¬ы используете гостевой доступ (¬ход)
 
 
√лавна€  |  Ќовости  |  Ѕиблиотека  |  —ловари  |  ”чебники  |  —татьи  |  “есты
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Qayum Nasıyri
(1825-1902)
 
XİKӘYӘTLӘRENNӘN ŰRNӘKLӘR1
 
Yarlı qayğısı
 
Ber fәqeyr űlem sorxawı xәlendә yatqanda, yaqınnarınnan yanına cıyılğan adәmnәr: "İ fәlәn, xәleņ naçar, imanıņnı әyt", Ц digәç, ul biçara, "Hay, şul űlem xәlendә dә imana2 belәn aptırata≠lar la", Ц dimeş.
 
Mulla qayğısı
 
Berәw wafat bulıp, mirasınnan ber yaxşı tunın ber mullağa cibәrdelәr. Ul mulla әytte: "Wafat bulğanın işetep, bik qayğır≠ğan idem, tunın kűrgәç, sөyendem tağın",-dide.
 
İske mәdrәsәdә
 
I
Berәw әytte: "Ber xәlfәne kűrdem, yanında ber ozın wә ber qısqa tayaqları bar, ber bırğı, dәxi barabanı bar".
Ц Bolar ni eşkә? Ц dip soradım. Xәlfә әytte:
Ц Bu awılda min balalar uqıtıp toramın. Balalar şayaralar, sabaqların uqımıylar. Miņa yaqınraq utırğannarın qısqa tayaq belәn suğamın, yıraqtağıların ozın tayaq belәn suğamın. Alar minem sűzemne tıņlamıylar, űzemneņ өstemә taşlanalar. Annan soņ barabannı oramın, bırğını qıçqırtamın, şunnan soņ xalıq cıyılıp mine qotqaralar, Ц dide.
 
II
Yәnә ber awılda ber өyneņ işege tөbendә ber xәlfәne kűrdem, et kebek өrer. "Bu ni xәl?"-dip tuqtadım. Kűrdem: өydәn ber bala çıqtı. Xәlfә ul balanı totıp aldı, qolağını bordı.
Ц Bu ni xәl?-dip soradım. Xәlfә әytte:
Ц Min balalar uqıtuçı ber xәlfәmen. Bu bala bik usal, qarşı. "Sabağıņnı uqı" Ц disәm, qaçıp kitә, өyenә kerәder dә, çıqmıy, et belәn uynıy. Qaçan ki min et kebek өrsәm, "et bar ikәn" dip çığadır -da, totıp alamın,-dide.
III
Mәdrәsәdә ber şәkert űzeneņ enesen qua. "Bar, fәlәn, su alıp ker, minem eçәsem kilә", Ц di. Enese barmadı, qabatlap әytte Ц barmadı, çөnki enese yatqan ide. Bolarnıņ xәlfәlәre bar ide, ul әytte: "Bar sin, fәlәn, űzeņ miņa su alıp ker, minem eçәsem kilә",-dide. Ul şәkert tordı, su alıp kerde, xәlfәsenә birde. Xәlfә әytte "Yarar, rәxmәt, űzeņ eç inde, min eçmimen", Ц dide.
 
Nadan mөәzin belәn nadan mulla
 
Ber mөәzinne manarada kűrdelәr, qulında "İman şartı" bar, azannı "İman şartı"nnan qarap әytә. Soradılar: "Nik qarap әytәseņ, azannı kűņeleņnәn belmiseņme?"-didelәr.
Ц Mulladan sorağız,-dide.
Mullağa bardılar Mulla ul waqıtta işeğәldında ikәn. Barıp "Әssәlame ğәlәykem",-dip sәlam birdelәr. Mulla, sәlam almıyça, өyenә kerep kitte dә ber kitap alıp çıqtı, anı aqtardı-aqtardı da "Wәğәlәykem әssәlam", Ц dide.
Ц Xәyer, mullası da şulay ikәn,-dip kittelәr.
 
