()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Musa Aqyeğet
(1864-1923)
 
XİSAMETDİN MENLA1
(Milli roman yәki xikәyә)*
(1886)
 
I
Rusiә urtasında İdel yılğasınnan yıraq tűgel ber tatar awılı bardır. Awılnıņ xalqı ike yөz qadәr өy bulıp, atın tulısınça әytep tormıybız, şuņa kűrә, xikәyәbezne ciņel aņlatmaq өçen, atın barı "N" xәrefe ilә genә işarә itәbez. "N" awılınıņ yortları ğәdi yortlar kebek ağaçtan wә başları qәyberlәreneņ salamnan, qәyberlәreneņ taqtadan yasalmıştır "N" awılında ike mәçet bar. Ber uramlı awıl bulıp, uramı ozın wә kinder. Uramı ozayıp, qıybla tarafındağı oçında borılıp, suğa yul çığadır.
Xalkınıņ başlıça tormış өçen xezmәte igençelekter. Lәkin kűp kenә keşelәre başqa şәhәrlәrgә, mәsәlәn, Әsterxan, Rostov, Qazan kebeklәrgә eş wә sәwdә өçen yөrerlәr. Şunda "N" awılında urta mәçettәn yıraq tűgel ber keçkenә yort bar.
Bu yort űze keçkenә bulsa da, taqtadan başı, anbarı wә tөzek sarayları iәseneņ ictihadlı-tırış wә xezmәt sөyűçәn adәm idegene kűrsәterlәr ide. Bu yortta mulla xatını tol Zөlxәyә wә ulı Xisametdin menla atlı adәmnәr torırlar ide. Menla Xisametdinneņ mәrxűm atası uqaznıy menla bulmış isә dә, ulı atasınıņ yulınnan kitmәde.
İke-өç yıl monnan elek menla Xisametdin ğosmanlı (Tөrkiә) cirennәn uqıp watanı "N" ğa qayttı. Xәzerdә űze өyeneņ ikençe bűlmә çigendә sabıylarğa dәres birer ide. "N"lılarnıņ qәyberlәre Xisametdin menlağa telәktәşlek itәrlәr ide, çөnki ike yıl eçendә yazu yazmaq, yazu tanımaq, xisap ğıyleme, din ğıyleme balalarına өyrәtte. Әmma kűp kenә keşelәr bu uqıtuçını, yaxşı belmәdeklәrennәn, sөymәslәr ide. Mәsәlәn, awılnıņ uqaznıy mullası qart Bikbulat mulla әfәnde Әxmәtşa uğlı, kөnçelek itep, anı sөymәs ide wә mәclesenә kilgәnnәrgә әyter ide: "Ni өçen bu yűlәr nadanğa balalarığıznı birәsez, tәwfıyqtan çığarır, kiteregez minem űz mәdrәsәmә, ul icek űgrәtmәs, tuğrıdın-tuğrı sűrә uqıtır, anıņ ısulı tәdrise caiz dәgel2, mәsәlәn, a-ba uqıtır, әmma әwwәl әlif senә bәsendә kirәk". Wә şul rәweşle asılsız sűzlәr berlә Xisametdin menlanı xurlar ide. Kűp xalıq qart mullanıņ sűzenә şәriğәt sűze kebek inanır ide. Әmma Xisametdin mәktәbendә uqıtmış wә tәcribә itmeş keşelәr, qart mullanıņ buş sűzlәrenә ışanmıyça, Xisametdin menlağa qәmil telәktәşlek itәrlәr ide. Xisametdin menla isә morfologiә hәm sintaqsis belemennәn genә tűgel, xәtta mөselman xoquq belemennәn, xәtta filosofiә fәnennәn İstanbulda şәkertlektә tәmam xәbәrdar bulğan ide. Tatar mullalarınıņ qәyberlәre, űzlәre az beldeklәrennәn, kűp belűçe başqalarğa kөnçelek itep, sөymәdeklәre mәğlűmder.
Xisametdin menla xәrәkәt wә kәsep sөyűçe keşe ide: un disәtinә űzeneņ cire bar ide. Gәrçә ber xezmәtçe totsa da wә kűp çaqta yaz waqıtı igen eşendә başqa xezmәtçelәr yallasa da, kűp waqıt űze dә qara igen eşene eşlәr ide. Monıņ arqasında Xisametdin menla rәxәt wә başqalarğa ixtıyәcsız tormış itәr ide.
Xikәyәbez yaqında ğına uzğan zamannarğa qarıydır, bәylәneşleder.
Qış yaqınlaşmış waqıtlar. Comğa kөn namazdan әwwәl Xisametdin menla "Tәfsire bәyzawi" kitabını uqıp utıra ide.
Yөzenә baqsaņ, bu yeğerme biş yaşlek yeğetkә ğәcәplәnerseņ. Yөze gűzәl açıq. Yaņaraq çıqmış keçek saqalı wә mıyıqları, wә qısqa çәçe qoņğırt tөstә bulıp, matur yөzeneņ gűzәllegen tağın da arttıradır. Nurlı wә kűk kűzlәre kitap biteneņ yulınnan yulına yөgerep űtәrlәr. Başında bәrxet Tәqeyәsınıņ kөmeş ayı yalt-yolt yaltırar ide.
Tәfsirne quydı. Bűlmәsendә yөrer. Yөzennәn tirәn fikergә taldığı belener. Yөrgәndә biek buyını wә ir qeyәfәtene kűrsәņ, ğaşıyq bulırsıņ. Şul waqıtta tәrәzәdәn volostnoy idarәse xezmәtçesenә kűrep, qapqağa tuğrı barıp: "Hay, kildeme?"-dip şatlanıp qıçqırdı. Әlege xezmәtçe: "Kilde", diep, moņa ber kәğәz birde. Kәğәzne alıp, yeğet bik tә şatlandı. Bu kәğәz Rusiә islamnarınıņ sәlamәtene wә kűrkәm tormışını yaqlağan "Tәrceman"3 ğәzetası ide. Xisametdin menla űzeneņ millәtene, yәğni tatarlarnı bik sөyűçe adәm ide... Xәtta Bikbulat mulla űzene doşman kűrsә dә, ul hiç doşman kűze belәn aņa baqmas ide. Çөnki yaxşı belә ide ki, bu doşmanlıq xәsәdlek-kөnçelektәn kiler. Xәsәdlek kebek zur bәlagә duçar bulğan adәmne Xisametdin menla tűgel doşman kűrmәk, kiresençә, ayar ide. Tege ğәzetanı açıp uqıy başladı...
"Oşbu nomer ilә "Tәrceman"nıņ yartı yıllığı4 tәmam ula. Bu nomerğa aldığımız... wә dәha, wә dәha... Niqәdәr genә çitenlekle wә kөç ber eş isә dә, kűpneņ faydası өmet itelgәn xezmәttәn..." Axırına qadәr inde bolay uqır... "Min bulsam da, sez bulsağız da, ber fәqeyr, ber bayğuş kűrsәk, canımız awırıp, qayğı xasil bulır. Ber xasta-awıru, xәlsez kűrsәk, yәrdәm birergә ber әmәl wә çara űgrәtmәk morad idәrsez. Ya űlem tűşәgendә yatqan ber keşe kűrsәk, kűzemezgә yәş, kűņelemezgә mәrxәmәt kiler, dәxi awıruğa duçar bulğan xaywan kűrsәk, açınıp ax-wax ydәmez dә, ber tűgel, biş tűgel, meņnәrçә din wә kűņel qәrdәşlәremezneņ tөrle awıru-ğazapqa duçar ulıp, nadanlıq wә hөnәrsezlek kebi ike oluğ wә mәrxәmәtsez doşmannıņ qulına tөşep can birgәnen kűrmәyep, canıbız toymayıp, kűņelemez ağlamayıp, ğaqılımız çaralar kűrmәyep tordığımız kűp yazıq wә xәyran qalırlıq tűgelmeder". Şul cirdә Xisametdin menla qayğı-xәsrәtkә çumıp tuqtadı wә kűzlәrenә yәş kilde. Ber-ike fikerdәn soņra uquın dәwam itep: "Әye, niqәdәr ğәcәpter ki, ber adәmneņ xәlenә mәrxәmәt itәrbez dә, ber million adәmgә ber millәtkә mәrxәmәtebez yuqtır"... Bu cirdә űz-űzene tota almayıp, menla yılamağa başladı wә uqımğa tәqәte qalmayıp, barı tik:"Afәrin, İsmәğeyl qәrdәşem",-digәn sűzlәrne genә әytә aldı.
Bolay açı borçıluın, yılawın işetep, anası bűlmәgә kerde.
Nixәl, uğlım?
Xisametdin űzen yılawdan tıyıp: "Anaçığım, ber nәrsә yuq, atamnı yadım aldım, qayğılaņdım",-dip cawaplandı.
Xәlbuqi, uquçılarıbız! Ul atasını hiç yadına almadı. Rusiәdә toruçı un million islam qәrdәşlәrene yadına aldı. Atası nigә xacәt. Ul inde wafat, alla cәnnәt birsen. Әmma un million mөselman tere qaldı. Awrupadan başqa ğosmanlılar wә misırlılar wә hindlelәr bezneņ nadanlıq wә wayımsızlıqtan kөlәlәr, ni ayanıç! Әmma mәğlűmatlı ulmaq өçen nәrsә kirәk? Uqunı sөyű kirәk, dip fikerlәnә-fikerlәnә, Xisametdin menla yәnә bűlmәsendә yөrenә başladı. Çılanğan "Tәrceman"nı isә өstәlgә taşladı.
 
II
Comğa namazını uqıdıqtan soņra, Xisametdin menla, atını çanağa cigep, qәyber kirәk nәrsәlәr almaq өçen, şәhәrgә yullandı.
"N"dan gubernator utırğan şәhәrgә barı ike-өç sәğәtlek yuldır, lәkin baru yulı bik qıyın ide: qırda yul utırmıyça, qar beraz yawmış ide. Fәqәt açıq tufraqlı cirlәr dә bar, mondıy waqıtlarda arba ilә çıqsaņ, kөpçәk qay çaqta qarğa kerep әylәnmider, çana ilә kitsәņ, qarsız cirlәrdәn kiçmәk qıyın bula; wәlxasıyl-qısqası, mondıy waqıtta tatarça: "Ni arba, ni çana", dierlәr.
Yulında turı kilgәn ber tawğa menep barğanda, arttan ike at cigelgәn ber arba kilep citte.
Bu kem alda?-dip soradı arbada utırıp baruçı yәş әfәnde at quuçısınnan.
Bu tap şul Xisametdin menla, qaysısını min sezgә bik ğәlim diep sөylәgәn idem. İstanbulda uqımış. Bezneņ mullalarğa awız açarğa da birmi.
Yәş әfәnde kűptәn bu kebi keşe ilә tanış bulunı telәr ide. Niçә mәrtәbә Xisametdin menla xaqında ğәcәyep sűzlәr işetmeş ide. Şuņa kűrә yәş әfәnde, quuçığa arbanı çana ilә tigezlәrgә boyırıp, menlağa endәşep, sűzen bolay başladı:
Şәhәrgә monnan niçә çaqrım bulır, әfәndem?
Unike, unbiş bulır.
Yul bik naçar; qay cirle sez, әfәndem?-soradı yәş әfәnde.
Nun awılınnanmın. Sez yaxşı itkәnsez, әfәndem, arba cikkәnsez, min xata ittem, çanada bik awır.
Xөkűmәt eşe bulmasa ide, min bu waqıt hiç yulğa çıqmas idem.
Nindi xөkűmәt eşe, әfәndem? dip soradı menla.
Gimnaziә xөkűmәte. Bezneņ qağıydә wә qanunnarımız şundıy ki, waqıtına kilergә kirәk.
Qanunğa buysınğan adәm rәxәt bulır. Bu yulnı zәxmәttәy sanasaq, hiçber eşkә yaramamız, dide Xisametdin menla.
Bәs şәhәrgә citkәnçegә qadәr yәşlәr sөylәşep kilep yulnı qısqarttılar. Bu sөylәşűdәn yәş әfәndeneņ gimnaziә uquçısı ikәnlege aņlaşıldı. Wә bu ike yәş yulçı, әņgәmәdәş bulıp bard torğaç, ber-bersene bik yaratıştılar. Xәtta ki Xisametdin menla gimnazistnı şәhәrdә barıp kűrergә sűz birep ayırıldı. Gimnazist digәnebez bu ğűbernadağı bәklәrdәn Әbűzәr Dәwlәtgildiew isemle bәk ide. Әmma bez Xisametdin menla artınnan kitik әle.
Ul şәhәrdә postoyalıy dvorğa, yәğni ğawam mөsafirxanәsenә5 tөşte. Bu mөsafirxanә kilűçelәr өçen zur ber өydәn wә ber yәnә artta keçkenә өydәn ğeybarәt bulıp, xucası Ğabbas әfәnde Biktimer uğlı ber sәwdәgәr ide.
Mөsafirxanә yortı ğәyәt zur wә mәydan ide. Bu xanәdә toru өçen xaqı beraz artıq alınsa da, xanәneņ, aş wә yimәkneņ aru-çistalığe yaxşı wә bayıraq keşelәrne cәlep itәr ide. Atnı saray astında cirlәştergәn zamanda menlanıņ kűzenә gűzәl ber kűreneş turı kilde: yort buyınça baqçadan arttağı өygә ber qız uzıp bara!
Qız urta buylı, başında yaxşı Qazan qalfağı kielmeş, өstendәge kűk yon qamzulı nәzek wә zifa buyına yaxşı yaraşıp tora. Muyınında saf kөmeş monetlar kielgәn, waq-waq atlap űtkәn waqıtta, yomırıq wә tawçıq şikelle ike kűkrәgenә aqçalar çıldır-çıldır bәrelerlәr. Ayağında tamburlı çitek-başmaq, çәçe wә kűzlәre, wә qaşları yaltırawıq qara, yөze nurlı, qızğılt aq, borını keçkenә wә gűzәl. Azbarda berkem dә yuq dip belep, şәlene iņenә salıp űtep barğanda, menlanıņ kűzlәre aņsızdan bu maturğa tөşep zәwıqlәndelәr. Bu nәzek bil wә gűzәl qız menlanıņ kűzenә tәmamәn kűrende.
