()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Zahir Bigiew
(1870-1902)
 
MEŅNӘR*, YӘKİ GŰZӘL QIZ XӘDİÇӘ**
 
Roman
(1887)
 
1
Xikәyәbez ğәcәyep gűzәl ber xikәyәder. Aņa kereşer aldınnan iņ әwwәl waqıyğasınıņ qayda hәm qayçan buluın әytep űtik. Xikәyәbezdәn uqıp aņlaşılaçaq waqıyğa monnan berniçә yıl elek Qazan şәhәrendә buldı.
İrtәnge sәğәt unnar tirәsendә Qazan mөsafirxanәlәrennәn ber oluğ hәm moğtәbәr mөsafirxanә yanına bik kűp keşelәr cıyılğan ide. Aralarında şundıy sűzlәr işetelep quya ide.
Ni bar, nәrsә qarıysız? Ni bulğan?
Nәrsә bulsın, bűgen şuşı mөsafirxanәdә ber mөsafirә xatınnı űtergәnnәr.
Ğәcәp! Kem űtergәn ikәn, űterűçene totmağannarmı?
Ul qәdәrese әlegә mәğlűm tűgel, xәzer politsiә belәn sud tikşerűçelәre kilgәnne kөtәlәr. Tikşergәç, bәlkem, űterűçese dә açıqlanır.
Cıyılğan xalıq әnә şul rәweştә tөrle sűzlәr sөylәwendә dәwam itte.
Ber biş-un minuttan xalıq:
Kilәlәr! Kilәlәr! -dip yәnә şawlaşırğa totındı. Kilűçelәr-űterelgәn xatın eşe buyınça mөsafirxanәgә çaqırgan politseyskiylar belәn sud tikşerűçelәre ide. Alar, kilep citep, cigűle atlarınnan tөştelәr dә tup-turı mөsafirxanәgә kerep kittelәr. Cıyılğan xalıq alar artınnan eçkә kerergә bik telәsә dә, rөxsәt bulmadı. Şulay da keşelәr mөsafirxanә yanınnan taralışmadı, nindi xәbәr bulır ikәn dip, űtә ber qızıqsınu, tűzemsezlәnű belәn tikşerűçelәr çıqqannı kөtә başladı.
İnde tikşerűçelәr xәl-әxwәlen yazıyq.
Alar mөsafirxanә işegen atlap kerűgә űk:
Űterelgәn xatın qaysı nomerda? dip, mөsafirxanә xucasınnan soradılar.
Mөsafirxanә xucası, Ğәbdullin digәn keşe:
Unberençe nomerda, dip cawap birde.
Şunnan soņ tikşerűçelәr, Ğәbdullin belәn bergә taşpulatnıņ ikençe qatına kűtәrelep, әlege unberençe nomernıņ işegen açıp, eçkә kerdelәr. İke bűlmәle nomer ide bu. Uram tarafına qarağan өç tәrәzәse bar. Qış kөnendәge kebek, tәrәzәlәr ikeşәr qatlı. Nomer eçendә ike өstәl, dűrt urındıq, ike kәnәfi, ber divan, ber qarawat tora ide.
İdәn urtasında űterelgәn xatın mәyete. Anıņ qanğa buyalğan başında pulya cәrәxәtenә oxşaş yara bar ide. Xatınnıņ yәşe yeğerme ike-yeğerme өçtәn dә artıq bulmasqa kirәk, űze ğәyәt tә çibәr-gűzәl qeyәfәtle ide.
Sud tikşerűçese, mөsafirxanә xucasına qarap:
Bu xatın sezneņ mөsafirxanәgezdә qayçannan birle tora ide?-dip soradı.
Comğadan birle, -dip cawap birde Ğәbdullin.
İseme niçek?
Zөlәyxa, dide xuca әfәnde.
Xatınnıņ űterelűen iņ әwwәl kem belde? dide tikşerűçe.
Xezmәtçe xatın-xadimә, dip cawap birde xuca әfәnde.
Xadimәne monda çaqırıp kiteregez.
Berniqәdәr waqıttan xadimә kilep citte. Sud tikşerűçese aņardan:
Bu xatınnıņ űterelgәn buluın sez qayçan hәm niçek beldegez? dip sorağaç, xadimә bu rәweşle sөylәp birde:
Min irtәn űz xezmәtem belәn yөri idem. Bu nomer yanınnan uzıp barğan çağımda, qarıym, işek yartılaş açıq tora. Qunaq xatınnıņ berәr yomışı yuqmı ikәn dip nomerğa kersәm, anı şuşındıy xәldә kűrep, bөtenlәy qotım oçtı. Xәtta nomerdan niçek çıqqanımnı da belmim.
Xadimәneņ cawabı tәmam bulğaç, tikşerűçelәr bűlmәne qararğa kereştelәr. İşek yanına kilep qarasalar, işek yozağında açqıç kűrep, ğәcәplәnep qaldılar.
Bu űterűçe digәne sәyer keşe ikәn, űze kitkәndә işekne yozağına biklәrgә dә onıtqan, xәtta anı yartılaş açıq qaldırğan.
Әgәr dә işekne yozağına biklәp kitkәn bulsa, xatınnıņ mәyete tabıluı kiçeger, űterűçegә dә qaçar өçen forsat artır ide. Әllә yuqsa bu xatın űz-űzen űterde mikәn?-dide tikşerűçelәrneņ berse.
İkençese:
Yuq, űz-űzen űtermәgәn. Әgәr dә űz-űzen űtergәn bulsa, yanında revolver hәm űz-űzemne űterәm digәn yazuı bulır ide, dip qarşı tөşte.
Başqa tikşerűçelәr dә:
Әye, şulay bulır ide,-dip kileştelәr.
Şunnan soņ şveytsarnı çaqırttılar. Sud tikşerűçese aņardan:
Űtkәn kiçtә bu űterelgәn xatın yanına kem dә bulsa kilmәdeme?-dip soradı.
Әye, mәrxűmә belәn bergә ber ir adәm kilgәn ide,-dide şveytsar.
Ul keşe qayçan kilep, qayçan kitte?