Sufıy
 
Bәğze sufıyğa әyttelәr: "Cөbbәņne3 sat, aqça bulır", Ц didelәr. Sufıy әytte: "Balıqçı qarmağın satsa, ni belәn balıq totsa kirәk", Ц dide.
 
"Haman fәqeyr ikәnseņ..."
 
İbrahim Әdhәmgә4 ber keşe әytte: "Yә şәyex5, qabul it, bu çapanımnı siņa bűlәk itim",-dide. İbrahim әytte: "Әgәr sin bay keşe bulsaņ, qabul itәrmen". Ul keşegә әytte: "Kűpme aqçaņ bar?" Ul keşe әytte: "İke meņ aqçam bar". Yәnә İbrahim әytte: "Әgәr dűrt meņ bulsa, sөyener ideņme?" Ul keşe әytte: "Әye, sөyener idem".-İbrahim әytte: "Yuq, alaysa, sin haman fәqeyr ikәnseņ, çapa≠nıņnı qabul itmimen",-dide.
 
Xikәyәt
 
Ber sabıy bala, qoyaşlı kөn ber cirdә yөrgәndә, űzeneņ kűlәgәsen kűrep, kűlәgәse artınnan citmәkçe buldı. Kűlәgә artınnan citәmen dip bara. Ul barğan sayın, kűlәgә haman alğa kitә. Bu balanıņ açuı kilep, kűlәgәneņ өstenә basarğa telәp, yөgerә başladı. Ul yөgersә, kűlәgә dә yөgerә. Bala tәmam arıdı. Әylәnep, yәnә kitkәn urınına qaytıp barğanda, artına әylәnep qarasa, kűlәgә artınnan iәrep kilә: "Hi, min yuqqa yөgerdem, ul minnәn űze dә qalmıy ikәn", Ц dide. Dөnyә quuçılar da şulaydır, uylap qarasaņ.
 
Xәylә hәm tapqırlıq
 
I
Ber űzen-űze cıya almağan aņğıra qıznı kiәwgә birdelәr. Kiәw, qız yanına kergәç, kűrde: qıznıņ qulı qamırlı, tırnaq tөplәre qamır ğına.
Kiәwe pakТlek yarata torğan adәm ide. Ber xәylә tabıp: "Abaw, eçem", Ц dip uğalana başladı. Qız, xafalanıp: "Soņ niçek itik, monnan elgәre eçeņ awırtqanı bar ideme, ni daru itә torğan ideņ?" Ц dide. Yeğet әytte: "Eçem awırtqanda, әnkәy qulındağı qa≠mırnı yuıp eçertsә, tөzәlә torğan ide",-dide. Qız űzeneņ qulı≠na qaradı: "Menә qulımda qamır da bar ikәn, alay bulsa, yuıp birim", Ц dip, ber tabaqqa su salıp yudı. "Mә, eç", Ц dip, kiәwenә birde.
Yeğet kűrde, qıznıņ qulında qamır haman betmәgәn, imeş. "Әni өç qatqa çaqlı yua torğan ide", Ц dide. Qız, qulın yәnә ike qat yuıp, qul yuğan suın kiәwenә birde. Kiәwe sunı qulına aldı da: "Allağa şөker, inde eçem awırtuı basıldı, mә, bu suıņnı tűgep taşla",-dide. Qız dәxi ul sunı çığarıp tűkte, xәylә belәn yudırğanın aņlamadı.
 