Bu qız mөsafirxanә xucası qızı gűzәl wә kűrkәm Xәnifә isemle ide. Mondıy çibәr itep alla yaratsa da yarata ikәn! Bu neçkә bilne tamaşa idәrәk, menlamız xәyran qaldı, tormış mәşәqәtlәren onıtıp, űz-űzene onıttı. Өygә yaqınlaşqanda qız, saray tarafına bağıp wә berdәn menlanı kűrep, oyaldığınnan kөlde wә tiz űk şәl ilә qaplandı, әmma bu kөleşendә qıp-qızıl irennәre, waq ence teşlәre menlanıņ kűzennәn qaçmadı. Xәnifә tutaş өygә kerdektәn soņra, menla aqılını tuplap: "Min ni ittem, nәfesemә buysınıp qızğa baqtım, tәwbә-tәwbә", dip fiker yөrtte. Soņraq menla şәhәrgә çığıp, өy-yort kirәklәrene alıp wә başqa eşlәrne beterep, yәnә mөsafirxanәgә qayttı. Kűrde ki, divannar wә өstәllәrdә bik kűp xalıq: sәwdәgәr wә ğawam keşelәre utırmış. Qәyberәwlәre isәp-xisap ilә mәşğűlder. Menla űzenә çәy kitertep өstәl yanına utırdı. Anda utırğannarnıņ qәyberlәre menla ilә sөylәşűgә kereştelәr.
Mөsafirlar utırğan bu zur hәm kiņ bűlmә ilә yәnәşә ber keçkenә bűlmә bar ide. Mөsafirlar bűlmәse ilә bu bűlmәneņ arası qalın taqtadan ğeybarәt ide, bu keçkenә bűlmәgә şulay uq artqı өydәn işek bar ide. Artqı өy aldağı zur өy belәn totaş ide. Menla mөsafirxanәgә kergәn waqıtta Xәnifә tutaş әlege keçkenә bűlmәdә oyıq bәylәp utıra ide. Menlanıņ kergәnen belep, wә yәnә ber kűrmәk telәp, Xәnifә tutaş, eşene quyıp, өstәl eçennәn keçkenә pıçaq çığardı wә ike taqta arası tabıp, pıçaq ilә şpalernı aqrın hәm sizdermiçә yara başladı. Ber-ike minuttan soņ moradına ireşte. Űz bűlmәsennәn mөsafirlar bűlmәsenә ber yarıq yasadı wә şul yarıqtan yeğet menlanı baqmaq ilә xuşlanır ide. Şul rәweşçә, tatar cırında bik dөres әytelgәn ikәn:
Aq eşlәpә mamıqtan, qızlar qarıy yarıqtan,
Qaramas ide yarıqtan, ber kűrergә zarıqqan.
Hay bu yorttağı kөtmәgәndә oçraşu! Qız yeğetlәrgә bik baqmıydır ide. Әmma yorttağı oçraşu şpalerlar yarmağa qıznı mәcbűr itte. Ğәcәyep ikençe turı kilű: buda menlamız tuğrı yarıqqa qarşı utırmış ide. Qısqası, Xәnifә tutaş tulı lәzzәt ilә lәzzәtlәner, әmma tege bűlmәdә utırğan cәmğeyәt, bu eştәn xәbәrdar bulmıyça, menla ilә sөylәşep utırırlar ide. Menladan şәriğәt mәsәlәlәren sorarlar ide, çөnki Xisametdin menla başqa mullalar kebek kirtek-mirtek cawaplanmas ide. Tuğrı wә xaqeyqәt cawap birer ide. Mәsәlәn, xalıqtan berese xatınnar almaq turında soraştırğaç, ul dide:
"İslam şәriğәte ikedәn dűrtkә qadәr xatın almağa rөxsәt birsә dә, lәkin өylәnmәs borın űz xәleņә qararğa kirәk: ike xatın asramağa sineņ milkeņ barmı? Xatınnar xaqında ğәdellegeņ wә barçasına tigez dәrәcәdә mәxәbbәteņ bulırmı? Milkeņ wә ğәdellegeņ bulmıyça, ike xatın alsaņ, xoquqlarını birmәsәņ, gөnahlı bulasıņ".
Kűzәtű eşendә bulğan Xәnifә tutaş menlanıņ bu sűzlәrenә işetep bik razıy-şat buldı wә űz cenese bulğan xatınnar xaqında da mәğlűmat xasil itmәk өçen diqqәtene arttırıp, qolaqlarını mөsafirlar bűlmәsenә saldı. Xәnifә tutaş űze dә uqığan qız ide. Sөylәşep utıru isә menla yәstű namazını uqırğa kereşkәnçe dәwam itte.
 
III
"N" awılına qaytabız, xөrmәtle uquçılarım. "N" awılınıņ өylәre keçkenә wә salamnan wә qәyberlәre ağaç taqtası ilә yabılğan bulunı yazğan idek. Әmma şulay bulsa da, awılnıņ arğı oçında yaxşı, ber yort bar. Ul zur yort taştan salınğan bulıp, ike qatlı wә başı timer ilә yabılmıştır. Bu өy Ğәli bay Cawatownıqı ide. Ğәli bay bu ğűbernada bөyek hәm mәşhűr sәwdәgәr ide. Şәhәrdә ağaç skladı wә "Nun"da yon yumaq masterskoyı bar ide. Mәskәw sәwdәgәrlәre wә fabrikçılar ilә eş yөrtűçe keşe ide. Hәm awılda Ğәli baydan sűze űtemle keşe yuq ide: ul ni dide, şul buldı, hiçber keşe aņa qarşı torırğa batırçılıq itmәs ide. Yartı çaqrım yıraqlıqtan "nun"lılar Ğәli bayğa sәlam birer ide. Çөnki ğawam xalqı yaxşı beler ki, baynı olılasaņ, anıņ qulında bulğan cirne waqıtlı faydalanuğa (arendağa) oçsızraq xaq ilә almaq mөmkin.
Ğabbas ağanıņ mөsafirxanәsendә buluıbızdan өç kөn soņ kiçke aş waqıtı. Ğәli bay ğәilәse ilә çәy eçәrgә utırğan waqıtta ğına, Bikbulat mulla әfәnde kilep kerde.
Әydәgez, xuş kilәsez, xәzrәt, çәy waqıtına turı kildegez, yaxşılıq telәp kilәsez!-dide Ğәli bay. Xәzrәt utırdı.
Eş ilәn kildem, yeğerme bişlek aqçamnı alıştırırmısız?
Yaxşı, alıştırırmız. Berәr çınayaq çәy eçep alıyq. Bikbulat mulla Ğәli bayğa kiәw buladır, mullanıņ xatını Ğәli baynıņ qәrdәşe ide.
Әy sin, Sibğәtulla, sine өylәndermәk kirәk!-dide sűz arasında mulla Ğәli baynıņ uğlına.-Ğәskәrlektәn qotıldıņ, dәwlәtegez kűp, ataņ-anaņ qart.
Tap qız!-dip cawap birde Sibğәtulla әfәnde.
Sezgә awıl qızı yaramas, sezgә şәhәrneke kirәk.
Şәhәrdә Ğabbas ağanıņ qızın bik maqtıylar,-dip sűzgә kereşte Ğәli baynıņ sәwdә eşlәrendә baş xezmәtçese. Uqığan, bik kűrkәm wә uņğan dip sөylilәr.
Qıznı kűp keşe maqtıydır,-dide Ğәli bay.
Sezgә tiz birerlәr, yaxşılap sorarğa da өlgermәssez, mondıy dәwlәtle kiәwgә birű bөyek bәxetter,-dide Bikbulat mulla әfәnde.
Өylәnű mәsәlәsennәn soņ, sűz ğәybәtlәrgә kűçte. Bikbulat mullanı uqımağan disәk, yalğışqan bulırbız, çөnki "ğaqayıt"lar kűrmeş; ğәlim disәk, şulay uq xata bulır, çөnki ğәlim keşe ğәybәtlәrdәn qaçadır. Ә Bikbulat mulla xәzerdә çәy yanında: ulsı yaman, busı yalğançı, ul berese xәyersez, uğırı dip sөylәnә-sөylәnә, űzennәn yaxşını tapmayıp, tele Xisametdin menlağa da tide:
Belermesez,-dide Bikbulat mulla,-nadanıbız niqәdәr yaramaslıq eş eşlәgәn şәhәrdә?
Ni ul yaramaslıq?-soradı Ğәli bay.
Bezneņ awılnıņ yәtim Moxtar telәnçene mirza Dәwlәtgildiew yardәme belәn politsiәgә yaptırğan. Űze әyter, islamnı sөyәm, әmma űze yәtimnәrneņ rizıqların kisәr. Bu-kyәfer eşennәnder, min anı kűrim genә, xarap itәrmen. Anıņ bu eşe-şәriğәtkә qarşı kilә torğan eş. Monda dәlil taba almas, ul sűz tűgel, islam doşmanıdır.
Yarıy, sin anı ciņep atırsıņ, bezdә mәcles bulır, qara, bәxәslәreņne yaxşı xәzerlә,-dide Ğәli bay.
Ğәli bay űze dә Xisametdin menlanıņ ciņelep qaluın telider ide. Çөnki Ğәli bay tıştan berni kűrsәtmәsә dә, eçendә Xisametdin menlağa açu totıp, sөymәs ide. Çөnki Xisametdin başqa mullalar kebek Ğәli baynı oluğlamas ide. Menla Xisametdin paq islamiәtne sәwdegennәn wә saf islamiәtneņ talәben űtәwçe bularaq, barça islamnar tigez buluına inanıp, anıņ qaraşında bay wә fәqeyr tigez ide. Şuņa kűrә Xisametdin menlanıņ bay islamğa mәxәbbәte fәqeyr islamğa mәxәbbәtennәn artıq tűgel ide. Ğәli baynı şulqadәr sөyәr ide, niqәdәr fәqeyr islamnı sөyәr. Ğәli bayğa isә bu mөnәsәbәt bik tә qapma-qarşı ide, çөnki uqımışlılarınnan, mullalarınnan başlap ğawamnarınaça awılnıņ barlıq xalqı anı olılap sөyәr ikәn, fәqәt ber Xisametdin menla anı bik oluğlamas wә turı kilgәndә űzen Ğәli bayğa tigez kebek totar.
Hәrxәldә, ikençe kөn bay mәclesendә Xisametdin menla da buldı, wә bay anasınıņ űlűenә qırıq kөn űtkәngә Bikbulat mulla Qөrәn kәrimnәn beraz uqığaç, tabınğa çәy kiterelde.
Bikbulat mulla tűrdә utırğan. Annan soņ şәkertlәre cirle cirençә cirlәşkәnnәr. Xisametdin menla qarşında-samawır yanında Sibğәtulla әfәnde keçkenә tatar çaşqalarına çәy yasaw ilә mәşğűl. Sibğәtulla әfәnde Xisametdin menla kebek yәş bulsa da, kűrkәmlege yuq ide.
Cәmәğәt ul-bu turında sөylәşep utırğanda Bikbulat mulla kűbrәk uqığan ber şәkertenә kűze ilә işarә itte.
Şunnan soņ әlege şәkert, Xisametdin menlağa mөrәcәğәt itep, sűz başladı:
Şәhәrdә yaņa xәbәrlәr yuqmı?
Bu sorawnı işetep, mәclestәgelәr, ayıruça Bikbulat mulla belәn Ğәli bay uğılı, bu şәkert Xisametdinnı xarap itәr, dip eçlәrennәn sөyendelәr.
Lәkin Xisametdin, bolarnıņ eçke niәtlәren belmiçә, "diqqәt itәrlek nәrsә yuq", dip kenә cawap birde. Tege şәkert, sűzen dәwam itep, bolay dide:
Awılıbızda sөylilәr ki, yәtim Moxtarnı yabıp quyğannar.
Әye, tuğrı xәbәr,-cawap birde Xisametdin menla.
Bәlki, tuğrı, әmma anıņ yabıluına sezneņ sәbәpçe buluığızğa bez hiç ışanmıybız.
Әlbәttә, menla Xisametdin yaptırmas, çөnki ul islamnı sөyűçe keşe; yәtim telәnçelәrneņ sadaqa-rizığın kisű isә nadanlıqtan kiler wә kyәfer eşeder,-dip bәyәn itte Bikbulat mulla wә şәkertlәrenә yәnә kűz qıstı. Uqımışlı sanalğan şәkertlәr bu işarәne kűrep menlağa qırmawıq kebek yabıştılar:
Yuq, dөrestәn dә, sez Moxtarnı pulisәgә yaptırğansız. Bu bik zur nadanlıqtır, bu-kyәfer eşeder.
Bu qıçqırışunı işetep, mәclestә bulğannarnıņ qәyberlәre, çәylәrene onıtıp, Bikbulat mullanıņ şәkertlәrennәn xәyran qaldılar.
Xisametdin şәkertlәr belәn bolay niqәdәrle genә sөylәşәse kilmәsә dә, kyәfer eşe, digәn sűzlәrenә çıdıy almıyça, bolay cawap birde:
Monda ni bar, әfәndelәr? Min yaptırğanlığımnı hiç tә inkyәr itmimen, min yaptırdım.
Bu cawapnı işeter-işetmәs, Bikbulat mulla űze hәm şәkertlәre qıçqırışıp: "Baqıņ, baqıņ, yaman eşne űze dә inkyәr itmi. Hay zalim! Ә űze islamnı sөyәm digәn bula tağı, bu yaman eş islamiәtkә qarşı iç",-didelәr.
İslamnı sөygәnlegemnәn pulisiәgә aldırdım. Kitapta boyırmış ki, soranmaq-fәqeyrlekkә sәbәpter,-cawap birde Xisametdin.
Kitap kem, sәn kem! qıçqırıştılar şәkertlәr.
Xisametdin menla bolarnıņ xaywanlığını kűrep:
Min sezneņ belәn sөylәşәsem kilmi, yabışmağız miņa, dide.
Şul çaq Ğәli baylar, Bikbulat mullalar, Xisametdin sөylәşűdәn qaçıp ciņelde dip, yәnә bik şatlandılar. Fәqәt şәkert sanalğannar tağı da qatıraq yabıştılar: -A! Sәn sөylәşmәktәn qaçasıņ. Qaysı kitapta әytkәn, soranmaq fәqeyrlekkә sәbәp dip? Sәneņ kitabındamı?