Kiç sәğәt sigezdә kilep, tөnge unike sәğәttә kitte,-dip cawap birde şveytsar.
Tөgәl unikedә kitűen qayan belәseņ? dide tikşerűçe.
Çөnki mәrxűmә belәn kilgәn ul adәm mөsafirxanәdәn kitkәndә minnәn: "Sәğәt niçә?"-dip soradı. Min, sәğәtkә qarap: "Sәğәt unike",-dip cawap birdem. Şunnan soņ ul miņa өç tәņkә çәylek birep çığıp kitte.
Tikşerűçelәr, şveytsardan bu sűzlәrne işetkәç, mөsafirә xatınnıņ űleme kiçke sәğәt sigez belәn tөnge unike arasında bulğanlığın aņladılar. Alar şulay uq şveytsardan mөsafirә belәn bergә kilgәn irneņ tөse-qeyәfәte turında da soraştılar. Bu sorawğa şveytsar:
Neçkә adәm, ozın buylı, aq yөzle, keçek sarı saqallı, dip cawap birde.
Şveytsarnıņ mәğlűmatların tıņlağannıņ soņında tikşerűçelәr nomer eçendәge әyberlәrne barlarğa totındılar. Nomer eçennәn tikşerep tabılğan nәrsәlәr şulardır: iņ elek, ber sıņar irlәr perçatqası, sul qulnıqı; uņ qulnıqı yuq ide. Әlbәttә, bu tabılğan sul qul perçatqası űterűçeneņ perçatqası bulırğa kirәk,-kűrәseņ, tөşerep qaldırğan. İkençedәn, ike tәrәzә arasınnan yırtqalap taşlanğan ber surәt ir keşe portretı tabıldı. Gәrçә yırtqalanğan bulsa da, waq kisәklәren űz cayına tәrtip belәn berlәşterep qaralsa, bu surәtneņ nindi keşe ikәnlegen tanırğa mөmkin ide. Şveytsarnıņ aņlatuı hәm sөylәwenә tayanıp, bu tabılğan surәtne dә űterelgәn Zөlәyxa belәn űtkәn kiçtә bergә kilgәn irneņ surәteder dip uylarğa bula ide.
Өçençedәn-nomer eçennәn tabılğan ber xat. Mөsafirxanә xucası űterelgәn Zөlәyxanıņ qul yazmasın belә ikәn, anıņ әytűenә qarağanda, bu tabılğan xat Zөlәyxa qulı belәn yazılğanğa oxşıy ide. (...)
"Yeğetlәrneņ kűrke bulğan Musa әfәndelәrenә can hәm kűņel tөbennәn çıqqan sәlamnәrebezne kűnderәbez. Kiņ kűņellelek kűrsәtep, bűgen kiç sәğәt sigezdә Ğәbdullin mөsafirxanәseneņ unberençe nomerına kilsәgez ide. 2 nçe mart".
Tikşerűçelәr, bu xatnı uqığaç, ul hiçşiksez űterelgәn xatın belәn űtkәn kiçtә bergә kilgәn keşegә atap yazılğandır dip gөman qıldılar. Xatnıņ Zөlәyxa űterelgәn kөndә yazılğanlığın xattağı çislo kűrsәtep tora ide. Űterelű kөne dә, xat yazılu kөne dә ber űk. Tikşerűçelәrgә şulay uq mәrxűmә belәn bergә kilgәn keşeneņ iseme Musa ikәnlege dә xattan aņlaşıldı. (...)
İkençe kөnne mәrxűmә Zөlәyxanıņ mәyeten dәfen1 qıldılar.
 
2
Musa isemle bilgesez keşene ezlәp tabu iņ zarur burıç bulğanlıqtan, tikşerűçelәr bu eşne kәseptәşlәre arasında mәşhűr hәm moğtәbәr sanalğan Şubin atlı ber sışçik-şımçığa tapşırdılar. Gospodin Şubin isә, űtken-zirәk şımçı bularaq, өç kөn eçendә mәrxűmә Zөlәyxa belәn bergә nomerğa kilgәn Musanıņ nindi keşe ikәnlegen hәm qayda toruın açıqlap ta өlgerde.
Sezlәrgә dә, xөrmәtle uquçılarım, Musanıņ nindi keşe ikәnlegen aņlatıp űtim.
Musa әfәnde Qazan baylarınnan mәrxűm Ğabdulla baynıņ ulı Salixov ide. Peterburgta universitet tәmamlağәn bulsa da, әtkәse wafatınnan soņ ul sәwdә eşe belәn şөğellәnergә kereşkәn ide. Yәşe yeğerme biş-yeğerme altıdan artıq tűgel, űze өylәnmәgәn. İnde menә, Qazan bayları arasında hәrkemgә bilgele mәşhűr bay Әxmәdi Xәmitov űzeneņ Xәdiçә isemle qızın yөz meņ sum kөmeş aqça belәn kiәwgә birgәnlektәn, Musa Salixov şul tutaşnı kәlәşlekkә yәrәşep yөri hәm tağı ber aydan alarnıņ niqәx mәcleslәre bulırğa tieş ide. Musa әfәndeneņ әtkәse belәn bertuğәn abzası-Nigmәtulla isemle qәrdәşe bar ide. Musa әfәnde Niğmәtulla abzası belәn bergә sәwdә qılıp, ber űk өydә tora ide.
Musa Salixov fabrikasındağı xezmәtlәren qarap qayttı da kiçke sәğәt sigezdә űz өyendә yalğızı çәy eçәrgә utırdı. Niğmәtulla әfәnde әle qaytıp citmәgәn ide. Gәrçә yalğız aşaw-eçű Musa әfәndeneņ ğәdәtendә bulmasa da, bu yulı ul bik susağan ide. Qulında ğәzeta. Ğәzetadan mәrxűmә Zөlәyxanıņ Ğәbdullin nomerlarında űterelű xәbәren uqıy. Űze yılar dәrәcәgә citkәn, kűzennәn tamçı-tamçı yәş tama. Ğәzeta uqığanda ul ara-tirә űzaldına sөylәnep quya. Anıņ bu űzaldına sөylәşűennәn Musa әfәndeneņ Zөlәyxanıņ cenaza namazında buluı da aņlaşıla ide. (...)