II
Yәnә ber yeğet qız qatına bardı. Yeğetkә aş peşerep kiterdelәr. Qız bardı da iņ әwwәl aşnı qabıp qaradı. Awızı peşte, "Hay, bezneņ әni hәrqәyçan aşnı suıtıp kiterә",-dide. Yeğet dәxi: "Min dә qabıp qarıym",-dip bardı da, salkın aş qapqan kebek, alıp kisәktәn qabıp yottı. Awızı, tamağı peşte, kűp zamança kűņelsez bulıp yөrde. Qız ul arada çığıp kerde. Yeğet әytte: "Tışta hawa niçek?"-dide. Qız әytte: "Tışta hawa awızı peşkәn yeğet kebek", Ц dide. Çөnki hawa bolıtlı wә tomanlı ide.
 
III
Berwaqet xәzinәdәn ber qapçıq altın yuğaldı. Qazıyğa6 xәbәr birdelәr. Xәzinә yortında bulğan keşelәrneņ barın da qazıy űzenә çaqırdı wә hәrbersenә berәr tayaq birde. Tayaqlar hәmmәse ber ozınlıqta, ber űlçәwdә ide. Qazıy әytte: "Kem dә kem uğrı bulsa, ul keşeneņ tayağı ber barmaq qәdәre ozın bulır",-dide. "Bar, qaytığız!"-dip, qaytarıp cibәrde.
Qapçıq belәn altınnı uğırlağan keşe qurıqtı da qazıy birgәn tayaqnı ber barmaq qadәr kiste.
İkençe kөnne qazıy ul keşelәrneņ hәmmәsen űzenә çaqırdı, tayaqların qaradı. Berseneņ tayağı ber barmaq qadәrle qısqa bulıp çıqtı. Mәğlűm buldı, altınnı ul keşe uğırlağan, imeş. Altınnı xәzinәgә tapşırıp, ul uğrığa cәza bilgelәde.
 
Tapqır xәlfә
 
Ber patşa űzeneņ uğlın ğawam7 balaları uqıy torğan mәdrәsәgә birde. Xәlfә anı uqıttı, qulınnan kilgәn çaqlı tәrbiәlәde. Lәkin patşa balası kűpçelek uquçılarğa qarağanda sәlәtsezrәk hәm әxlaq yağınnan da tűbәnrәk bulıp çıqtı.
Xәlfә bu bit patşa balası dip tormadı, malaynı bűtәn uquçılarınnan da bitәr cәzaladı, suqtırdı. İrkә malay xәlfәneņ bu qatılığına tűzә almadı, atasına qaytıp zarlandı, tәnendәge yaraların açıp kűrsәtte. Patşa, monı kűrep, bik qatı açulandı hәm tiz genә xәlfәne űz qarşına çaqırıp kiterergә quştı.
Xәlfәne kiterdelәr, patşa qarşına kerttelәr.
Ц Sin, xәlfә,-dide patşa açulı tawış belәn,-minem balamnı xәtta ğawam balalarına qarağanda da qatıraq cәzağa tartasıņ ikәn. Әyt, ni sәbәptәn bolay itәseņ?
Xәlfә aņar cawap birde:
Ц Ğawam balaları alar bolay da tormışnıņ açı hәm tөçesen tatıp űsәlәr. Alarğa cәfanıņ ni ikәnen belderep torası yuq. Patşa balaları isә, kiresençә, cәfa ni nәrsә dә cәber ni nәrsә ikәnen belmi űsәlәr. Annarı, patşa bulğaç, xalıqqa cәber-cәfa qılunı nigә dә sanamıy torğan bulalar. Min, şunı istә totıp, sezneņ balağızğa cәzanı qatıraq birәm, Ц dide.
Ц Sәbәbe şul ğınamı?-dide patşa.
Ц Yuq, tağın ber sәbәbe bar.
Ц Әyt, anısı nidәn tora?
Ц Anısı, Ц dide xәlfә, Ц monnan ğeybarәt: ğawam balaları kűp waqıt patşa hәm bay balaları belәn çağıştırğanda űtkenrәk, zirәgrәk hәm sәlәtlerәk bulalar. Min sezneņ balağıznı өyrәtűgә kűbrәk kөç salam, ul isә haman da artta qalıp bara.
Ц Alaysa, min balamnı sinnәn uqıttırmıym, alıp bűtәn xәlfәgә birәm,-dide patşa.
Ц Anısı sezneņ ixtıyәrığızda, padişahım, tik şunı onıtma≠ğız: tәrbiә ber, sәlәt başqa, Ц dip cawap birde xәlfә.
 