"Şәrxe şirğәtel-islam" kitabında yazılğan: xәzrәte rәsűl sallallahe ğәlәyhi wә sәllam xәzrәtlәre dimeşlәrder ki, űze өçen ber kemsә soramaqtan ber qapu açsa, Alla xәzrәtlәre açar aņa fәqeyrlektәn citmeş qapu. Min isә islam qәrdәşemneņ fәqeyr buluın hiç telәmim. Kűrәsez, xәzrәte rәsűl űze dә keşedәn soranmaqnı sөymәgәn,-dip quydı Xisametdin menla.
Lәkin şәkert sanalğannar, bu cawapnı işetmiçә, haman qıçqıruda idelәr. Wә soranmaq-telәnmaqne ğaqıllarına yaraşlı kűrep (çөnki tormışları şul dәrәcәgә yaqın ide ki, űzlәre dә soranmaqtan kire tormaslar ide), xәdisne inkyәr itәrgә qalqıttılar.
Yuq, yuq, şundıy xәdis bulmas, sin nadan, ğәfil. Әyt xәdisne ğәrәpçә!-qıçqırdılar şәkertlәr.
Min әytermen, әgәr bәxәslәşәsez ikәn, әdәp belәn sөylәşegez, yәisә dәlillәp sөylәgez, monda әdәpsezlek, bәxәs cire tűgel.
Şәkert sanalğannar, barıber bernәrsә dә aņlamıyça: "Әyt, ğәrәpçәsen әyt",-didelәr.
Xisametdin menla xәdisne ğәrәpçә әytәse kilmәde. Lәkin qunaqlardan berse: "Әyt inde, menla, űzlәrenә",-diűenә kűrә әytte.
Ğәrәpçәse bezgә kirәk-zarur tűgel, mәğnәsen aņlamaq өçen tөrkiçә dә citәder. Telәsәgez, ğәrәpçәse bolay, dip, ğәrәpçә әytep kűrsәtte.
Ciņűçe bulıp çığarğa telәgәnnәr, bu xәdisne işetep wә menla Xisametdin ilә sűz kөrәşterergә tәqәtlәre citeşmәgәnlekne aņlap, tınıp qalırğa mәcbűr buldılar. Xisametdin menla isә beraz qayğılı buldı. Qayğıruına sәbәp şul ide ki, Bikbulat işe mullalar mөdәrrislek dәğwa itәlәr! Monıņ kebi mөdәrrislәrdә ğөmerne әrәmgә uzdırıp, şәkertlek itep, qıçqırışmaqtan ğәyre ber nәrsәgә dә өyrәnep bulmıydır. Kөyeneçle buluına sәbәp: bolar kebi şәkertlәr bәxәsneņ nidәn ğeybarәt ikәnlegen belmilәr. Bolar belmәslәr ki, bәxәstәn morad qıçqırışmaq tűgel. Bәxәstә doşmanlıq, mәxәbbәt wә hәrber xosusıy mөnәsәbәt mөmkin bulmağan ber eşter. Xәtta iņ oluğ doşmanıņ bәxәstә xaqeyqәtne isbat itsә, anıņ fikerenә quşılırğa kirәklekne bu şәkert sanalğannar belmilәr ide. Әmma niqәdәrle qayğılı bulsa da, qarşı yaqtağılarnıņ awızların qaplawınnan Xisametdin kűņelendә ber yuanıç taptı.
 
IV
Qışqı waqıtlarda xikәyәbezdә yazılğan zatlarnıņ tormışları ğәdәtençә kiçep, diqqәtkә layıq ber nәrsә dә yuq ide. Beleşlәrebez Ğәli bay wә Sibğәtulla әfәnde sәwdә eşlәre belәn mәşğűl ulıp, bu kөn-Mәskәwdә, irtәgesen-űz şәhәrlәrendә wә berse kөnne ber sәwdә űzәgendә waqıt uzdıralar ide. Beleşebez Bikbulat mulla űz wazifasın űtәw belәn mәşğűl ulıp, mullalarğa sadaqa birergә kirәklekne mәxәllәsenә kiņәş itep wә kisәtep-iskәrtep, awçı quyan wә űrdәkne өmet itep saqlağanı kebek, bu da niqәxlar өmet itep saqlamaqta ide.
Beleşebez Xәnifә tutaş tegű tegep, kitap uqıp waqıt uzdırmaqta ide. Beleşebez Xisametdin menla, sabıylarnı uqıtudan başqa, arış wә solıların suqtırıp wә satıp kәsep itep, eşsez hiç yatmas ide. Çөnki bu keşe uqımış ulıp, beler ide ki, kәsep wә eş şәriğәt buyınça namaz wә ruza totu kebi farız wә ğeybadәtter. Әmma qış kiçep, yaz başları citű belәn Xisametdin menlanıņ tormış rәweşe beraz almaşındı. Qış waqıtına qarağanda xәzerge zamanda şәhәrgә kűbrәk barırğa ğәdәtlәnde. Monıņ asıl sәbәbe bu ki, yazğanıbız Xәnifә belәn oçraşuı menlağa bik kөçle tәsir itte, şәhәrgә barğan waqıt Ğabbas ağayğa tөşәr ide wә yortta, qapqa aldında, yәisә uramda Xәnifәne oçratırğa tırışır ide. Wә kűp tapqır moradına ireşer ide. Axrısı, Xәnifә tutaşqa da menla belәn oçraşqalaw xuş ide, çөnki turı kilgәn waqıtlarda qız belәn, yeğet ber-bersenә qaraşıp uza başladılar.
Menlanıņ şәhәrgә yış kilgәlәp yөrűe diqqәtsez qalmıyça, berkөn Ğabbas ağa da aņa endәşep: "Menla, sin şәhәrne yarata başladıņ; elekke waqıtlarğa qarağanda xәzer kűbrәk kilәseņ",-dide.
Әye, Ğabbas ağa, hәrwaqet eşlәr belәn kilәmen; anı-monı alırğa kirәk bula, űzem kilmәsәm, minem eşemne kem eşlәsen? Min yalğız bit, dip cawap birde Xisametdin menla.
Әmma bu kileşendә Xisametdin bik uņışlı wә bәxetle buldı. Gűzәl Xәnifәneņ çistarınıp-taranıp, kienep-yasanıp bazarğa çığıp kitűen menlabız tәrәzәdәn kűrde. Berazdan, xalıqqa beldermiçә, gűyә űz eşenә kitkәn kebek, mөsafirxanәdәn çıqtı wә ber-ike yortnı uzğaç, Xәnifә tutaşnı quıp citte. Wә uzıp kitkәn çağında yәş yeğet әylәnep qarağanda, qız şәkәr irennәren wә eņce teşlәren kűrsәtep kөlep aldı. Menla da, çın kűņeldәn şatlanıp, qızğa ğıyşıqlıq kөlkese ilә cawaplandı. İke yәş, ber-bersenә bağışıp, bәxetle buldılar. Xalıqnıņ diqqәte tuplanmasın dip, menla, beraz qalıp, qıznıņ artınnan kitte. Xөrmәtle uquçılarım, xәzer, әlbәttә, aņladığız ki, bu ike yәş ber-berenә ğaşıyq ulmışlar.
Bara torğaç, yәş qız ber kibetkә kerde. Şәhәr trotuarlarında yөregәn adәmnәr hәrwaqet kűp bulğanlığı mәğlűmder; kem kemgә kirәk, hәrkem űz eşendәder. Menlabız, kibettәn yıraq kitmiçә, yөrenep qaldı. Ğәcәpter ki, әwwәl waqıtlarda menlabız qıznı uzıp kitkәndә kűrsә dә bik şat bula ide, ә inde xәzer ber kűrű belәn genә qәnәğәtlәnmiçә, moradı yәnә arttı. Wә xis itte ki, yөrәge qız belәn yış xәbәrlәşmәkne, kűreşmәk wә kűzgә-kűz sөylәşmәkne teli. Ğıyşıqlıq şulay ul. Axır çiktә, qız kibettәn çıqqan waqıt, Xisametdin menla tuğrı aņa qarşı barıp uzğanda, әkerten genә bu sűzlәrne әytep aldı: "Xәnifә xanım, irtәn taņ ilә baqçada saraydan yeğerme bişençe qazıq tөbendә, taş astında ber ğәcәyep nәrsә tabarsız. Alla өçen alıp qarağız, űtenәmen!"-wә sűzlәren beterep uzıp kitte. Xәnifә tutaş isә, ber cawap ta birmiçә, turı өyenә kitte. Xisametdin menla Әbűzәr bәkkә yullandı.
Yulda kűrgәnebez Әbűzәr Dәwlәtgildiew 18 yaşlek ulıp, aq yөzle, nazlı wә neçkә-gűzәl tabiğәtle yeğet ide. Gimnaziәneņ 7 nçe sıynıfında uqıy ide. Ber rus өyendә ike bűlmә fatir alıp tora ide. İke dus ğәdәttәgeçә isәnlәşep kűreşep, ğәdi nәrsәlәr xaqında bik ozaq sөylәşmәdelәr, sűzlәre Әbűzәr bәkneņ başında ozaq waqıtlar yөrgәn ğөmumi mәsәlәlәrgә kűçte:
Menla, sineņ ışanu-inanuıņ bik yaxşıdır, dip sűzgә kereşte Әbűzәr bәk,-tuğrı әytәsen, islam dine-iņ xaqeyqәt din, iņ oluğ din, min űzem dә şuşı inanuda toramın. Lәkin Awrupa әdiplәreneņ qәyberlәre, islam dinenә tiep, kimçeleklәr tabalar. Ni өçen alar islamiәtne aņlamıylar ikәn? Sin miņa әyt, dide.
Nindi kimçelek tabalar? dide menla.
Mәsәlәn, Awrupa әdiplәre dier ki, islamiәt xatın cenesene xur kűrep, qısınlıqta tota, imeş. İslam xatınnarı uqıy-yaza az beler, imeş.
Yalğançıdır sineņ Awrupaņ, islam şәriğәte xatınnar xoquqın hiç tә qısmıy; uqu xaqında isә xәzrәte rәsűl dimeş ki, ğıylem űgrәnmәk hәr mөslimgә hәm mөslimәgә farızdır. Bezneņ xatınnarıbız nadan bulsalar, monda űzebez ğayıplebez, yuqsa hiç islamiәt tűgel, dip aņlattı menla Xisametdin. Awrupanıņ islam dine xaqında xata sűze bik kűp. İkençe misal: awrupalılarnıņ uylawınça, islamiәt eşleksezlek wә yalqawlıqqa yәrdәm itә, imeş. Şuņa kűrә Awrupa xalkındağı, mәsәlәn, inglizdәge kebek bulmıyça, islamnarnıņ kәsepçelege wә hөnәrçelege bik naçar wә tűbәn dәrәcәdә, imeş. İngliz kebek kәsepçe ulmadığıbızğa sәbәp şulay uq űzebez, hiç tә şәriğәtebez tűgel. Kiresençә, şәriğәt yulı belәn barsaq, bezgә inglizdәn ostaraq bulu tieş kilә. Şәriğәtebez urlamaq wә başqa kebek yaman kәseptәn tıyıp, yaxşı wә xәlal kәsepne, kiresençә, sawaptan xisap itәr. Çөnki rәsűle әkrәm sallallahe ğәlәyhi wә sәllam dimeşter ki. ()
Bu xәdisneņ mәğnәse nәder? soradı Әbűzәr bәk.
Ber kemsә xәlal kәsep qılmaqınnan arıp kiç űtkәrsә, tieş bulır aņa cәnnәt. Wә kiç űtkәrer ikәn, Alla ul keşedәn razıydır, cawap birep, mәğnәsen әytte Xisametdin, hәm bolay dip өstәde:-Yәğni xәdisneņ mәğnәsençә, eşleklelek hәr cәhәttәn faydalı wә sawaplıdır.
İslamiәtneņ tırışlıq wә ğәyrәtkә өyrәtűen tarixqa mөrәcәğәt itep tә belәbez,-sűzgә kereşte Әbűzәr bәk,-mәsәlәn, әwwәldә kűçmә-qırğıy tormışta wә xaywan kebek yәşәgәn ğәrәplәr islamiәtne qabul itű belәn űzgәrdelәr. İslamiәt nәticәsendә tırışlıq wә ğәyrәtlәre artıp, ğәrәplәr xәlifәlәr zamanında şundıy ber mәmlәkәt tөzedelәr ki, ul waqıt ğәrәp cirennәn oluğ cir yuq ide: Aziәdә bulğan hind yılğasınnan Awrupadağı Pirenei tawlarına qadәr ğәrәp cire, islam dәwlәte bulıp, bu dәwlәttә islamiәt arqasında niqәdәr buldıqlı xaqimnәr, niqәdәr qәmil tabiblar wә ğolyamalar mәydanğa çıqtı! Qısqaça әytkәndә, islamiyat nәticәsendә ğәrәplәr mөstәqeyl ber mәdәniәt tөzedelәr.
Minem uylawımça, bәyәn itkәneņ oluğ ğәrәp cireneņ xarap buluına sәbәp xәlifәlәrneņ islamiәt kűrsәtkәn yuldan çığularıdır. Yuqsa xәlifәlәr islam şәriğәteņçә torsalar ide, ul dәwlәt xәzer dә yaşәr ide,-dide Xisametdin menla. Bu sűzlәrne digәç, Xisametdin, sәğәtenә bağıp: "Sәğәt kűp ikәn, miņa mәktűp yazmaq kirәk", dide. Waqıt ireşte. Qәlәm-kәğәz alıp, başqa bűlmәgә kerep, Xisametdin mondıy ber mәktűp yazdı:
"Canım, Xәnifә xanım!