Musa әfәnde, ber sűz dә әytmiçә, xәyran qalğan ber qeyәfәttә uyğa batıp utıra birde. Şul rәweştә çәylәp utırğan waqıtta baya samawır kitergәn xadim kerep, Musa әfәndegә qarap:
Әfәndem, sezne ber adәm kűrergә teli, kertergә rөxsәt bulırmı?-dip belderde.
Musa әfәnde, utırğan cirennәn torıp, xәwefkә qalğan keşe sıman, qaltırawıq tawış belәn:
Nindi adәm?-dip soradı.
Belmim, әfәndem, isemen sorağan idem, әytmәde. Bik zur yomışım bar, di.
Bar, isemen belep ker,-dide Musa әfәnde. Xadim çığıp kitte. Berazdan yaņadan kerep:
Әfәndem! Sezne kűrergә telәgәn adәmneņ iseme-İvan İvanowiç Şubin,-dide.
Şubin?!-dip qabatlap soradı Musa әfәnde, ğәcәplәnep. Çөnki ul Şubinnı kűrep belmәsә dә, anıņ isemen hәm sışçik-şımçı ikәnlegen işetep belә ide. "Nindi yomışı bar ikәn?" dip eçennәn uylap quydı Musa әfәnde hәm xadimgә gospodin Şubinnı kertergә rөxsәt birde.
Ber-ike minuttan işeklәr açılıp, bűlmәgә urta buylı, qara saqallı, ozın qara çәçle ber rus kilep kerde. Bu rus-mәğlűmegez gospodin Şubin, Musa әfәndene ezlәp tabarğa boyırılğan şımçı ide.
Musa әfәnde, gospodin Şubin belәn kűreşep:
Rәxim itegez,-dip, aņa utırır өçen urındıq kűrsәtte.
Gospodin Şubin, kűrsәtelgәn urınğa utırıp, sәlamәtlek soraşqaç, Musa әfәnde qunaqnı xөrmәtlәw өçen xadimgә çәy kiterergә quştı. Annarı, gospodin Şubinğa taba borılıp:
Bezgә nindi yomışığız tөşte?-dip soradı.
Yuq, yuq! Sezdә әllә ni zur yomışım yuq. Ğәbdullin mөsafirxanәsendә, unberençe nomerda, ber mөsafirә xatınnı űtergәnnәr, bәlkem, işetkәnsez dә, şul xaqta kildem.
Әye, işetkәn idem, menә bűgen ğәzetadan da uqıdım,-dide Musa әfәnde.
Gospodin Şubin, xucanıņ kűzlәrenә turı qarap:
Xөrmәtle Musa әfәnde, sez űterelgәn Zөlәyxanı isәn çağında kűrep belә idegezme?-dip soradı.
Yuq! Yuq! Belmi idem,-dip cawap birde Musa әfәnde. Gospodin Şubin, beraz uylanıp torğaç, mәrxűmә Zөlәyxanıņ nomerınnan tikşerű waqıtında tabılğan xatnı kesәsennәn çığardı da, Musa әfәndegә taba suzıp:
Menә bu xatnı Zөlәyxa tere çağında sezgә yazğan bulğan. Bu xat sezneņ mәrxűmә Zөlәyxa belәn beleş-tanış buluığızğa dәlil,-dide.
Musa әfәnde xatnı qulına alıp uqıdı da:
Dөnyәda Musa әfәnde fәqәt ber bez genә tűgelder, xatnıņ Musa isemle keşegә yazıluınnan ğına andıy nәticә çığarıp bulmıy, dip, xatnı kire Şubinğa qaytarıp birde.
Gospodin Şubinnıņ kűze şulçaq yanındağı өstәl өstendә yatqan sıņar perçatqağa tөşte. Perçatqa irlәr perçatqası hәm uņ qulnıqı bulıp, ul űterelgәn Zөlәyxa nomerınnan tikşerű waqıtında tabılğan sıņar perçatqanı xәterlәtә ide. Nomerda tabılğanı sul qulnıqı bulsa, monısı uņ qulnıqı. Tөse hәm űlçәme dә bertөrle.
Gospodin Şubin, perçatqanı өstәl өstennәn qulına alıp, Musa әfәndedәn:
Әfәndem, bu perçatqa seznekeme? dip soradı.
Әye, minem perçatqәm.
İkençese qayda?-dide Şubin.
Musa әfәnde açu sizelep torğan tawış belәn:
Min mondıy sorawlarğa cawap birmimen,-dip qırt kiste.
Әfәndem, xafalanmağız, sezgә bu eştә bernindi dә zarar bulmas, sez bu eştә fәqәt şahit kenә bulırsız.
Gospodin Şubin teldәn şulay disә dә, kűņelennәn bűtәnçә uylıy, yәğni Musa әfәndene Zөlәyxanı űterűçe dip sanıy ide. (...)
"Parij"-Qazandağı oluğ hәm moğtәbәr ber çәyxanә ide. Bu çәyxanәdә gospodin Şubinnı, nindi xәbәr belәn kiler ikәn dip, űze kebek űk sışçik-şımçılar kөtәlәr ide. Biş-un minut eçendә atlar gospodin Şubinnı "Parij" çәyxanәsenә kiterep tә citkerdelәr. Şubin attan tөşte dә qűçerına:
Beraz sabır it, min xәzer çığarmın,-dip, çәyxanә işegennәn kerep, yuğarı etajğa menep kitte, Şubinnı kөtűçelәr anı: "Ozaq, bik ozaq!" "Nindi xәbәr? Nindi xәbәr?" kebek sorawlar belәn qarşı aldılar. Gospodin Şubin xәl-әxwәlne bulğanınça tűkmi-çәçmi sөylәp birde. Anıņ sűzlәrennәn hәrqәysınıņ aņında "Zөlәyxanı űterűçe-Musa, Musa!" digәn nıqlı fiker qaldı. Şunnan soņ gospodin Şubin, çәyxanәdәn çığıp, өyenә qaytıp kitte.