Patşa belәn qart
 
Berkөn ber patşa bәğze wәzirlәre belәn sәyranğa8 çıqtı, yөri torğaç, ber cirdә, keşelәrennәn ayırılıp, yalğız qaldı. Űzenә ber qart oçradı, hәm ul qartqa әytte: "Babay, sin qaydan?" Ц dide. Qart әytte: "Min oşbu şәhәrdәnmen". Patşa әytte: "Bu şәhәrneņ xaqimnәre niçek?" Qart әytte: "Xaqimnәrebez bik zalimnәr, bik usal keşelәr", Ц dide. Patşa әytte: "Patşa xaqında ni әytәseņ?"-dide. Qart әytte: "Mәmlәkәtebezdә monıņ kebek zalim patşa bulğanı yuq ide, zolımı belәn mәmlәkәtne qorıttı", Ц dide. Patşa әytte: "Mine tanıysıņmı, min kem?"-dide. Qart әytte: "Yuq, tanaşıym". Patşa әytte: "Min şәhәrneņ patşası bulırmın",-dide. Qart әytte: "Sin mine tanıysıņmı?" Patşa әytte: "Yuq". Qart әytte: "Min ğacem qәbilәsennәn fәlәn uğlı fәlәn mәcnűn, kөn sayın ike mәrtәbә şulay cűlәrlәnep, sataşıp yөrimen", Ц dide. Patşa kөlde dә kitte.
 
Bay hәm xezmәtçe
 
Berәwneņ ber xezmәtçese bar ide. Aņar aqça birde, boyırdı: "Bar, bazardan yөzem wә incir alıp qayt!"-dide. Malay bazarğa kitte, bik ozaq torıp qayttı. Yөzem alıp qayttı. Yәnә ikençe mәrtәbә incir alırğa kitte, tөnlә qayttı. Annan soņ bayı orıştı, qıynadı. "Ber yomışqa barğaç, ike yomışnı beterep qaytır keşe", Ц dide.
Berwaqetnı bu bay sırxaw buldı. Bayağı malaynı tabibqa cibәrde. Xezmәtçe kitte, tabibnı alıp kilde. Anıņ belәn yәnә ber keşe iәrtep kilde. Bayı әytte: "Bu keşene nigә alıp kildeņ?" Ц dide.
Xezmәtçe әytte: "Fәlәn waqıt űzeņ mine qıynadıņ, "ber yomışqa barğanda ike yomışnı beterep kil", dideņ. İnde menә siņa tabib, allah birsen, şifa tap, әgәr űlsәņ, menә siņa qәber qazuçı, ikençe mәrtәbә mine yөrtmә!"-dide.
 
Aņğıralıq bәlase
 
Berәw uğlın suqağa cibәrde, uğlına әytte: "Uğlım, kiç qaytqan≠da, suqa timereņne yәşerep qayt, uğırlap kitmәsennәr",-dide. Uğlı, barıp bөten kөn suqaladı, kiç qaytqanda suqa timeren ber qarama tөbenә yәşerep quydı.
Qaytıp kilgәndә, atası berniçә adәm belәn uramda utırıp torır. Atasıņa qıçqırdı: "Әti, suqa timeren fәlәn qarama tөbenә yәşerep qaldırdım",-dide. Atası әytte: "İ axmaq, yәşergәn nәrsәne şulay qıçqırıp әytәlәrme",-dide.
İkençe kөnne suqağa barsa, kűrde: qarama tөbennәn suqa timeren urlap kitmeşlәr. Tiz űk atına atlanıp, atası yanına çabıp qayttı. Atası peçәnlektә yoqlağan ide. Atasın ezlәp taptı. Atasınıņ qolağına aqrın ğına: "Әti, suqa timeren urlağannar",-dide.
 