Nurlı yөzeņne әwwәl kűrdekem ilә bөten barlığım tәsirlәnde. Kűpme waqıtlar xıyalımda sineņ gűzәl surәteņ pәyda bula. Kűpme kiçlәrdә yoqımda sin qәderlemne kűrmәktәmen. Әwwәl waqıtlarda, sineņ xaqtağı uylarım buş uylar dip, gűzәllegeņne başımnan çığarıp atarğa tırışqan idem, lәkin bu tırışlığım yuqqa ğına buldı; zihenemdә sine yөrәk bәğrem itep toyıp zәwıqlәnmәktәn űz-űzemne tıyarğa tәqәtem qalmadı. Ğıyşıq dәrtenә duçar ulmışım ikәn. Mine bәxetle itűçe nәrsә-sineņ mәxәbbәteņder, ğәzizem! Mәxәbbәteņnәn ayanıçlı-űkeneçle itmәsәņ, bik tә bәxetle bulınırmın, әmma, kiresençә, ayanıçlı itű minem өçen bik zur bәla bulır wә bu bәlağa tűzűne ber Xodadan sorarğa qalır. İnde siņa yalwaram, yөrәk parәm! Ğıyşıqım qarşı mәxәbbәteņne birermeseņ? Әgәr kim-xur sanamıyça, berәr yul cawap yazarğa mәrxәmәt qılsaņ, şul taş astına irtәgә un sәğәttә quyuıņnı űtenep qaluçı, kűņel wә cannan ğaşıyq Xisametdin".
Xatnı qөnwertqa salıp wә Әbűzәr ilә sawbullaşıp, menla mөsafirxanәgә qayttı. Yәstű namazı citeşkәn waqıtlarda menlabız, qomğan alıp, gűyә tәharәtkә çıqtı wә baqçağa kerep, saray çitennәn yeğerme dűrt qazıq sanap, yeğerme bişençesenә citeşep, әlege xatnı quydı wә taş bastırdı ki, cil oçırmasın. Namazların uqıp, eşlәren tәmamladı. Fәqәt bu tөnne menla bik rәxәtsez kiçerde, çөnki cawap bulırmı yә bulmasmı? Şundıy uy-fikerlәr anıņ yoqısın qaçırdı. İkençe kөn irtә Xisametdin, baqçağa çığıp, xatnıņ quyğan cirdәn alınğanlığın kűrep, ğәyәt şat buldı. Mәktűpne Xәnifә tutaş qabul itep alğan ikәn, qarap qarıyq, cawap bulırmı? Cawap bulaçaq waqıtnı, yәğni ikençe kөn-irtә waqıtnı kөtű menlabızğa bik qıyın buldı. Bu ber kөn menlağa bik ozın toyıldı, hәrniçek bulsa da şәhәrdә kierep, bazarğa, kibetlәrgә çığıp, kөç-bәla ilәn bu kөnne uzdırdı. Qarının qayğırtqan ğәdi keşe uraza waqıtında kөnneņ uzuın niçek kөtsә, şulay menlabız da kөnneņ tiz űtűen teli ide. Nihayәt, zarığıp kөtelgәn ikençe kөnneņ irtәse buldı. Wәğdәlәngәn waqıt citte.
Xisametdin menla, kemgә dә beldermiçә, gűyә yөrep kermәk niәte belәn baqçağa çıqtı wә tege qazıqnıņ yanına kilep, tetri-tetri wә qurqa-qurqa taşnı kűtәrep, mәktűpne aldı. Űz mәktűbe alınmış ikәn, bu mәktűp aņa oxşamağan ide.
Өygә kerep, mәktűpne açıp, mondıy sűzlәrne uqıdı:
"Ğeyzzәtlű Xisametdin xәzrәtlәre!
Mәktűbegezdәn aņlaşıldığına kűrә, mәxәbbәt wә ğıyşıqıņıznı beldergәn bulsaņız da, bu ğıyşıqıņızğa ışanıp qaraw mөmkin tűgelder dip uylıym. Çөnki qűәtle wә çın mәxәbbәt ber-berebezneņ tışqı qeyәfәtlәrebezne kűrep kenә xasil bulmas, sez tışqı kűreneşemne yarattığız, bәlki min eçtәn yamanmın? Bәlki әxlaqsızmın. Qűәtle ğıyşıq ikebezneņ dә әxlaq wә tabiğәtebez belengәç barlıqqa kiler, hәr niqәdәr әņgәmәlәregezdәn yaxşı fikerle, islam sөyűçe buluığıznı aņlasam da, sez minem әxlağımnı wә tabiğәtemne belmisez. Sezneņ tuğrı keşe buluığızdan ışanam ki, sez ğaşıyq bulğansız, lәkin ğaşıyq bulğansız tışqı qeyәfәtemә. Mondıy ğıyşıq isә ışanıçlı tűgel, şuņa kűrә ber-berebezneņ tabiğәtlәre wә әxlaqları aņlaşılmadıqça qatğıy cawap birergә batırçılıq itә almıym. Mәğlűmegez Xәnifә".
Bu xatnı uqıp, menla uy-fiker dәryәsına battı. Әmma xatnıņ eçtәlegennәn sizelgәnçә, mәxәbbәtkә qatğıy qarşılıq kűrenmәgәnlektәn, menla beraz yuandı, lәkin mәxәbbәt tarafı beraz kөçәyde. Çөnki berençe: ixtiram kűrsәtep, Xәnifә xanım xatqa cawap yazğan; ikençe: menlanıņ ğaşıyq buluına da ışanğan; өçençe: cawabın şulay itep yazğan ki, cawapqa cawap yazarğa yul qaldırğan.
Әlege xәbәrlәşűdәn soņ Xisametdin tiz kөndә yәnә şәhәrgә yűnәlde, lәkin, şik çıqmasın өçen, bu yulı Ğabbas ağayğa tөşmәde. Dustı Әbűzәr bәkkә tөşte. Şulay da niçek bulsa da yeğerme bişençe qazıq tөbenә menla tağı mәktűp quydı. Bu mәktűbendә Xәnifәgә cawabı өçen rәxmәt әytep, soņra ğıyşıqlıq belәn tulıp sibelgәn sűzlәre arasında iğlan itte ki, Xәnifә xanım kөtelmәgәn ber waqıyğağa xәzerlәnsen.
İkençe mәktűp ireşdektәn өç kөn soņra, kөn urtaları kiçkәç, Xәnifә tutaş keçe bűlmәdә tәrәzә tөbendә tegű tegep utıra ide. Kinәt uramnan tәrәzә yanına waq-tөyәk satuçı ber wengr pәyda buldı. Wengrnıņ başında zur qara eşlәpә, өstenә qara syurtuq kigәn. Bu wengr Xәnifә tutaşqa endәşep, yartı-yortı rusça sөylәp, inә-tөymә alırğa tәqdim itte, wә yәnә dide: ceplәr, oyıqlar, borın yawlıqları kirәkmәsme? Wengrnıņ tawışı Xәnifәgә ber tanış tawış kebek işetelde. Kűzlәre dә, tawışı da Xisametdin menlanıqına oxşağan. Şulay da zur qara saqal, ozın mıyıqlar Xisametdin menlanıqe kebek tűgel. Xәnifә tutaş başın tәrәzәdәn çığarıp diqqәt ittektә, әlege wengr tatarça әkerten sөyli başladı: "Canım, Xәnifә xanım, sineņ belәn kűzgә-kűz kűreşep sөylәşűne yөrәgem teli".
İnde, xөrmәtle uquçılarım, bu yalğan wengr Xisametdin menla ide. Ğıyşıqlıq dәrte şulay eşlәrgә mәcbűr itte. Syurtuq wә eşlәpәlәr tapmaq menlağa kөç tűgel, mıyıqlar, saqallar wә qaşlar quymaq şәhәrdәge parikmaxernıņ hөnәre ide. Tutaşıbız, berdәn, bu menlanı tanıp, haman nişlәrgә belmiçә aptırap wә yuğalıp qaldı. Ğaşıyq wә ğaşıyqa arasında az ğına tınlıq bulıp aldı. Şunnan soņ yalğan satuçı sabırsızlanıp: "Canım, kil yaqınraq, siņa sűzem bar", dip әkerten genә dәşte. İke yәş ber-bersenә yaqınlaştılar. Satuçıbız kinderen sűtep űze inә wә tөymәlәren kűrsәter, űze әkerten genә qolaqtan qolaqqa mәxәbbәt sűzlәre çәçәr. Tөrle sűz arasında Xisametdin menla: "Ğәzizә Xәnifә, sineņ yalğız tışqı qeyәfәteņә tűgel, şulay uq matur kűrkәm xolqıņa ğaşıyq buldım",-dide.
Qayan beldeņ minem yaxşı xolkımnı?-dip, nazlı wә neçkә tawış ilә soradı Xәnifә.
Sineņ xaqta turılıqlı keşelәrdәn yaxşı sűzlәr işettem. Yaşlektәn ğıylem wә uqunı sөygәn keşeneņ әxlaq wә fikerlәreneņ yaman buluı şөbhәleder. Kil, yөrәk bәğrem, bir cawap, miņa mәxәbbәt itәseņme?
İtәmen,-sűze Xәnifәneņ awızınnan gűyә ireksezdәn atılıp çıqtı. Bu sűz wengr surәtenә kergәn Xisametdinğa niqәdәr lәzzәtle, niqәdәr xuş sűz ide ki, tәsire qolağınnan bөten tәnenә kitte. Monnan soņ yalğan wengr Xәnifә tutaşqa ber yadkyar çığarıp:
Monı siņa yadkyar-istәlek itәmen,-dip, altın yөzek Xәnifәgә birde.
Nindi yөzegeņ nurlı,-dide Xәnifә.
Sineņ yөzeņ kebek. Ki, bağayıq. Xәnifә tutaş kөlә-kөlә kiәr:
Baq, nindi çaq kilde, әyterseņ barmağım űlçәngәn.
Kileşsә, bik xup,-dide yalğan wengr.
Bik kileşә, min monı yıraq yәşerermen wә awlaqta yөzegeņne çığarıp kiep wә qarap sine isemә alıp şatlanırmın.
Şul waqıt Xәnifәneņ anası işektәn kerep:
İ qız ğına! Ni monda tubalçılar belәn mataşasıņ? Tiz bire kil, eş bar,-dip, Xәnifә tutaşnı çaqırıp aldı.
Yalğan wengr isә űz yulına kitte.
 
V
Şul kөn kiç Әbűzәr bәkneņ arendağa alğan fatirında ber cәmğeyәt buldı. Bu cәmğeyәt өç keşedәn ğeybarәt bulıp: bere Әbűzәr bәk, bere Xisametdin menla wә bere telәnçe yәtim Moxtar ide. Cәmğeyәtneņ tışqı yaqtan torışına qarasaņ, xәyran qalırsıņ. Әbűzәr bәk bәhalı qara sukno syurtuq, çalbar kigәn. Altın uqa ilә çigelgәn tәqeyәsı wә altın sәğәtlәre mal iәse wә zur bәklәrdәn ide kenә ber dәlil kebi kűrenerlәr ide. Telәnçe Moxtarnıņ өstendә qırıq yamawlı sarı çikmәn, pıçraq çabataları parketlı idәnne pıçratmışlar wә çuarlamışlar. Xisametdin menlanıņ өstendә yaxşı sukno bişmәt, ayağındağı çiteklәre yaxşı kileşerlәr ide. Soramaq mөmkin ki, bu өç, ber-bersennәn ayırılıp torğan keşelәr nidәn berlәşkәnnәr soņ? Bere bәk, gimnazist, bere uqımışlı menla, berse ğәdi telәnçe. Nidәn alar ber-berenә yaraşqannar? Nidәn duslaşqannar? Sәbәbe budır ki, bәk ilә Xisametdin menlanı millәt mәnfәğәten qayğırtuda bulğan urtaq sıyfat yaqınaytqan ide. Alar, tatarnı nadanlıq dәryәsınnan qotkarıp, ğıylemnәr ilә nurlandıru kirәk ikәnenә hәr ikese ber űk dәrәcәdә ışanalar ide.
Işanu hәm fiker urtaqlığı bulğan keşelәr arasında yaqın duslıq barlıqqa kilűe bilgeleder. Sәwdәgәr sәwdә uyında bulğan başqa sәwdәgәr belәn beleşer, igençe igençe ilә qatnaşır hәm başqalar. Moxtarğa kilgәndә, bu zat űze ğәlim bulmasa da, bolarnıņ millәt өçen tırışıp yөrűlәren aņladı. Űze belde ki, Moxtarnı telәnep yөrűdәn yaptırıp tıyuları bolarnıņ millәtpәrwәrlegennәn ide. Çөnki din qәrdәşe soranmaq ilә fәqeyrlek bәlasenә duçar bulmasın dip yaptırğanlıqların Moxtar yaxşı aņladı. Sűz açılğaç, yabılu xaqında da berәr sűz әytik. Xisametdin menla, şәhәrgә kilep, awıldaşı Moxtarnıņ telәnep yөrűen kűrep:
Bu eştәn yaxşıraq eş tapmadıņmı? Kil, qayt bu xәrәkәttәn,-dide.
Moxtarnıņ isә, bu sűzlәrgә iltifat itmiçә, haman telәnűdә dәwam itűen kűrep, Xisametdin Әbűzәr bәk belәn kiņәş itte. Soņra bu ike dus, "urlap yөri" dip, Moxtar өstennәn politsiәgә jaloba birdelәr wә, yalğan şahitlıq itep, anı politsiә uçastogına yaptırdılar. Moxtar, bolay eşlәwneņ din qәrdәşlege өçen bulğanlığın aņlap, alarğa mәxәbbәt belәn qarıy başladı wә, alardan űrnәk alıp, űze dә millәt faydasına ğәyrәt wә tırışlıq itәrgә qarar birde. Qısqası, bu өç keşene űz xalkın yaratu-millәtpәrwәrlek berlәşterde. Milli patriotizm isә, ğәcәyep eşlәrgә sәbәpçe bulıp, hәr oluğ eşlәrneņ çığanağıdır. Mәsәlәn, tarixqa mөrәcәğәt itsәk, rus padişahı Oluğ Petr sirәk oçrıy torğan millәtpәrwәr adәm bulğanlığın kűrәbez. Bu padişahıbız Petrnıņ millәtpәrwәrlege sәyәsendә milli patriotizmı arqasında Rusiәdә yaņa zakonnar hәm reformalar yulında almaşınular mәydanğa çıqtı. Xәzer dә bar bulğan universitetlar açıldı. Ruslar diņgez fәnnәren өyrәnә başlap, paroxod wә suğış kөymәlәre mәydanğa çıqtı. Ruslar mexanika ğıylemen, texnika ğıylemen өyrәnә başladılar. Oluğ Petr millәtennәn qeymmәtle ber nәrsә belmәs ide. Başında-uyında hәrwaqet rus wә rus, wә rus ide. Dide ki, millionnarça ruslarım miņa ber uğlımnan bәhalıdır...