 
3
Ğeyzzәtle uquçı, gospodin Şubinnıņ Musa әfәnde yanına yuğarıda bez yazıp űtkәn yomış belәn kilűe xucalarnı şulqadәr qayğı-xәsrәtkә tөşerde ki, alar, tөn yoqısın yoqlıy almıyça, irtәngә çaqlı ah-wah kilep, ni bulır ikәn dip, xafa eçendә uzdırdılar. İrtәnge namaz waqıtı citep, Niğmәtulla әfәnde Musa әfәndegә:
Namaz waqıtı citte, tәharәtlәnergә kirәk, disә dә, Musa әfәnde cawap qaytarmadı. Ul yılıy ide. Anıņ yılağanın kűrep, Niğmәtulla әfәndeneņ dә, tәqәte betep, kűzennәn yәşlәr çıqtı. Mondıy xәldә keşe yılamıymı soņ? Әlbәttә, yılıy.
Biş-altı minut çaması waqıt űtkәç, Musa әfәnde, urınınnan torıp, tәharәt alırğa çıqtı. Aņa iәrep, Niğmәtulla әfәnde dә tәharәtlәnep kerde. Annarı irtәnge namazğa utırdılar. Namaznı uqıp bağışlağaç, xadim samawır-çәy kiterde. Niğmәtulla әfәnde:
İnşalla, ber nәrsә dә bulmas,-dip, çәy eçű maqsatı belәn tabın yanına kilep utırdı. Musa әfәnde dә:
Әstәğfirulla! Әstәğfirulla! dip tәkrarlıy-tәkrarlıy, anıņ yanınnan urın aldı.
Niğmәtulla әfәnde, çәyne qәsәlәrgә salıp, eçә genә başlağannar ide, xadim kerep:
Ğәbdennәsır әfәnde, rөxsәt barmı?-dip belderde.
Rөxsәt, rөxsәt! Kersen, dide Niğmәtulla әfәnde, annarı xadim çığıp kitkәç, Musa әfәndegә taba borılıp: Min Ğabdennәsır әfәndene kiçә irtәnge çәygә çaqırğan idem, dip өstәde.
Bik yaxşı, dip cawap birde Musa әfәnde. (...)
Ğәbdennәsır әfәnde Qazan baylarınnan İsmәğeyl baynıņ uğılı Xәbibullin ide. Әtkәse İsmәğeyl bay wafat, başqa qәrdәşlәre yuq ide. Qazanda өç-dűrt cirdә taşpulat өylәre bar ide. Ğәbdennәsır әfәnde gimnaziәdә qurs tәmam itkәn, yәşe yeğerme өç-yeğerme dűrttәn artıq tűgel, űze әle өylәnmәgәn ide. Berniqәdәr waqıt elegrәk Ğәbdennәsır әfәnde Әxmәdi Xәmitovnıņ qızı Xәdiçә tutaşnı yөz meņ sum kөmeş aqçası belәn bergә kәlәşlekkә alırğa niәt qılıp yөrsә dә, Xәdiçә tutaşnı Musa әfәnde kәlәşlekkә yәrәşűe sәbәbennәn, ul xәzer çitkә tibәrelgәn ide. Әnә şul Xәdiçә arqasında, yәki, dөresrәge, anıņ yөz meņ sum kөmeş aqçası arqasında, ul Musa әfәndene, tıştan aņa dus bulıp qılansa da, eçennәn bik tә doşman kűrә ide. Xәzer Ğәbdennәsır әfәnde, yalğızlığı sәbәbennәn űz өyendә tormıyça, Ğәbdullin mөsafirxanәseneņ tuğızınçı nomerında yәşәp yata ide.
Xadim çığıp: "Rөxsәt, rәxim itegez",-digәç, Ğәbdennәsır әfәnde xucalar çәylәp utırğan bűlmәgә kerde dә:
Әssәlame ğәlәykem!-dip sәlamen birde.
Niğmәtulla әfәnde belәn Musa әfәnde zәğeyf-kөçsez tawış belәn:
Wәğәlәykem әssәlam,-dip qunaqnıņ sәlamen aldılar.
Niğmәtulla әfәnde:
Әydәgez, rәxim itegez,-dip, Ğәbdennәsır әfәndegә өstәl yanınnan urın kűrsәtte.
Bik yaxşı, rәxmәt, dip, Ğәbdennәsır әfәnde kűrsәtelgәn urınğa utırdı.-Sәlamәtlәrme torasız?
Әlxәmdelillahi rabbelğәlәmin2, әlegә sәlamәtlәrbez, tik menә eşlәrebez genә beraz naçaraydı,-dip cawap birde Niğmәtulla әfәnde.
Ğәbdennәsır әfәnde, şaqtıy ğәcәplәnep:
Nik alay? Nәrsә buldı?-dip soradı.
Niğmәtulla әfәnde kiçә kiçen gospodin Şubinnıņ өygә kilűen tәfsillәp sөylәp birde hәm sűzen:
Alla boyırsa, ber nәrsә dә bulmas,-dip tәmamladı.
Әye, ber nәrsә dә bulmas,-dip kileşte Ğәbdennәsır әfәnde dә. Şulay disә dә, eçennәn ul sөyenep quydı. Çөnki, anıņ uyınça, Musa әfәnde çınlap űterűçe itep tabılsa, anı hiçşiksez tөrmәgә yabaçaqlar. Әgәr ul totkın itelә ikәn, dimәk, Xәdiçә tutaş hәm yөz meņ sum kөmeş aqça Ğәbdennәsır әfәndeneke bulaçaq.
İke-өç minut tınlıqtan soņ Niğmәtulla әfәnde:
Çәygә rәxim itegez, dip, Ğәbdennәsır әfәndeneņ aldına ber qәsә çәy quydı.
Ğәbdennәsır әfәnde:
Bik yaxşı, rәxmәt,-dip, çәyne eçә başladı.
Өçese dә şulay sөylәşmiçә genә çәy eçәrgә totındılar. Sөylәşmәsәlәr dә, ara-tirә Musa әfәndeneņ awızınnan qayğılı waqıtta әytelә torğan ax-ux awazları işetelep quya ide. Ğәbdennәsır әfәnde isә, keçek qara mıyığın barmaqları belәn bөtergәlәp, uyğa batqan sıman aldına tөbәlep utıra birde.