Xikәyәt
 
Ber zaman qış ğәyәt suıq bulıp, ber baqa әrlәnnәn azıq soradı: "Aşarımа yuq, beraz rizıqlıq rәxim itsәnә",-dide.
Әrlәn әytte: "Cәy kөne kөn buyınça awız kűtәrep qıçqırıp tordıņ, ni eşlәdeņ, nik qış kөne өçen azıq xәzerlәmәdeņ?"-dide.
 
Yazu sәnğәte
 
Arstu9 әytte: "Nindi xәyerle wә faydalı nәrsә yazarsıņ, gűzәl wә uqırlıq bulsın, matur-pөxtә itep yaz, wә nindi xәyerle wә faydalı nәrsәne kűņeleņә seņdererseņ, anı yazarlıq bulsın, yәğni kűņeldәn yatlağanıņnı onıtma, kűņeldәn çığarıp, kәğәzgә tөşererlek bul≠sın. Qәlәm Ц kәlyәmnıņ10 ilçeseder. Yazu Ц qulnıņ teleder".
Kűrkәm yazu yaza belmәk Ц yartı ğeylemder wә rizıqnıņ artuına sәbәpder.
 
Qәlәm өyrәn: qәlәm izgegә tartır
Qәlәm berlәn keşeneņ rizqe artır,
 
-dimeşlәrder, qәdimnәn (elektәn) bar sűzder.
 
Cır hәm muzıqa
 
Xәkimnәr әytmeşlәrder ki, cır-muzıqa-cannarnıņ azığıdır, nitәkki, aşamlıq Ц tuq bulu azığıdır. Uy-fikerne saf qılır, zihenne neçkәrter, tabiğәtne yomşartır, mәrxәmәtlene maqtatır, qurqaqnı bahadirlandırır, sarannı yumartlandırır, dimeşlәr.
_________________________
1 Bu nowella-xikәyәtlәr K. Nasıyrinıņ "Qırıq baqça" (1880) hәm "Fәwaqihel-cөlәsa fi-l-әdәbiәt" (1884) digәn cıyıntıqlarında urnaştırılğan.
2 İmana Ц cir nalogı, salım.
3 Cөbbә Ц mulla, işan hәm sufıylar kiә torğan ozın kiem.
4 İbrahim Әdhәm (IX ğasırda yәşәgәn), Ц rivayatТlәrgә qarağanda, elek patşa bulğan keşe. Patşalığın, tәxeten taşlap, dәrwiş, sufıy bulıp kitkәn, bөten ğөmeren allağa tabınuğa bağışlağan. Sufıyçılıq ruxındağı әdәbiәtta anıņ turında kűp kenә әsәrlәr yazılğan. XIX yөz tatar şağeyrlәrennәn bu obrazğa Әbelmәnix Qarğalıy hәm Ğәbdelcәbbar Qandalıy da mөrәcәğәt itkәnnәr.
5 Şәyex Ц şәriğәt eşlәren qarawçı yuğarı dәrәcәle ruxani.
6 Qazıy Ц xөkem itűçe, sudТyә.
7 Ğawam Ц ğәdi xalıq.
8 Sәyran Ц kűņel açıp yөrű.
9 Arstu Ц borınğı grek ğәlime, aqıl iәse Aristotel.
10 Kәlyәm Ц sűz, sөylәm.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı Ц qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaşТlegemdә..."



√лавна€ | Ќовости | Ѕиблиотека | —ловари | ”чебники | —татьи | “есты

© 2005-2019 “атарска€ ¬иртуальна€ √имнази€
© 2005-2010 √ородской »нформационно ƒиагностический ÷ентр

–ейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^