Napoleon, fransuz patşası, 1812 yılda Moskwa şәhәren alıp, barlıq ruslar ciņelde dip uyladı.
Yuq! Ruslarnıņ paytәxete (başqalası) alınsa da, millәtpәrwәrleklәre-milli patriotizmnarı alınmadı. Napoleonnı xur itep, Rusiәdәn sөrdelәr. Bu ike tarixi misaldan millәtpәrwәrlekneņ qűәten kűrdegez, xөrmәtle uquçılarım! Bәs, hiç xәyranğa qalmağız ki, millәtpәrwәrlek çabatalı ilә bәhalı kiemnәrne dus әylәde.
Әmma, ğafu itegez, min xikәyәmneņ asılınnan beraz ayırılıp kittem. Bәs, bu өç dus qızışıp-qızışıp sөylәşmәktә idelәr. Yәtim Moxtar űze turında bolay dide:
Mine telәnçelektәn tıydığız, bik rәxmәt sezgә. Monnan soņra ber kәsepkә totınırmın, duslarım! Sezdәn bik ğeybrәtle sűzlәr işettem, hay, niçek min uqımıy qaldım! Nadanlıq bөyek bәlader.
Nadanlıqqa qarama, yaxşı kűņelle keşe bulsaņ, sin dә faydalı bulırsıņ, dide Xisametdin menla.
Nindi fayda? Ğıylemem dә yuq, milkem dә yuq. Hiç bulmasa milkem bulsa ide, islamiәtebez mәnfәğәtenә hәrwaqet sarıf itәrgә xәzer bulır idem.
Tuğrı sűz, dide Әbűzәr bәk, tormışta iņ zur qűәt aqçadır. Bu qűәt ilә milli mәğәrifebez yulında kűp eş qılırğa mөmkin bulır ide.
Әlbәttә, aqça ilә mәņgelek şөhrәt qazanırğa mөmkin. Lәkin qorsaq tutırudan başqa ber nәrsәne belmәgәn aqça iәsennәn ni fayda kilsen? Mondıylar keşelәrgә fayda itűne uylarına da kitermilәr. Şunıņ өçen alar kűmelgәç űk onıtılalar, dip bәyәn itte menla.
Yuq, duslar, minem aqçam kűp bulsa ide, atımnı onıtmaslar ide, dide Moxtar. Şulay da ber moradım bar, bay bulırğa telim.
Kәsep it, bay bulırsıņ, dide Әbűzәr bәk.
Hәrber keşe kәsep itep bay bulunı telәr ide, lәkin bay bula almıy, dip cawap birde Moxtar.
Telәkneņ telәge bar, çın kűņel ilә telәp, tırışlıq ilә kәsep itsәņ, bay bula alırsıņ. Çөnki keşe ğaqılı bik qűәtle nәrsәder, dide Әbűzәr bәk.
Sűzeņ tuğrı, tırışıp qara, dip sűzgә kereşte Xisametdin. Xәzrәte rәsűl dimeş ki (....) yәğni kem ictihat itәr, ul tabar.
Sin ni өçen soņ ictihat itep tapmadıņ, soradı yәtim Moxtar.
Min baylıq ezlәmәdem, ğıylem ezlәdem. Beraz taptım, әlxәmde lilla.
Siņa bay bulu mөmkinder,-bәyәnğa kereşte Әbűzәr bәk,-xәzer siņa 18 yәş. Bu yәştәn kiskenlek wә әrsezlek ilә baylıq ezlәsәņ, bәlki tabarsıņ, keşe ğaqılı nilәr qılmas!
Min satuğa kereşer idem, lәkin ber monet qadәr dә aqçam yuq. Yeğerme-utız monet (sum) aqça eş başlamaq өçen min dә birer idem,-dide Әbűzәr bәk.
Yuq, yuq, Әbűzәr bәktәn aqça alma, keşe aqçası ilә eş yөrtű yeğetlek tűgel, hәm dә eş faydasız bulıp kitәr, çөnki aqçanıņ qәderen belmәsseņ, dide Xisametdin.
Bu sűzlәr Moxtarğa niqәdәr açı kilsә dә, menlanı tıņlap, Әbűzәr bәktәn aqçanı qabul itmәde.
Bu өç dus sөylәşә-sөylәşә kűp waqıt utırdılar. Tөn urtaları citkәç, Moxtar mөsafirxanәgә qunarğa kitte. Yulda bayımaq xaqında uylanır ide, wә şul waqıt başında mondıy fiker barlıqqa kilde: "Űz ğәyrәtem ilә bәlki bayırmın, monıņ өçen miņa yөz monet kirәk. Annan soņra eşlәr uņaylanır. Әmma monı niçek qazanırmın ikәn? Sabır! Әbűzәr bәkneņ ber beleş izvozçigı bar, bәkneņ tәqdime belәn bu izvozçikqa xezmәtkә kerermen, әrsezlek wә kiskenlek ilә hәr kөn berәr kәpik (tien) tapsaņ da, zaman uzu belәn bayımıy qalırğa mөmkin tűgelder. Şundıy әrsezlek kirәk ki, ber kәpik tapmay kөneņ uzmasın. Әmma min kөn dә kәpik tűgel, yeğerme kәpik tabarmın, ayda altı monet, bәs yılda 72 monet bula. 72 dәn yөzgә qadәr kűp tűgel. Annan soņra eşlәr qűәtlәner. Qısqası, bayımaq bik mөmkin, dip, kisken qarar birde Moxtar.
 
VI
Yaz başınıņ yaxşı ber kөnendә Bikbulat mulla xatını belәn Ğabbas ağayğa kilep tөşte. Şul uņay belәn Ğabbas ağanıņ өyendә zur ber xәrәkәt-gөrelte quptı. Ğabbas ağanıņ xatını Şәmsi abıstay (asılda atı Şәmseqәmәr ide, lәkin atın bozıp Şәmsi dilәr ide) kűptәn bu mullanıņ kilűen өmet itә ide. Çөnki xalıq arasında sűz bar ide ki, Ğәli bay uğılına Xәnifәne sorarğa Bikbulat mullanı başkoda itep cibәrә, imeş. Şunlıqtan Şәmsi abıstay, bolarnıņ kilűen kűrgәç, ğәyәt şat buldı. Ni өçen şatlanmasın, qızın şundıy bayğa sorarğa kilgәnnәr. Ğәli bay Cawatov kebek keşelәr bөten ğűbernağa ber-ike genә bulalar bit.
Şul uydar belәn ilәslәnep, Şәmsi abıstay өydәgelәrgә qıçqırına başladı:
Tiz-tiz, qızım, yaxşı ğına kien, rizıqlı bulırsıņ, mөdәrris әfәnde xәzrәtlәre űze hәm dә abıstay kilgәn iç. Şunda uq xezmәtçelәrenә endәşep:
Әy, sez, yaşen kebek әylәnegez, qunaqlarğa yaxşı diqqәt itegez,-dide.
Ğabbas ağa mөdәrris xәzrәtlәren xөrmәtlәp-olılap qarşıladı. Şәmsi abıstay anıņ xatının qarşılap űz bűlmәsenә kertte. Monnan soņ qunaqlarğa sıylar, xөrmәtlәr başlandı.
Başta ğәdәtçә samawır mәydanğa çıqtı. Aşxanәdә ğәyrәt wә xәrәkәt quptı: qoymaqlar, pәrәmәçlәr ber-ber artlı peşә başladılar, qamırlar basılıp, qatlamalar, qoş tellәre xәzerlәnde. Xezmәtçelәr, aşçılar zur ber xәrәņәttә. (...)
Nihayәt, çәydәn soņ Bikbulat mulla Ğәli baydan kűnderelgәnlegen iğlan itep, Xәnifәne Sibğәtulla әfәndegә xatınlıqqa birmәk xәyerle bulmasmı, dip әmer itkәndәy nığıtıp әytte. Aņa cawapta Ğabbas ağa:
Yaxşı, xәzrәt, kiņәşerbez. Kiņәşlәşkәç, qatğıy cawap birerbez, dide.
Tiz zaman aşxanәdә yәnә xәrәkәt quptı: şurpalar, pılawlar qunaqlar өçen qaynap-qaynıy, xәtta ki mөdәrris xәzrәtlәre yortqa yөrergә çıqqanda, maylı aşlarnıņ ise aşxanәdәn borınına citeşep, lәzzәt xislәre kiçerep, tele tirәsennәn tөkerek çıqtı. Өydә barçası şat, fәqәt Xәnifә tutaş qına űz bűlmәsendә yabılıp, qayğılı torır. Xәtta mulla xatını moņa iğtibar itep:
Ni өçen soņ qızığız yanıbızğa çıqmıy? dip soradı. Şәmsi abıstay moņa cawabında:
Qız keşe beraz yatsınadır, ğayıp tűgel, abıstay, dide. (...) İkençe kөn Ğabbas ağa başkodalarnıņ tәqdimen kire qaqmıyça:
İkençe kilűegezgә sűzne tәmamlarbız,-dide.
Wә şul xәldә başkodalarnı ozattı. Ğabbas ağa wә Şәmsi abıstay bөyek wә bay adәmnәr arasına kerep, qәrdәşlek wә ruğlıqqa ireşәçәklәrenә şat idelәr. Fәqәt Xәnifә tutaş, űzen Sibğәtulla әfәndegә birű moradların aņlap, yәnә bik tirәn borçuğa tөşte. Űz-űzen Xisametdinğa yar itep kűz aldına kitermәktә ide. Çөnki Xisametdin bu kөnnәrdә yeğerme bişençe qazıq tөbenә quyğan xatında belderde ki, Xәnifәgә өylәnű moradı bar, eş barı Xәnifәneņ telәgennәn genә toradır.
Әmma şul waqıt ike yәşneņ telәklәrenә qarşı Ğәli bay Cawatovtan başkodalar kilde. Bu başkodalar Xәnifә tutaşqa űtken pıçaq kebek kűrendelәr. Kisken pıçaqtan da açı nәrsә şul ide ki, atası-anası anı bayğa birergә tırışalar. (...)
Kiçke aşlar aşaldı, әydә barçası yatıp, qatı yoqığa taldılar. Barı Xәnifә tutaş qına uyaw xәldә ide. Stenağa tağılğan sәğәtlәr inde berne uzdılar, yәş qız, yomşaq tűşәgennәn torıp, tөrle yaqlarğa qarap, hәmmәse yoqıda ikәnleklәren belgәç, lampasın yandırıp, qәlәm, kәğәz tabıp, mondıy xat yazdı:
"Xisametdin menla әfәnde!
Miņa өylәnű moradığıznı xatığızdan kűrep sөyendem, sezgә xәlal ulmaq miņa bik xuştır, lәkin moradıbızğa ireşűebez bik şikle bulıp kitte. Çөnki Bikbulat mulla mine Sibğәtulla әfәndegә sorarğa bu kөnnәrdә kilgәn ide. Hәm dә atam, anam şat ulıp, mine aņa birәlәr. Min niqәdәr qarşılıq kűrsәtsәm dә: "Barmasaņ, ireksezlәp birerbez",-dilәr. Şuņa kűrә min qayğıdan nişlәrgә dә belmim. Şulay da bu yullarnı sezgә yazmaq ilә kűņelem beraz yuanıç taptı. Cannan sezgә ğaşıyqa bulıp qaluçı Xәnifә".
Bu mәktűpne yazıp, tutaşımız, әkerten atlap, baqçağa tege qazıq yanına çıqtı. Çөnki menlanıņ mәktűbendә cawapnı tap şul kiçtә quyarğa kirәklege әytelgәn ide. Qazıq yanına citkәn waqıt Xәnifә tutaş berdәn tuqtadı, tөn bik tın ide, hiçber xәrәkәt işetelmi. Barı tik yaqındağı ber keçkenә çişmә çelterәp ağadır. Xәnifә tutaşnıņ qolağına ber xәrәkәt işetelde. Tөn bik qaraņğı tűgel ide. Yәş qız yıraqta ber qara nәrsә xәrәkәt itkәnen kűrep, kűņelenә qurqu tөşte. Yaxşıraq diqqәt itep qarasa, belde ki, bu şәwlә adәmder. Bu keşe, tutaşnı kűrgәç, tizrәk atlıy başladı. Xәnifә tutaş qaça başlağan ide, әlege adәm:
Qurıqma, canım, űzem kilәmen! dip dәşkәç, tutaş bu keşene tanıp tuqtadı. Bu keşe sөygәne Xisametdin ikәn. (...)
Menlamız, Xәnifәneņ yanına tuğrı kilep, dide:
Ni өçen ozaq çıqmadıņ, sawmısıņ, canım?
Әlxәmdelilla! Әmma kűp toru mөmkin tűgel, kűreşűebez miņa da xuş isә dә, qurqamın ki, belmәsennәr! nazlı, yomşaq tawış ilә dide Xәnifә tutaş.
Qurıq-qurıqma, min sine tiz cibәrmimen, canım!-dide menla wә, ber qazıqnı cirdәn suırıp çığarıp, baqçağa kerde. Xәnifә tutaşnıņ uņ qulınnan alıp hәm bik tә zәwıq belәn qısıp, yәş qıznı baqçadağı keçkenә ber binağa taba alıp kitte. Bu keçkenә bina Ğabbas ağanıņ munçası ide. Munçanıņ eçe paq wә çista ide.
Munça sәkesenә qız wә yeğet yәnәşә utırdılar.
Bezgә kűptәn şulay kűreşű kirәk ide,-dide Xisametdin, uņ qulı belәn Xәnifәne muyınınnan qoçaqlap. Xәnifә tutaş sul qulı belәn menlağa sarıldı. Yeğet wә qız bik bәxetle bulıp, ikeseneņ kűņelendә ğıyşıq utı yana ide. Ğıyşıq lәzzәte belәn lәzzәtlәnep, yeğet wә qız űbeşep, qoçışıp ber-bersenә yaqın sarıldılar.