Berniqәdәr waqıttan soņ Niğmәtulla әfәnde, tınlıqnı bozıp:
Aşnı da aşağız, inşalla, ber nәrsә dә bulmas, bismillahi, -dip, qulın aşlı tәlinkәgә taba suzdı.
Ğәbdennәsır әfәnde, Musa әfәndegә qarap:
Ğәzizem, bu űtkәn kiçtә gospodin Şubinnıņ sezgә şundıy yomış belәn kilűen qayınatağız Әxmәdi abzıy belәme? dip soradı.
Űzebez xәbәr itkәnebez yuq, belmi torğandır, dide Musa әfәnde.
Qayın әtkәgezgә xәbәr itәrgә kirәk. Ber-ike yul yazu yazıp cibәr, dip kiņәş itte Niğmәtulla әfәnde.
Musa әfәnde:
Yarar, yaxşı,-dip, urınınnan tordı da, qәlәm-kәğәz alu maqsatı belәn, ikençe bűlmәgә taba atladı, lәkin şulçaq tәrәzәdәn qayınatasın kűrep:-Әnә, űze dә kilә,-dip işekkә taba borıldı.
Ğәbdennәsır belәn Niğmәtulla әfәndelәr dә, urınnarınnan quzğalıp, tәrәzәdәn qarap, Әxmәdi Xәmitovnı qarşı alırğa çıqtılar.
Әxmәdi baynıņ Musa әfәndelәrgә űtkәn kiçtә bulğan ğәdәttәn tış waqıyğanı işetep kilűe ide. Xәyer, kiçәge ul waqıyğanı ber Әxmәdi bay ğına tűgel, şәhәr xalkınıņ yartısınnan kűbrәge işetep belә ide inde.
Berazdan Әxmәdi bay, űzen qarşı alırğa çıqqan xucalar hәm Ğәbdennәsır әfәnde belәn bergә өy eçenә kerep, doğasın qılıp:
Sawlarmısez? Sәlamәtlәrme? dip sәlam birde.
Әlxәmdelilla, Allağa şөker,-dip cawap birdelәr aņa. Әxmәdi bay altmış yәşlәrenә citkәn aq saqallı, qalın-yuan gәwdәle ber keşe ide. Xәl-әxwәl beleşkәç, ul, Niğmәtulla әfәndegә qarap:
Şundıy zur eş bula torıp, ni өçen bezgә xәbәr itmәdegez?-dip soradı.
Xәzer genә sezgә xat yazmaqçı idek, menә űzegez kilep kerdegez,-dide Niğmәtulla әfәnde.
Ber mәlgә tınlıq urnaştı. Annarı Ğәbdennәsır әfәnde, Әxmәdi bayğa taba borılıp:
Әxmәdi abzıy, bu eştә Musa әfәndegә ber nәrsә dә bulmas, çөnki Musa әfәnde bu eştә şahit kenә bulaçaq,-dide.
Әxmәdi bay, Ğәbdennәsır әfәndeneņ sűzlәrenә cawap qaytarmıyça, berniqәdәr waqıt dәşmi tordı, annarı, űzaldına qarap:
Xәzer genә bezneņ өyebezgә ber tűrә-boyar kilgәn ide,-dide.-Ul bezgә Musa әfәndeneņ eşendә zur qurqu bar dip sөylәde. Aņar bu eş bik mәğlűm ikәn. Bűgen Musa әfәndeneņ eşlәre xөkem yortına birelәçәk dip sөylәde. Advokat dәğwa wәkile yallarğa mәslixәt qıldı. Yallarğa kirәk, kirәk!..
Tağın tınıp qaldılar. Әxmәdi baynıņ sűzlәrenә qarşı ah-wahtan başqa cawap işetelmәde. Şulay şaqtıy waqıt tın torğannan soņ ğına Niğmәtulla әfәnde, Musa әfәndegә taba borılıp:
Advokatsız yaramıy. At cigәrgә quşarğa kirәk. Gospodin Andreevqa barıp qara,-dide.
Ul xәzerdә Qazanda yuq, Sembergә kitte, dip cawap birde Musa әfәnde.
Qayçan qaytır ikәn?
İrtәgә өylә namazınnan soņ, sәğәt ikelәrdә qaytırğa tieş. Sәlamәt bulsaq, irtәgә barıp qararbız.
Xөrmәtle uquçı! Andreev Qazanda oluğ wә mәşhűr advokat ide. Musa әfәndegә dus hәm әşnә keşe bulıp, Peterburg universitetında alar berwaqetta belem alıp çıqqannar ide. (...)
 
4
İkençe kөn citte. Musa әfәnde belәn Niğmәtulla әfәnde sәğәt unnarda irtәnge çәyne eçep utıralar ide. Musa әfәndeneņ bűgen kәyefe әybәtrәk-tөnlә yaxşı tөş kűrgәn, xәzer şul tөşne abzasına sөyli ide:
Tөşemdә űz-űzemne ber qaraņğı cirdә kűrdem dөm qaraņğı cirdә. Şuşı qaraņğı cirdәn çığarğa bik telim ikәn imeş tә, tik yul taba almıym imeş. Axırda şuşı qaraņğılıq eçendә ike keşe kűrende. Alar miņa: "Әydә, bez sine monnan çığarabız",-dip, ikese ike qulımnan totıp, tağı da qaraņğıraq cirgә iltep quydılar, űzlәre isә kűzdәn yuğaldılar. Soņınnan ber keşe kilep: "Әydә bire, әydә bire!" dip, mine yaqtı cirgә çığardı...
Musa әfәnde tөşen sөylәp betergәç, Niğmәtulla әfәnde yılmayıp:
Tөşeņ yaxşı, inşalla, bu qayğıdan qotılıp, Xәdiçә tutaşnı kәlәşlekkә alırsıņ. Tөşeņ bik yaxşı, inşalla, ber nәrsә dә bulmas, qotılırsıņ. Lәkin bűgen gospodin Andreevqa barıp eşeņne sөylә, eşegezne bűgen xөkemgә tapşıralar. Gospodin Andreev oqruğ sudında advokatıņ bulır, inşalla, qotılırsıņ,-dide. (...)
