәn aqça, әyber alırlar,
Sűz quyırtmastan anı qotqarırlar.
Әgәr çıqsa alar ber-ber sәfәrgә,
Yә patşan’şç ber xezmәten űtәrgә,
Yә ber yәşeren eşne tikşerergә,
Yә ber bayda qunaq bulıp tipterergә,
Haman il өstenә salıp cәfalar,
Yөrerlәr kűp, çigep kәyef-safalar
Fәqeyrneņ kűbeseder yalğız atlı,
Başında tөrle mixnәt, qayğı-qatı.
At-iәre, qoralları bik naçar,
Şah xezmәten kөçkә űti, biçara
Aşaw-eçű wә kiem-bar da kirәk,
Qaysı yığlap itәr xaqqa ğeybadәt.
Kereşer ul qayçan berәr kәsepkә,
Arendalaw yә sәwdә kebek eşkә.
Bu eşlәr dә uņışlı tәmamlanmıy,
Şatlıqqa ireşergә mөmkin bulmıy.
Kűrer, beler bu xәlne ul tűrәlәr, –
Haman űz maqsatına cilderәlәr.
Űz malları qırda yөri qarawsız,
İgençegә zıyan sala sanawsız.
Cigәrlәr ul fәqeyrneņ yalğız atın,
Uylamastan hiç eşe yuğın-barın.
Çabarlar ildәn ilgә bik zur bulıp,
Fәqeyr qalır sűgelep wә xur bulıp…
Qarşısında totar űrә qaratıp,
Boyırır eşlәren, xөkmen taratıp.
Anıņ xөkemen kitermi cirenә,
Mөmkin tűgel qarşı kilű berenә...
Ber eştә sin tıņlamasaņ alarğa,
Yulığırsıņ hiç betmәs balalarğa...
Әye, dibez, alarnıņ xөkme ciņә,
Kөçlәp alıp malıņ, űzeņne cigә.
Bu bәlaneņ әmma ber çige bulır,
Kilep citkәç soņına ğәziz ğөmer.
 
* * *
 
Oluğ dimә, keçek dimә, bi kibar5,
Nә kem ğәcizne6 kűrsәņ, әylәgel yar7.
 
* * *
 
Kirәk sin-ibne soltan, xucazadә8,
Űzeņne kűrmә hiçkemnәn ziәdә9.
 
* * *
 
Әgәr sөysә zalimne ber mөselman,
Bulır, şiksez, anıņ dinendә noqsan10.
 
* * *
 
Berәr tűrә kilde isә ileņә11,
Çaqırtır, bağlanıp qılıç bilenә.
 
* * *
 
Zaruri bulsa sәņa әgәr sűz,
Kirәk miqdarı sűzlә, artığın өz.
 
* * *
 
Әdәpsezleklә12 iman bergә tormas,
Әdәp berlә imansız hәm baqıy qalmas.
 
* * *
 
Ğasa13 kebi, ayaqsızğa ayaq bul,
Oluğ yuldıyn adaşqanğa mayaq bul.
Ğasa kebi, batıp balçıqqa, qarğa,
Rәfikıņ14 quymağıl yuldıyn çığarğa.
_________________________
1 Mihman – qunaq.
2 Xosran – űkeneç.
3 Ğeymarәt – tөzeleş, qorılma.
4 Xabı ğәflәttәn – wayımsızlıq yoqısınnan.
5 Xabı xurdan – yoqı hәm aşaw-eçűdәn.
6 Qıyldım tәlәf – әrәm ittem.
7 Tәğәt – allağa buysınu, ğәybadәt qılu.
8 Xөbbe dөnyә – dөnyәnı sөyű.
9 Kal’bem mәyel itmeş bi gөman – kűņlem bilәp alınğan uylamıyça.
10 Kәndű – űz, űzemneņ.
11 Hәzle-hәzyәn mәclese – uyın-kөlke, kűņel açu mәclese.
12 Mәclese ğıyrfan – mәğrifәtle, uqımışlı keşelәr mәclese.
13 Zamana xaqime – patşa tűrәlәre, xaqimiәt iәse çinovniklar.
14 Dinar – altın aqça.
15 Mazlumnarğa yar bulu – cәberlәnűçelәrgә, izelűçelәrgә dus, yәrdәmçel bulu.
16 Dirhәm – kөmeş aqça.
17 Bi kibar – tәkәbberlәnmiçә.
18 Ğәciz – cәfa çigűçe, kөçsez.
19 Әylәgel yar – dus it, yәrdәm kűrsәt.
20 İbne soltan, xucazadә – soltan, patşa ulı.
21 Ziәdә – artığraq, өstenrәk.
22 Noqsan – kimçelek, citeşsezlek.
23 İleņә – awılğa, yәşәw urınıņa mәğnәsendә.
24 Әdәpsezleklә – әdәpsezlek belәn.
25 Ğasa – tayaq.
26 Rәfiq – iptәş, yuldaş, dus.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı – qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaş’legemdә..."



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^