Sin xәzer cawap quyarğa kilә ideņ, min sağalap kөttem, dide Xisametdin.
Bu xatımda min siņa ber yaņa waqıyğa turında beldermәkçe bulğan idem, mine Sibğәtulla Cawatovqa birәlәr.
Niçek ul bulır, keşe bit ağaç tűgel, alıp birep bulmıy.
Niçek bulsın, min xatımda da yazdım, belәseņme, Bikbulat mulla xatını belәn Ğәli baydan baş qodalıy kilgәnnәr ide, bűgen-irtәgә eşne tәmam itәçәklәr.
Canım, bezne kem ayırır? Mәxәbbәtebez şul qadәr kөçle ki, bezne ni Ğәli bay, ni ataņ-anaņ ayıra almayaçaq.
Anı sin sөylә, atay-anay әytәlәr ki, barmasaņ, kөçlәp birerbez. Sөymәgәn keşegә yar bulu miņa ağudır.
Canım, sin miņa yar bulırsıņ. Minem mәxәbbәtemne hiçkem ciņә almas.
Şul waqıt menla, tűzә almıyça, Xәnifәneņ irennәrennәn suırıp űpte. (...) Yәş qız tәmam yeğetneņ ixtıyәrına birelde.
Min sine elek әdәp өçen yaxşılıq belәn sorarmın. Әmma birmәsәlәr, miņa alla birgәn ixtıyәr qűәtemә hiçnәrsә qarşı kilә almas. Bu sűzlәrne әytkәndә yeğetneņ kűzlәre yaltıradı, tawışı beraz tetrәde, xәtta tutaş bu qahәrle tawıştan beraz qurqındı. Monı aņlap, menla, Xәnifәgә sөyep qarap, bolay dide:
Qurıqma, sin mine yәnә elekkeçә sөyәçәkseņ, açuım kilgәndә min qәhәrlemen, lәkin açuım ataņ-anaņa kilde.
Şәriğәtçә dә kөçlәp birű mөmkin tűgel? Dөresme? dip soradı Xәnifә tutaş.
Kiәwgә çığu eşendә qızlarğa tulı ixtıyәr birelәder. Alar, şәriğәtkә qarşı kilep, yaman bulsalar, bez dә yaman bulırbız. Bezneņ ixtıyәr wә xөrriәtebezne-iregebezne ala almaslar. Canım! Keşe tormışında ber bәhale wә yaxşı nәrsә xөrriәtter. Bez űz xөrriәtebezne saqlıy belerbez.
Xөrriәtsez yәşәw kөç wә ğazap-qısınqılıq ikәnen min dә belәm, dide Xәnifә tutaş.
Bu sűzlәr menlanıņ kűņelenә xuş kilep, dide:
Dөres әytteņ, canım! Fikerlәreņ mineke belәn urtaq ikәn.
Bolay bulğaç, ber-berebezdәn ayırılmabız! dide Xәnifә tutaş.
Zәwıq wә safa çigep, ike ğaşıyq taņ yaralğannı belmi qaldılar.
Niçek urınım kerep citәrmen ikәn? Әni-fәlәn namazğa tormasın, cibәr, canım, sәlamәt bul!-dide Xәnifә tutaş.
Sәlamәt bul!-dide Xisametdin.
Yәşlәr sawbullaşıp ayırılıştılar. Menlabız baqçadan çığıp yuq buldı. Xәnifә tutaş, ayaq barmaqlarına basıp, űz bűlmәsenә uzdı.
 
VII
Berniçә kөn űtte. Xәzerge waqıtta Xisametdin şәhәrneņ timer yul woqzalında. Kөn kiçkә awışqan. Şәhәrneņ hәmmә xalqı woqzalğa cıyılğan. Çөnki bu poyızd belәn mөfti xәzrәtlәre Peterburgtan Ufağa uzaçaq imeş. (...)
Woqzalnıņ eçendә wә tışında anda-monda mөselmannar sөylәşep yөrilәr. Ğәli bay Cawatov bu şәhәrneņ axunı wә başqa baylar belәn bergә sөylәşep tora. Bikbulat mulla da şunda kűrenә. Lәkin awızınnan "әye, şulay"dan başqa ber sűz dә çıqmıydır. Әbűzәr bәk Dәwlәtgildiew, yaltırawıq tөymәle formasın kiep, Xisametdin belәn yөri.
Barçasınnan yıraq, woqzalnıņ ber divanında yәş ber әfәnde utıra. Bu keşe, krımqa bűrekne6 beraz qırın kiep, hiçkemgә quşılmayıp, utırğıçnıņ artına arqası ilә tayanıp, qamış tayağı belәn açıq qaluşlarınıņ yөzenә uynap orır ide. Kűzlәre diqqәtkә iņ layıqlılar. Arıslan ğәyrәte belәn qarıylar. Kűzlәre belәn tatarlardan hәrbersen yotıp bağar, hәr bağışında keşeneņ eçenә kerep çığar. Bu waqıt әlege arıslan kűz, Xisametdin menla belәn Әbűzәr mirzağa bağıp, sűzlәren tıņlıy ide. (...)
Kinәt kolokol qaqqan tawış poyızdnıņ kilűen belderde. Kűp xalıq platformağa çığıp, mөftine kűrergә өmet itte. Mөfti xәzrәtlәre űzenә maxsus ber vagon alğan ide. Şәhәr baylarınıņ çaqıruın qabul itte. Vagonnan çıqtı. İslamnar ber-ber artlı mөfti xәzrәtlәrenә sәlam birerlәr ide. Kűbese qulın űbep, tűbәnçelek belәn qarşıladılar. Mөfti Sәlimgәrәy Tәfkilev xәzrәtlәre xәzerlәngәn tabın yanına utırdı. (...)
Xisametdin woqzalda arıslan kűzne ezli başladı. Lәkin tege arıslan kűz inde woqzaldan çığıp kitkәn ikәn, anı tapmıyça, Әbűzәr belәn woqzaldan çığıp, "Moxtar!" dip, qatı tawış belәn qıçqırdı. Şunda uq, cir astınnan çıqqan kebek, artında izvozçik Moxtar pәyda buldı. İke yәş yeğet Moxtarnıņ arbasına utırıp kittelәr. Yulda barğanda Әbűzәr bәk Moxtardan soradı:
Eşlәr niçek, bayıp bulamı?
Meņ rәxmәt, sez urnaştırdığız! dide Moxtar.
Miņa rәxmәt kirәkmәs. Yaxşı ğına bayırsıņ. Şul bulır canım xuş rәxmәt. Sөylә, ayda kűpme tabasıņ? dip soradı Әbűzәr bәk.
Yeğermedәn yeğerme өç monetqa qadәr tabamın, cawap birde Moxtar.
Soņ niçek alay bula? Yeğerme өç sum tabasıņ, ә aylıq xaqıņ fәqәt altı sum?-dide menla.
İ dustım menla! Aylıq xaqnı inde sөylәmә. İzvozçiklıkta başqa yullar belәn tabalar. Әgәr yoqlamasaņ, hәr kөn qazanırsıņ өç-dűrt sum. Ә xucağa barı ike sum birsәņ dә, bik şat buladır. Şulay hәr kөn ber-ike sum yәşerep qalasıņ da, aqça da cıyıla.
Bolay mal xasil itmәk tuğrı yul tűgel, dide menla.
Bik tuğrı, çөnki ul aqça өçen bәlki niçә tөn yoqlanılmıy. Monı at xucası űze dә aņlıy, hiç sűz әytmi, zarar yuq,-cawaplandı Moxtar.
Әlbәttә, xuca aņlasa bu eşne hәm dә rәncemәsә, zarar yuq,-dide menla.
Qara, eşne bel! dide Әbűzәr bәk.
Allağa şөker, xәzerdә ille monet aqça tupladım,-dide Moxtar.
Eşlә, eşlә, әwwәl cәfa, soņra safa, sűz quştı Xisametdin. Sөylәşә-sөylәşә yәşlәr ber yort yanına citep, arbadan tөştelәr. Bu yortqa tөşerep, Moxtar kűzdәn yuğaldı. Bu өy zur ağaç өy bulıp, işeğәldı mәydanı kiņ ide. Yәşlәr zur өygә kermiçә, baqçağa űtep, anda bulğan baqır masterskoyına kerdelәr. Baqırxanә eçe tuzan wә baqırçı xezmәtkәrlәr belәn tulı. Anda samawır tөzәtәlәr, monda lampa tөzәtәlәr. Ber tarafta molotok-çűkeç ilә baqırnı çik-çik suğıp, başnı awırttıralar. Bu baqırxanәneņ xucası tege, woqzalda kűrgәnebez, arıslan kűz Zurkolakov ide. Әbűzәr bәk belәn Zurkolakov şulqadәr yaqın dus idelәr ki, gűyә bolarnıņ ike gәwdәsenә ber candır. Mondıy duslıqnıņ sәbәbe bu ike zat uy-fikerlәreneņ urtaq buluıdır.
Әbűzәr bәk tatar tormışı xaqında fikerlәren kűp cirdә sөylәsә dә, hiçkem aņlamadı. Qәyber tatarlar: "Fәn wә fәn, mәğrifәt, ğıylem wә hөnәr kirәk dip sөylilәr, bu ni sűz? Ğıylem wә mәğrifәtsez dә ğөmer itә belәbez",-dip, Әbűzәr bәktәn kөldelәr. Qәyber islamnar bolay didelәr: "hөnәrle, mәğlűmatlı qawem bulu, әlbәttә, yaxşıdır, lәkin tatar millәte hөnәrle bula almas. Bik kűp yıllar uzdı, tatar millәte zıyalanmadı da, inde Әbűzәr kebeklәr tatarnı başqa millәtlәr şikelle hөnәrle wә mәğlűmatlı itәrgә telilәr, bu-mөmkin tűgel",-dip, Әbűzәr bәktәn kөlәlәr ide. Әbűzәr bәk, mondıy tatarlarğa açulanıp, diәr ide ki: "Әfәndelәr, meņ yıllar uzdı, tatar zıyalanmadı, disez. Zıyalanmadıq şunıņ өçen kem, eçebezdә mәğlűmat alırğa omtılış, telәk yuq ide. Meņ yıllarğa baqmağız, bu waqıttan zıyalılanırğa omtılış-telәgebez uyansa, zaman uzu belәn bez dә mәğlűmatlı bulırbız. Lәkin, meņ yıllar şulay uzdı dip, yoqlawda dәwam itsәk, meņ tűgel, yәnә million yıllar űtәçәk wә bez iskeçә nadanlıq dәryәsında qalırbız wә űzebez hөnәrlәr belmiçә, başqa millәtlәrgә xezmәtçe wә qol bulırbız. Bәs, telik mәğrifәtne wә hөnәrne, çөnki tatar da yartı ğaqıl tűgel, zihene bik qәmilder. Zıyalı bulırğa sәlәtle ber xalıqtır.-Uyanığız, qәrdәşlәr! Uylanığız, monıņ kebi ğaqılsız dәlillәregez ilә űzegezdәn kөldermәgez! Qarağız başqa millәtlәrgә, bigrәk tә fransuzlarğa, nemetslarğa: bolar suda kөymәdә balıq kebek yөzű tűgel, hawada qoş kebek oçu maşinası tөzi belәlәr. Әmma bezneņ suqalaw belәn waq sәwdәdәn başqa hөnәrebez yuq kebider... wә fәlәn... fәlәn". Bu yulda Әbűzәr bәk hәr niqәdәr sөylәsә dә, fikerlәren hiç kemsә aņlamas ide. Qısqası, bu fikerlәr stenağa borçaq sipkәn kebi ide. Tatarnı zıyalandırudan өmeten kisәrgә dә az qalğan ide. Axır çiktә Әbűzәr өmetsezlektәn qotıldı. Zurkolakov ta mondıy ideyәlәrgә kűņel berketkәn keşe ide hәm Әbűzәr bәkkә fikerdәş buldı. İkençe dustı Xisametdin şulay uq anıņ fikerlәren xuplar ide.
Әmma Maqsudıbızğa kilik. Ğaysa Zurkolakov, yeğerme altı yәşlek ber yeğet bulıp, hөnәre baqırçılıq ide. Baqırxanәse atasınnan qalğan ide. Xәzerdә atası wafat bulğan, Ğәynicamal isemle qart anası bar ide. Atası isәn waqıtta Ğaysanı mөselmança wә beraz rusça uqıtqan ide. Yәş waqıtlarınnan birle Ğaysa Zurkolakov islam wә rus, ğıylem wә hөnәr kitapların uqırğa hәwәs yeğet buldı.
Ğәynicamal abıstay altmış yәşlәrenә citmeş ber xatın ide. Ğәyәt dindar, yaxşı wә xaqeyqәtle xatın. Şәhәrneņ barça xalqı Ğәynicamal abıstaynı xөrmәt itәlәr ide. Ğәynicamal abıstay menlanı kűrep bolay dide:
Menla, sin ulımnıņ xәlen belergә kűptәn kilmiseņ?
Xәzerdә xәl belergә kildem, abıstay. Siņa ber űteneçem dә bar.
Nindi űteneçeņ, menla, sөylә, işetәyek.
Bezgә mәrxәmәt itep, başkoda bulsağız ide, abıstay. Өylәnergә telim, Ğabbas ağanıņ qızın sorasağız, bik zur mәrxәmәtegezdәn bulır ide!-dide Xisametdin menla. (...)
Ber өç-dűrt kөnnәn soņra Ğәynicamal abıstay Ğabbas ağayğa başkoda bulıp bardı isә dә, Xәnifәne birergә yaqın da kilmәdelәr. Xәnifә tutaş Sibğәtullağa barmayaçağın wә menla Xisametdinğa baru telәgen hәr niqәdәr anasına sөylәsә dә, Şәmseqәmәr abıstay qızına:
Űz faydaņnı űzeņ belmiseņ, rizıqlı wә bay xatın bulırsıņ. Sabır it, Sibğәtullağa birerbez. Sűzemne tıņla: sin bala, min ana! Baştan qolaq zur bulmıy, dip, Xәnifәne űgetlәde. Űzençә tөrle çaralar qıldı.