Yәnә yarım sәğәt çaması űtkәnnәn soņ, Musa әfәnde өydәn çığıp cigűle atına utırdı da qűçerına Woskresenskiy uramına3 Andreyıwlarğa barırğa quştı. Biş-un minuttan qűçer atlarnı Woskresenskiy uramında yaxşı ğına ber taşpulat yanına kiterep tuqtattı. Bu taşpulat gospodin Andreevnıņ өye ide.
Musa әfәnde attan tөşte dә, işektәn kerep, şveytsardan:
Barin өydәme?-dip soradı.
Өydә, bűgen genә Semberdәn qayttı. Xәzer menep rөxsәt sorap tөşәm.
Şulay dip, şveytsar-xadim basqıç buylap taşpulatnıņ yuğarğı ikençe qatına menep kitte. Berazdan yaņadan tөşep:
Rөxsәt, rәxim itegez, dip belderde.
Musa әfәnde ikençe qatqa menep citer-citmәs anıņ qarşısına gospodin Andreev űze çıqtı:
Әydәgez, rәxim itegez, әydәgez, rәxim itegez! Niçek әle bolay bezne xәteregezgә tөşerdegez? İsәn-sawlarmı? Sәlamәtleklәr niçek?
Әlxәmdelilla, Allağa şөker,-dide Musa әfәnde hәm, Andreev belәn qul birep kűreşep, xuca artınnan bűlmә eçenә uzdı.
Gospodin Andreev qalqu gәwdәle, ozın qara çәçle, qarap torışqa yeğerme altı-yeğerme cide yәşlәr tirәsendәge ber keşe ide. Busağanı atlap kergәç tә ul, өy xezmәtçesen çaqırıp, berәr qәsә qөfe kiterergә quştı.
Xezmәtçe-xadim çığıp kitkәç, Musa әfәnde, gospodin Andreevqa qarap:
Min sezgә ber oluğ xezmәt belәn kildem... Minem belәn sөylәşep utırırğa waqıtığız barmı?-dip soradı.
Bar! Bar! Nindi xezmәt belәn kildegez? Sөylәgez, sөylәgez, dide gospodin Andreev.
Musa әfәnde bolay dip sөyli başladı:
İşetkәnsezder, Ğәbdullin mөsafirxanәsendә Zөlәyxa isemle ber mөsafirә xatınnı űtergәnnәr. Şuşı eştә miņa şahit bulırğa quştılar. Min inde nişlәrgә tieş? Nindi mәslixәt qılasız?
Min nindi mәslixәt qılıym?-dide Andreev.-Şahit bulsağız, belgәn nәrsәgezne sөylәrsez.
Yuq! Yuq! Alay tűgel. Minem xәl ike ut arasındağı kebek. Tөne buyı yoqlamıyça uylanıp yattım, bernindi fikergә dә kilә almadım. İnde miņa sinnәn yәrdәm kirәk. Yuqsa minem eşem xarap.
Min haman ber nәrsә dә aņlıy almıym әle. Nik eşegez xarap? Minnәn sezgә nindi eştә yәrdәm kirәk?
Menә ni өçen xarap, dip, Musa әfәnde gospodin Şubinnıņ, өygә kilep, tikşerep, soraw alıp kitűen, anıņ Zөlәyxa yәşәgәn nomerda tentű yasağan buluın, tentű waqıtında anda nindider xat belәn sıņar perçatqa hәm ike tәrәzә arasınnan ber surәt tabuın, şulay uq mәrxűmә Zөlәyxa belәn yәnәşә nomerlarğa kerep tikşerep yөrűen-hәmmәsen wağı-tөyәgenәçә sөylәp birde.
Musa әfәnde sөylәp betergәç, gospodin Andreev, qurquğa tөşkәn keşe kebek, utırğan cirennәn tordı.
İnde aņladım, әfәndem. Eşegez bik әybәt tűgel ikәn, xәlegez çınnan da ike ut arasında qalğan keşeneke sıman ikәn. Bu eştә sez şahit tűgel, tikşerű waqıtında tabılğan nәrsәlәr sezne Zөlәyxanı űterűçe keşe itep kűrsәtә. Әye, eşegez naçar, naçar! Bik tә naçar! Alla yәrdәm birsen!
Xadim, qөfe alıp kerep, өstәlgә tabın xәzerlәde.
Әydәgez, rәxim itegez,-dide Andreev, hәm alar qөfe өstәle yanına kilep utırdılar. Gospodin Andreev өzelgәn sűzen dәwam itterde: Әye, naçar! Naçar! Naçar bulsa da, qәdәri xәl tırışıp qararbız. Bәlki, ber nәrsә dә bulmas. İnde qөfenı eçik.
Alar sөylәşmiçә genә qөfe eçә başladılar. İke-өç minut şulay tın ğına utırğannan soņ gospodin Andreev Musa әfәndedәn:
Ә sez űterelgәn ul xatınnı tere waqıtında belә idegezme?-dip soradı.