Şәhәrdәn ille çaqrım yıraqlıqta ber awılda toruçı işan wә bağuçını kitertep, bu işan Xәnifә tutaşnı Xisametdin menladan suıtmağa wә Sibğәtulla әfәndegә cılıtmağa, yәğni mәxәbbәt ittermәgә kereşte. Wә bu xәylә ilә Xәnifә tutaşqa doğalar eçerep wә ayağına tufraqlar taşlap wә şunıņ kebi başqa nәrsәlәr eşlәp, işan xәzrәtlәre Ğabbas ağada ber atna qunaq bulıp yattı. Kitkәndә: "İnde qurıqmağız, eşemne tәmamladım",-dip, Ğabbas ağadan aqça hәm әyberlәrdәn ğeybarәt kűp bűlәk aldı. Lәkin xәzerge zamanda suıtmaq wә cılıtmaq, sөydermәk wә bizdermәk hөnәrlәrneņ yuq nәrsә ikәnen wә mondıy hөnәrlәr bulmıy torğan eş, çın yalğançılıq wә şarlatanlıq ikәnen hәrber zihenle keşe yaxşı beler.
 
VIII
(...) Avgust ayınıņ yaqtı ber kөne ide. (...) Awıl өstendә zur şaw-şu wә gөreltelәr quptı. Tűbәn oçtan өçәr at cigelgәn un arba cil kebek kilәlәr.
Bay tuyı, bay tuyı başlandı! dip, xalıq, umartadan çıqqan qort kebi, өylәrennәn tamaşağa çığa başladılar. Tuy cәmğeyәte uram buyınça әylәnә, mıltıq atudan, qıņğıraw tawışınnan qolaqlar tona. Uramnı tөten aldı, ber suğış quptı dip uylarsıņ. Aldağı qolyasqanıņ mıltıqları artığraq gөrseldilәr, bu qolyasqada kiәw bulaçaq Sibğәtulla әfәnde hәm kiәw yeğetlәre utırğan, atları yaşen kebek yөgerә. Xәtta ki yul aşa uzıp baruçı ber et, өlgermiçә, qolyasqa kөpçәklәre astında qalıp, urtağa yarılıp, eçәklәre hawanı beraz islәttelәr. Tuy Xisametdin menlanıņ yortı qarşısına citkәndә, Sibğәtulla әfәndeneņ quşuına kűrә, mıltıqlar tağın da kөçlerәk gөrseldi başladılar. Sibğәtulla әfәnde şul mıltıq şartlawları belәn űzeneņ ciņűçe buluın Xisametdin menlağa kűrsәtergә uylağan ide. Lәkin Xisametdin, өydә bulmağanğa, űzeneņ ciņelűen kűrә wә işetә almadı.
Sibğәtulla әfәnde bik şat bulıp, tuy mәclesen zur hәm tantanalı itep yasadı. Ni өçen şatlanmasın, telәgenә ireşә, bu kөn Xәnifәne aladır! Kiәw yeğetlәre hәmmәse bal buzası әsәrennәn qıp-qızıl qızarğannar. Sibğәtulla әfәnde bigrәk tә qızarğan ide. Ul kiәw yeğetlәrenә qarap: "Sűttert, yөzdert!"-sűzlәren bik şatlıq ilә әytә. Qısqası, tuy protsessı işetelmәgәn wә kűrelmәgәn ber surәttә başlandı. (...)
Kөndezge sәğәt dűrtlәr ide. Qoyaş űzeneņ nurların wә esselegen çuar bulıp cәyrәp yatqan qırlarğa çәçә. Saban basuı dip atalğan qırlarnıņ kűreneşe bik gűzәl ide: solı, karaboday wә tarı űsep utırğan qırlar kűzlәrgә qızğılt, aqsıl, sarğılt tөslәrdә kűrenәlәr ide. Qırlarnıņ gűzәllege şat tuyçılarnı tağı da şat itә ide.
Tuy cәmğeyәte "N" awılınnan biş çaqrımnar kitkәn ber waqıtta, kөtmәgәndә qarşı yaqtan atlı ber yeğet kilep citte. Bu yeğet tuy cәmğeyәteneņ barudan tuqtaluına sәbәp bulıp, iņ elek alda baruçı Ğәli baynıņ qolyasqası yanına kilep sөylәşte. Sűz-sűzdәn soņ baynıņ açulanğanlığı kűrenep tora ide. Bәlki bu yeğet yaman xәbәr kitergәnder, dip uyladılar. Atlı xәbәrçe belәn biş-altı minut sөylәşep, Ğәli bay uğlı Sibğәtullanı yanına çaqırdı. Tuy cәmğeyәte: "Ni өçen tuqtadıq?" dip qıçqırışa başladı. Sibğәtulla әfәnde isә, atası ilә xәbәrlәşkәç, űlek kebi ağarıp, qayğı wә fikerlәr dәryәsına battı. Başkoda Bikbulat mulla telsez qalıp, nişlәrgә, ni diәrgә belmiçә aptırıp qaldı. Şunda Ğәli bay: "Qaytırğa kirәk",-dip, tuyçılarğa iğlan itte.
Bu ni xәl? Ni ğәcәyep, ni өçen qaytabız?-dip, tuyçılar xәyranğa qaldılar. Niçek bulsa da buldı, tuyçılarnıņ barçası, başların cirgә iep, kire awılğa qaytırğa mәcbűr buldılar. Tik Ğәli bay belәn Bikbulat mulla ğına, qaytmıyça, xәbәrçe atlı yeğet artınnan şәhәrgә yullandılar.
Yulda kűp uylanulardan soņ, Ğәli bay Bikbulat mullağa bolay dide:
Ğәcәyep, min xәstәrlek kűrdem, tuy çığımnarın kűtәrdem wә kәyeflәren tәmam qıldım, ә alar qızların yuğaltqannar Bu ni ğәlәmәt!-Bu sűzlәrgә qarşı Bikbulat mulla ber sűz dә әytә almadı, tik başın tağın da tűbәnrәk ide.
 
IX
Tuydan alda berniçә kөnnәr Xәnifә tutaş qazıq tөbenә xatlar quysa da, alar sөygәnenә citeşmәde Xisametdin şәhәrdә dә yuq, xәbәre dә yuq. Xәnifә tutaşqa mәğlűm tűgel ki, ni sәbәptәn menlanıņ tuydan xәbәre ozaq yuq ikәn? Bәs, Xәnifә tutaş өmet itte ki, Ğәli bay tuyı kebek oluğ waqıyğadan Xisametdin xәbәrdar bulıp şәhәrgә kilәçәk wә űzen qotqaraçaq. Çөnki: "Bezne kem dә ayıra almas", digәn sűzlәre ğutaşnıņ xәterendә ide. Әmma tutaşnıņ өmete aqlanmadı. İnde şimbә kөn citte, yәkşәmbe tuy. Әmma Xisametdinnan hiçber xәbәr yuq. Qayğığa batqan Xәnifә űz bűlmәsendә өzgәlәnә: "Niçә kөnnәr kөtәmen, ni өçen kilmi ikәn? Ber-berebezdәn ayırılmasqa wәğdә bireştek. Anıņ mәxәbbәtendә min şiklәnmim. Mәxәbbәtenә kűrә mine taşlamas, ayırılışunı hiç tә uylıy almıym Ni өçen mine bolay zarıqtıra ikәn? Ğәcәyep! Yuq, tuy turında ul belmider, belsә, baqçağa, әlbәttә, kilep citәr ide hay qoş bulsa idem, oçıp yanıņa citeşep, xәlemne belderer idem. Bűgen inde şimbә kөn buldı. Kilep citmәsә, min hәlaq buldım. Sөymәgәn keşe belәn bergә yәşәmәk hәlaqәt bulmıyça nider? Yә Alla, nindi gөnahlarım kűrә mine ğazaplıysıņ. Yuqsa ul xıyәnәt itteme? Xәyer, ul andıy keşe tűgel. Kiçen baqçağa kiler. Ul canım mine taşlamas. İkeyөzle keşe tűgel".
Niçә mәrtәbә tutaş tege qazıq yanına çığıp kerde, әmma menla yuq, xatı alınmağan.
"Kilmәde, kilmәde, hәlaq bulam axrı? Yuq, monda ni bulsa da bar, eşneņ ayılın belergә kirәk. Menla xıyәnәt itsә dә Sibğәtullağa niqәxlanmamın". Şul rәweşle qup uylardan soņ Xәnifә tutaş nıqlı ber qararğa kilde. Wә űz-űzenә dide: "Tuqtağız, min eş qılırmın, miņa xәzer barsı da ber, min hәrber qazağa әzermen". Şulay dip, yәş qız űz-űzen yuattı wә kűņele beraz xuş buldı. Anası isә oluğ ğәyrәttә tuy xәzerleklәre belәn mәşğűl ide. Axır çiktә yartı tөnnәr buldı. Xәnifә tutaş baqçağa xatı yanına çığıp, bu yulı da menlanıņ yuqlığın belep, xatın kire kesәsenә quydı wә bűlmәsenә qayttı. Өydә barsı da yattılar Xәnifә tutaş qulına berençe turı kilgәn kiemen kiep, tәrәzәdәn әkerten genә turı uramğa sikerde. Bu yәş qıznıņ өydәn qaçuı ide. Tөn bik qaraņğı. Şәhәr tirәn yoqığa talğan. Qarawılçı sızğıruınnan başqa, yәş qıznıņ qolağına ber xәrәkәt tә işetelmәde. Uramda yanğan fonarlar ğına qıznıņ kűņelenә beraz tınıçlıq birdelәr. Ul, beraz batırayıp, trotuar buylap bara birde. Kűrgәnebezçә, bu yәş qız qaraņğı ber tөndә irtәgәge niqәxtan qaçıp bara. Әmma kemgә, qaya barırğa? Kem sıyındırır?
"Ni bulsa bulır, Ğәynicamal abıstayğa barıp xәlemne belderim, ul yaxşı xatın, mine hәrwaqet yarata ide",-dip, ul tup-turı Zurkolakov өyenә yűnәlde (...)
Abıstay, űtenep sorıym, Xisametdin menla şәhәrgә kilep citkәnçe mine yәşerep tor, kil Alla rizalığe өçen!
Ay qızım, әstәğfirulla! Ata-anaņa itağәt kirәk. Yuq, yuq, өygә qayt! dide Ğәynicamal abıstay. Bu ni xәl, yәrabbi! Niçek yәşlәr bozıldılar! Bu sűzlәr Xәnifә tutaşnıņ yılawın, yәşlәren tağın da arttırıp, ul yәnә qatı yalwarıp:
Әgәr sin, abıstay, şәfqәt itep yәşermәsәņ, min űz-űzemne űterűgә qadәr barırmın. Kil, şәfqәt it, canımnı qotkar!-dide. Şunnan son ğına Ğәynicamal abıstay qıznı berniçә kөngә qaldırırğa riza buldı wә әytte:
Baq, qızım, өç kөnnәn qaya telәsәņ, şunda kit. Bu eşlәr yaramas.
Xәnifә tutaş, rәxmәtlәr әytep, Ğәynicamal abıstay өyendә urnaştı.
 
X
Ğәli bay ilә Bikbulat mulla, şәhәrgә citep, Ğabbas ağayğa kerdelәr.
Tuy mәsәlәsendә "N" awılında ber ğawğa qupqan kebek, bu waqıt Ğabbas ağanıņ өyendә ğosmanlı-tөrek suğışına oxşaş xurlaşmaq wә dәğwa başlandı. Ğәli bay qodasınıņ өyenә kilep kerű belәn iņ әwwәl sűzlәre mondıy buldı:
İnde, Ğabbas ağa, yaxşı keşelәr bolay eşlәmilәr. Tuyımnı niçek qaytardığız. Min tuy belәn kilәm, sez qızığıznı kűzdәn yuq itkәnsez. Monı tuydan elek xәbәr itәrgә kirәk ide, bu riswaylıq miņa!
Sabır it, min can-tәn belәn. Űzebez sinnәn dә risway buldıq...
Ğәli bay belәn Ğabbas ağa arasında xurlaşmaq şul dәrәcәgә citte ki, ber-bersenә kűp әdәpsez sűzlәr dә әyteştelәr. Şәmseqamәr abıstay űze çıqqannan soņ ğına dәğwalar azaya tөşte. Çөnki Şәmseqәmәr abıstay çığıp, şulay uq kűp sөylәp, tatlı aşattı da açı qostırdı:
Alla, alla, baylığığızğa inanıp, qızımnı kөçlәdem, xarap buldım, yөrәk bәğrem balamnan ayırdıņ. Qaydadır, belmibez,-dip, Şәmseqәmәr abıstay kűp sөylәde. Qısqası, Xәnifә tutaşnıņ yuğaluı kűp sűzlәrgә, qatı dәğwalarğa sәbәp buldı.
Lәkin bez, bu bәleşlәrebezne qaldırıp, menla Xisametdinnıņ xәllәrenә kűz salıyq.
Tuydan ike atna qadәr elek şәhәrneņ çista ber çәyxanәsendә başqa keşelәrdәn yıraq wә ayırım bűlmәdә çәy eçep, Xisametdin, Әbűzәr bәk wә Zurkolakov әfәndelәr utıralar. Zurkolakov әfәnde qızıp bolay sөyli başladı:
Duslar, millәt faydası, millәt faydası dip sөylәnәsez, sűz belәn fayda barlıqqa kilmәs, eş kirәk, cil quğannar.
Min bөtenlәy faydasız da tormıymın, sabıylarnı uqıtu belәn millәtkә xezmәt itәm,-dide kөlebrәk Xisametdin menla.
Bu eşlәrne sөylәmә, ixlaslı millәtpәrwәr keşe barı tik balalar uqıtu belәn genә qәnәğәtlәnmәs. Bulsa bulsın zurraq fayda, kisep әytte Zurkolakov.
Sineņ teleņ-kisken pıçaq. Sineņ belәn kem dә sөyli almas, cawaplandı Xisametdin.
Sabır itegez, duslar! İņ kirәk bulğan nәrsә, sűzgә kereşte Әbűzәr bәk,-kirәk bulğan nәrsә-tatarnı fәn kitaplarınnan xәbәrdar itep uyatudır. Cәmğeyәtebezneņ kűpçelege fәnnәrdәn xәbәrlәre yuqtır. Fәnni kitaplarnı tuplap, şәkertlәrebezgә taratırğa kirәk!