Belә idem,-dide Musa әfәnde hәm:-Sez inde, inşalla, berkemgә dә sөylәmәssez,-dip, sűzen bu rәweşle dәwam itte:-Monnan ber yıl elek Peterburgqa barğan waqıtımda min "Tatarskiy restoran" isemle mәşhűr hәm moğtәbәr çәyxanә-mesafirxanәneņ sigezençe nomerına tөşkәn idem. Kűrşe cidençe nomerdan mөselmança sөylәşű işetep, min nomer xadimen çaqırıp, aņardan: "Bu cidençe nomerda nindi keşelәr toralar?" dip soradım. Xadim: "Bu cidençe nomerda mөselmannar toralar",-dip cawap birde. "Niçә keşe?"-didem min. "İrle-xatınlı ikәw, ber qızları da bar-barçası өçәw", dip cawap birde xadim. "Kűptәnnәnme? Ni waqıttan birle sezneņ nomerlarığızda toralar?"-digәç, ul: "Ber ay buldı kilűlәrenә",-dide. "Nindi yomış belәn kilgәnnәr?"-didem. "Qıznıņ әtkәse sırxaw, kűzlәre awırıy ikәn. Peterburgqa şul sәbәptәn kilgәnnәr",-dip cawap birde xadim. Ozın sűzneņ qısqası, miņa kűrşe cidençe nomerda toruçı әlege qıznı kűrep, anıņ belәn tanışırğa nasıyp buldı. Gimnaziәdә qurs tәmam itkәn, ğәyәt tә gűzәl, Zөlәyxa isemle qız ide ul. Qıznıņ әtkәse morza bulsa da, artıq bay keşe tűgel ide. Qıznı hәr oçratqan sayın, ul miņa yılmayıp qarıy ide. Qıznı şulay ber tapqır, ike tapqır, өç tapqır kűrep, min aņa űlep ğaşıyq buldım. Ğaşıyq buluımnı qızğa xat aşa belderdem. Qızdan da bik yaxşı, minem maqsatım turı kilgәn uņay cawap aldım. Xәtta miņa kәlәş bulırğa da razıy buluın da yazğan ide. Min isә әle ul waqıtta Әxmәdi Xәmitovnıņ qızına өylәnű turında uylamıy idem. Qıznı yәrәşmәgәn idem. Sűzneņ qısqası, min Zөlәyxanı anıņ әtkәsennәn űzemә xatınlıqqa soradım. Qıznıņ әtkәse, mine yaxşı belmәgәnlektәn, Zөlәyxa tutaşnı miņa birergә razıy bulmadı. Ber comğa űtkәnnәn soņ bu minem kűrşelәrem Qırımğa qaytıp kittelәr. Kitkәn waqıtlarında qız minnәn qaysı cirdәn ikәnemne, isememne, familiәmne sorap yazıp aldı. İnde menә monnan ber comğa elek kenә şәhәr poçtası aşa ber xat kilep tөşte. Xatnı açıp uqıp qarasam, şundıy sűzlәr kűrdem: "Bűgen kiç sәğәt sigezdә Ğәbdullin mөsafirxanәseneņ unberençe nomerına kil!" "Mine şulay kem çaqıra ikәn, kem ikәn?" dip eçtәn ğәcәplәnep uylıy-uylıy, Ğәbdullin mөsafirxanәsenә barğan çağımda artımnan ber xatın quıp citep: "İsәnme? Sәlamәtmesez?" dip endәşte. Әylәnep qarasam-Zөlәyxa, әlege, ber yıl elek Peterburgta "Tatarskiy restoran"da kűrep tanışqan Qırım qızı. Min bik tә ğәcәplәnep: "Sez monda niçek kilep çıqtığız?"-dip soradım. Ul: "Әydә, mөsafirxanәgә barıyq, anda sөylәşerbez. Min sezgә xat yazğan idem, şayәt, alğansızdır?"-dide. Şunda ğına poçta aşa kilgәn xatnı Zөlәyxa yazğanlığın aņladım. Min: "Әye, aldım", didem. Mөsafirxanәgә cittek, annarı Zөlәyxanıņ nomerına kerdek. Anda kerep utırğaç, min Zөlәyxa tutaştan: "Monda kem belәn hәm nindi yomış belәn kildegez?"-dip soradım. Ul: "Yalğız kildem",-dip cawap birde. "Әtkә-әnkәgez saw-sәlamәtlәrme?"-dip sorağaç: "Әtkәyem monnan өç ay elek dөnyә quydı. Әnkәyem saw-sәlamәt, Qırımda qaldı",-dide. "Monda nindi yomış belәn kildegez?" dip qabat soradım min. Zөlәyxa tutaş berniqәdәr waqıt dәşmi tordı, annarı yılmayıp, yөzemә turı qarap: "Sezgә kildem. Şayәt, Peterburgta birgәn wәğdәgezne onıtmağansızdır bit?" dide. Minem wәğdәm isә, әytkәnemçә, Peterburgta waqıtta Zөlәyxa tutaşqa űlep ğaşıyq buluım sәbәple, anı kәlәşlekkә alu ide. Peterburgta waqıtta min aņa xat yazğan idem. Xatımda: miņa kәlәş bulırğa rizalıq birsәgez, min sezne xatınlıqqa alır idem, digәn idem. İnde nindi cawap birim ikәn dip beraz uyğa qalıp torğaç, min, sűzne-ozınğa suzmıyça, aņa xәl-әxwәlemne sөylәp birdem: Әxmәdi Xәmitovnıņ qızın yөz meņ sum kөmeş aqçası belәn kәlәşlekkә alu maqsatım bulğanlıqtan, Zөlәyxa tutaşqa өylәnә almawımnı belderdem. Mәrxűmә mine bik tә yarata ide bulsa kirәk, bu sűzemne işetkәç, qawışu mөmkinlege yuqlığın aņlap, tıyıla almıyça, yılarğa kereşte. Lәkin niqәdәr yılasa da, mine xatınlıqqa al dip yalınmadı, kөçlәmәde. Kiresençә: "Bik yaxşı, Әxmәdi baynıņ qızın yөz meņ sum kөmeş aqçası belәn kәlәş itep al, Allahı Tәbarәkә wә Tәğәlә ğөmerlәregezne ozın qılıp, mәxәbbәtlәr birsen", dip xәyer-doğa uqıdı. Min aņa: "Bűgen-irtәgә meņ sum aqça kiterermen, өyegezgә qaytırsız", digәç, ul: "Űzeņ bulmağaç, aqçağızdan miņa fayda yuq", dip, haman yılawında dәwam itte. Kűp tөrle sűzlәr sөylәştek. İkençe kөnne kilermen dip, Zөlәyxa tutaş nomerınnan kiçke sәğәt unikedә çığıp kittem. Kitkәn waqıtta şveytsarğa өç sum çәylek birep qaldırdım. İkençe kөnne isә Ğәbdullin nomerlarında Zөlәyxa isemle ber mesafirә xatınnı űtergәnnәr ikәn digәn xәbәr işettem. Menә şul rәweştә ide minem mәrxűmә Zөlәyxa belәn tanışlığım,-dip, Musa әfәnde sűzen tәmamladı.