Bu ikençe eş, bu mәğqűl! dide Zurkolakov.
Bu urtaq eş xaqında kűp kiņәşkәnnәn soņ, өç dus mondıy qarar birdelәr: şәhәrneņ islam xalkınnan aqça tuplap, Qırımda nәşer itelgәn cәğrәfiә, tarix wә tabiğәtkә qarağan fәn kitapların satıp alıp, şәkertlәrgә wә uqıy-yaza belgәn fәqeyr keşelәrgә өlәşergә. Әbűzәr bәk wә Zurkolakov kebi keşelәrneņ, әlbәttә, űz aqçalarına da kitaplar aldırırğa xәllәrennәn kilә ide. Lәkin, bu waqıt mөselman cәmğeyәte ğөmumi eşkә niqәdәr ixlaslı, hәwәsle buluın tәcribә өçen, iğәnә aqça cıyarğa qarar birdelәr. Duslar, iğәnә dәftәre açıp, aqça tupladılar. Mәğәrifne sөyűçe islamnarnıņ kűbese bu eşkә şaqtıy bulışlıq wә ixlas kűrsәttelәr. Әmma qәyber mөselmannar: "Buş eş belәn yөrisez, bezgә fәn nigә kirәk",-dip, iğәnәgә aqça birmәdelәr. Mondıy mөselmannarğa qarşı Zurkolakov bik açı wә yaman sűzlәr әytte. Xәtta ki iğәnә aqçası cıyılğaç, duslar Әbűzәr bәktә bulğanda Xisametdin menla Zurkolakovnı şeltәlәde:
Ğaysa, sineņ teleņne beraz qısqartmaq kirәk, bik xәrap sineņ teleņ, iğәnә aqça sorağanda, niçә qәyber islamnarnı xurladıņ. Beraz әdәp kirәk ide.
Nindi әdәp? İslamlıq dәğwasın qılalar da, urtaq islamiә faydası өçen monet qadәr aqçaların çığarmaq өçen alar belәn sәğәt buyı sөylәşergә kirәk. Miņa fәn kitaplarınıņ faydasın inkyәr itsennәr dә, min mondıy keşelәrneņ sűzlәren әdәp belәn tıņlap torıym. İslamiә faydası өçen tırışıp yөrűne tile wә buş eştәn sanasınnar da, min alarğa әdәple bulıym. Andıy ğaqıllı işәklәr fәn belűne zararğa sanasınnar da, min alarnı xurlamıymmı? Andıy mөselmannarnı xurlaw ğına azdır. Bitlәrenә tөkerep, alardan yөz çөyerergә kirәk. Andıy ğaqıllı işәklәrne...
Buldı, buldı! Citәr, citәr, Alla өçen citәr inde, Ğaysa, sineņ belәn sөylәşű mөmkin tűgel! dip, Ğaysa әfәndeneņ sűzen kiste Xisametdin.
Әlbәttә, minem belәn buş sűzlәrne sөylәşep bulmas! kisep әytte Zurkolakov.
Tuqtağız! dide Әbűzәr bәk. Kitaplar cibәrű xaqında xat yazıyq.
Duslar xat yazdılar. Xat belәn bergә iğәnә aqçasına űzlәrennәn dә şaqtıy aqça өstәdelәr.
Un kөnnәr uzğaç, fәn kitapları poçta belәn kilep tә citte. Mәğәrifpәrwәr yeğetlәr kitap өlәşűne Xisametdin menlağa tapşırdılar. Bәs, Xisametdin, kitaplar өlәşer өçen, tirә-yaqta bulğan tatar awıllarına çığıp kitte. Nәq şul waqıt, yәğni Xisametdin kitaplar өlәşergә awıllarğa çıqqan waqıtta, tuy eşlәre başlandı.
Tuy turında işetű Xisametdinğa hiç mөmkin tűgel ide. Çөnki menla awıllarda zur tırışlıq wә eştә bulıp, din qәrdәşlәrenә kitaplar birep, fәn mәnfәğәtlәren qayğırtıp-aņlatıp sәfәrdә yөrde. Axır çiktә, tuy macaralarınnan soņ ber kөn soņra, "Nun"ğa qayttı. (...) Xәnifә turında işetep, anasınnan niqәdәr soraşsa da, eşneņ ayılına tөşenә almadı. Anası dide ki, qәyberәwlәr awılda sөylilәr, Ğabbas qızı qaçqan imeş. Qәyberәwlәr, suğa batqan, dip sөylilәr. Qәyberәwlәr, Ğabbas ağa qızın űze yәşergәn, dip sөyli. Awıldağı tөrle-tөrle xәbәrlәrdәn menlanıņ ğaşıyq canı bik borçılıp, өyendә ber tөn dә qunıp tormıyça, şәhәrgә mәğşuqasın ezlәrgә yullandı. Şәhәrdә kөnne anda-monda suğılıp, tөrle keşelәr belәn sөylәşep, borçılıp uzdırdı. Lәkin mәğşuqası xaqında hiçber dөres xәbәr işetmәgәç, kiçen Ğәynicamal abıstayğa barırğa qarar birde. (...)
Ğaysa Zurkolakov menlanı qarşılap, kitaplar өlәşű turında soraştı.
Ni өçen bik ozaq yөrdeņ?-dide Zurkolakov.
Nindi ozaq? Minemçә, tiz qayttım әle min. Kitaplar birgәndә, uqıy-aņlıy torğanraq şәkertlәrgә birergә kirәk, andıylarnı tabu bik tiz eş tűgel.
Axrı, menlalarğa waqıt bәhale nәrsә tűgel. Sin bel ki, waqıt bik qeymmәtle nәrsә. Waqıtnı buşqa sarıf itmәk yaramas. Űzeņ belәseņ ki, ber minut yuqqa űtkәrsәņ, ul ber minutnı kire qaytarmaq mөmkin tűgel. Şunıņ өçen ingliz mәqale bar ki, "waqıt sәrmayәder7, sәrmayәne buşqa sarıf xaramdır". Bәs, waqıtnı da buşqa sarıf itsәņ, gөnahlı bulırsıņ!
Buldı inde, Ğaysa! Әyttem iç inde, tiz qayttım. Buş wә kirәksezgә yөrmәdem! cawaplandı menla.
Lәkin min sinnәn dә tiz qaytır idem! dide Zurkolakov.
Sin bűgen şat kűrenәseņ, Ğaysa! Kűp sөylәw şatlıq ğәlәmәteder. Әmma belmim, nigә şatlanasıņdır.
Min şat bulsam, sin bűgen qayğılısıņ. Borınıņnı cirgә saluıņ qayğı ğәlәmәteder. Әmma qayğılanıp ni fayda bulsın. Hәrwaqet şat bulu kűņelgә dә xuş, eşlәr yaxşıraq baradır. Qayğı isә hәm eşkә, hәm tәngә zarar. Çөnki tatar şağeyre bolay di:
Qayınsar tөbendә qar bulmas,
Qayğılı yөrәktә may bulmas.
Kűp sөyliseņ, axrı, sineņ yөrәktә may kűp.
Űlçә yөrәgemne, niçә mısqal ikәn? dide kөlep Zurkolakov.
Qaydan siņa kilde kөlke?-soradı menla.
Ay menla, sin aņla, bezneņ өyebezdә kűp eşlәr bar. Niçek kilmәsen kөlke, anayım buldı tөlke. Miņa qarata tөlkelek itә başladı.
Nindi tөlkelek? soradı menla.
Oluğ tөlkelek. Uzğan tөndә anayıma ber mөsafir kilmeş. Min soradım: "Anay, kem siņa kilde?" Ul miņa әytmi: "Kem kilmәs, xatınnar eşenә qatnaşırğa sineņ eşeņ tűgel",-di. Mine dә mөsafirne kűrer өçen űz bűlmәlәrenә hiç cibәrmider. Bu tөlkelek tűgelme? Uğlınnan mөsafirne yәşerә.
Ğәcәp, nindi ul mөsafir?
Min belmim. Xezmәtçe xatın miņa dide ki: "Kilgәn mөsafir yәş xatındır", dide Zurkolakov.
Şunnan soņ Xisametdin belәn Zurkolakov Ğәynicamal abıstayğa kerdelәr. Menlabız Ğәynicamal abıstay belәn sөylәşkәn arada űze dә sizmәstәn sűzne tuylar, Ğabbas ağalar tarafına yűnәlderde. Lәkin Ğәynicamal abıstay әlege sűzne ozaytmıyça, az-az sөylәp, qısqa cawaplanıp tınıp qaldı. Menla borçılıp tege qunaq xatın xaqında sөylәp qaradı. Lәkin abıstay moņa cawapta bolay dide: "Kilgәn qunaq ber awıldan kilgәn xatın".
İnde Xisametdin menla, mәğşuqası xaqında ber mәğlűmat ta tapmıyça, tөn citkәn waqıtta Zurkolakovlardan çıqtı. Xәnifә tutaşnı uylıy-uylıy qayğılı xәldә bara ide. Kűktәge bolıtlar wә yaņğır menlanıņ qayğısın tağın da arttıralar ide. Qaraņğı kiç, ayaq astındağı yűeşlek wә kөçәygәn yaņğır hәmmәse menlanıņ өmet-sezlegen arttırıp, kűņelenә ber kәyefsezlek kiterәlәr ide. Şul xәldә Xisametdin, zontın açıp, xәsrәtkә batıp, qunaq өyenә, yәğni Әbűzәr bәkkә qaytıp bara ide, kinәt artınnan ber keşe quıp citkәnne işetep, әylәnep qarasa, xәyran qaldı. Bu-şatlıqtan xәyran qalu ide. Artınnan citkәn keşe-mәğşuqası Xәnifә tutaş ikәn! İke ğaşıyq şunda uq ber-bersenә yaqınlaşıp sarıldılar. Elekke qayğı şatlıqqa әylәnde. İnde yaņğır da gűyә kűņelle itep yawa.
Sinme, canım? Kűzlәrem aldamıymı?-dip soradı Xisametdin.
Tiz, qaya kitsәņ dә alıp kit; artıbızdan tөşmәsennәr. Ğәynicamal abıstayda sine kűrep, çığıp kitkәneņne kөtep, annan qaçtım,-dide tutaş. (...)
Yartı sәğәt űtәr-űtmәs, Xisametdin menla sөygәne belәn bergә űzeneņ yөgrek atında "Nun"ğa yűnәlde...
 
XII
Ber atnadan soņ "Nun"da Xisametdin menla өyendә tuy mәclese buldı. Ğabbas ağa, Şәmseqәmәr abıstay, kűp fikerlәrdәn soņ, iğtibar belәn yaxşı ğına uylap, qarğış wә açuların taşlap, dәğwalaşudan fayda çıqmayaçağına tөşenep, axırda Xisametdin menlanı kiәwlekkә qabul ittelәr.
Asılda Ğabbas ağanı solıxqa Ğәynicamal abıstay ilә Zurkolakov qaytardılar. Çөnki Xәnifәne awılına alıp qaytqannıņ soņında Xisametdin tizlek belәn Zurkolakovlarnı başkodalıkqa wә kileşű ezlәrgә Ğabbas ağayğa cibәrgәn ide. İnde şunnan soņ xәzer mondıy şatlıqlı tuy mәclesen kűrәbez. Bu tuyda Ğabbas ağa wә Şәmseqәmәr abıstaynıņ yaqınnarı belәn bergә, Xisametdin menlanıņ dus-işlәrennәn Ğәynicamal abıstay, Ğaysa әfәnde hәm Әbűzәr bәk tә buldılar. Beleşebez Bikbulat mulla niqәx uqırğa mәcbűr buldı. (...)
Ğaşıyqlar berәr yıl "Nun" awılında zәwıq belәn, kűņelle itep tordılar. Әmma ike yıl űtmәstәn, Xisametdin, mөlkәten satıp, Kavkazğa Tiflis şәhәrenә kűçte hәm ğәilәsen dә şunda kűçerde.
Yuğarıda yazdığımız yәtim Moxtar, xәzerge waqıtlarda Tiflistә manfaqtura malı ilә sәwdә itep wә mal-mөlkәt iәse bulıp, űzenә Tiflistә abruy-avtoritet qazanıp, iske dustı Xisametdin menlanı anda imamlıqqa çaqırdı.
Elekke telәnçe Moxtar xәzer inde Moxtar әfәnde Xәmitov bulıp, imam bulğan Xisametdinğa űz aqçasına mәdrәsә saldırdı wә mәdrәsә şәkertlәrenә kesәsennәn tereklek itәr өçen aqça bilgelәde.
Başqa beleşlәrebez hәrqәysı űz eşendә qaldılar.
_________________________
* Әsәr tekstındağı qәyber sűzlәr hәm ğeybarәlәr xәzerge әdәbi telgә kűçerep birelde, beraz qısqartular yasaldı.
1 Menla (mөllyә) uqımışlı keşe, ğәlim, mulla.
2 Isulı tәdrise caiz dәgel uqıtu, dәres birű ısulı, metodı dөres tűgel.
3 "Tәrceman" (kemneņ dә bulsa mәnfәğәtlәren çağıldıruçı, bәyәn itűçe mәğnәsendә)-Qırımda kűrenekle mәğrifәtçe morza İsmәğeyl Ğaspralı (Ğәsprinskiy) tarafınnan çığarılğan ğәzeta (1883 1918). Millәtne uyatu, mәğrifәtle hәm mәdәniәtle itű ideyәlәren alğa sөrgәn bu ğәzeta İdel Ural buyı tatarları arasında da kiņ taralğan.
4 Ğәzeta 1883 yılnıņ 10 aprelendә çığa başlıy. Dimәk, romandağı bu waqıyğalar 1883 yılnıņ kөz aylarında bara. M. Aqyeğet űze dә 1887 yılda "Tәrceman" redaksiәsendә eşli.
5 Ğawam mөsafirxanәse ğәdi xalıq qunarğa kerә torğan yort, qunaqxanә.
6 Krımqa bűrek Qırım tatarları kiә torğan tűgәrәk bűrek.
7 Sәrmayә baylıq, aqça, qәpital.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaşlegemdә..."



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^