Gospodin Andreev әwwәlgeçә:
Da, da, eşegez yaxşı tűgel, naçar!-dip qabatladı, annarı, beraz waqıt dәşmi uylanıp torğannan soņ:-İnşalla, qotılırsız, qәdәri xәl tırışırbız, Alla yәrdәmsez qaldırmas. İnde qөfenı eçik, dide dә, ikese dә, qullarına qәsәlәren alıp, tağı qөfe eçәrgә kereştelәr.
Qөfe tәmam bulğaç, Musa әfәnde kitәrgә cıyındı. Gospodin Andreev aņa:
Min bűgen-irtәgә eşlәrne beleşep, sezgә barıp çığarmın. Şunda eşne niçegrәk totarğa kirәklege turında da kiņәş iteşerbez,-dide.
Bik yaxşı, kilegez, kilegez,-dide Musa әfәnde hәm, sawbullaşıp, gospodin Andreevnıņ өyennәn çığıp kitte.
Uramda anı atları kөtә ide. Qolyasqağa utırğaç, ul qűçerğa:
Әxmәdi baynıņ өyenә ilt,-dip boyırdı.
Yaxşı,-dide qűçer hәm, quzğalıp kitep, ber biş-un minuttan Prolomnıy uramdağı өç qatlı ber taşpulat qarşısında atlarnı tuqtattı. Bu taşpulat Әxmәdi Xәmitovnıņ yortı ide.
Musa әfәnde, atınnan tөşep, yortqa kerde. Әxmәdi bay, anı űze qarşı alıp:
Әydә rәxim itegez, әydә rәxim itegez,-dip qabatlıy-qabatlıy, ber bűlmәgә alıp kerde.
Bu bűlmә ğәyәt biek zur bűlmә ide. Bűlmәnen idәnenә qeymmәtle kelәm cәyelgәn: tәrәzәsendәge xuş isle gөllәr hәm başqaça өy cihazlarınıņ yaxşılığı Әxmәdi Xәmitovnıņ bay adәm ikәnlegen dәlillәp toralar ide. (...)
 
5
Өçençe kөn citte. Musa әfәnde belәn Niğmәtulla әfәnde irtәn sәğәt tuğızda çәy eçep utıralar ide. Niğmәtulla әfәnde Musa әfәndedәn:
Bűgen nindi dә bulsa tөş kűrdegezme? dip sorap quydı.
Ber nәrsә dә kűrmәdem.-dide Musa әfәnde. Sez űzegez kűrmәdegezme soņ?
Min dә ber nәrsә dә kűrmәdem,-dip cawap birde Niğmәtulla әfәnde, annarı sűzne ikençegә bordı:-Gospodin Andreev ni waqıtta kiler ikәn?
Waqıtın tәğәyen әytmәde, kem belsen ni waqıtta kilәsen... Şulay anı-monı sөylәşep utırğanda xadim kerep, Musa әfәndegә ber xat birde. Xat gospodin Andreevtan ide. Ul rus telendә yazılğan ide. Tәrcemәse bolaydır:
"Ğeyzzәtle Musa әfәnde!
Bűgen sәğәt unberdә sezgә kilәm. Űzegez өydә bulıp, Ğәbdennәsır әfәndene dә çaqırığız. Andreew".
Eçennәn: "Ğәbdennәsır nigә kirәk buldı ikәn?"-dip, Musa әfәnde Ğәbdennәsır әfәndegә yazu yazdı. (...)
Musa әfәnde, yalğızı qalğaç, tәharәtlәnep, kәlyәme şәriftәn4 yәsin5 sűrәsen uqıy başladı. Uqıp tәmam itkәç, tizme kilerlәr ikәn dip, sәğәtkә qaradı. Sәğәttә yәnә un minuttan soņ tөgәl unber bulaçaq ide.
Yәnә biş minuttan soņ xadim kerep:
Ğәbdennәsır әfәnde kilde, kerergә rөxsәtme?-dip belderde. Musa әfәnde:
Rөxsәt! Rөxsәt! Kersen! dip, urınınnan torıp, Ğәbdennәsır әfәndene qarşılarğa çıqtı.-Әydә, rәxim itegez, әydә, rәxim itegez!
Berazdan alar ikәwe bergә bűlmәgә kerdelәr. Musa әfәnde qunaqqa utırır өçen urın kűrsәtte. Ğәbdennәsır әfәnde kűrsәtelgәn urınğa utırğaç, sawlıq-sәlamәtlek soraşıp, xadimne çaqırıp:
Bezgә berәr qәsә qөfe kiteregez,-dip boyırdı.
Yaxşı, xәzer,-dide xadim.
Xadim çığıp kitkәç, Ğәbdennәsır әfәnde Musa әfәndedәn xәl-әxwәl soraştıra başladı. Musa әfәnde aņa űtkәn kөnne űzeneņ Andreev yanına baruın hәm gospodin Andreevnıņ bűgen sәğәt unbergә monda kilәçәgen sөylәde.
Xadim ike qәsә kűtәrep kerep өstәl өstenә quydı.
Musa әfәnde Ğәbdennәsır әfәndene:
Kәrәm boyırasız6,-dip, qөfe eçәrgә çaqırdı.
Alar, өstәl yanına kilep utırıp, qөfenı eçә başladılar.
Niğmәtulla әfәnde qayda soņ?-dip soradı Ğәbdennәsır әfәnde.
Mağәzinğa kitkәn ide, beraz eşlәre bar ikәn, xәzer qaytır,-dip cawap birde Musa әfәnde.
Şulay tegene-monı sөylәşep qөfe eçkәn arada Niğmәtulla әfәnde qaytıp ta citte. Ul, өygә kerep, Ğәbdennәsır әfәndedәn sawlıq-sәlamәtlek soraşqaç, Musa әfәndegә qarap:
Xәzer gospodin Andreev belәn Әxmәdi bay da kilәlәr,-dide hәm tәrәzәgә kűze tөşep:-Әnә kilep tә cittelәr... Çığıp qarşı alırğa kirәk,-dip өstәde.
Niğmәtulla әfәnde belәn Musa әfәnde yaņa kilgәn qunaqlarnı qarşı alırğa çıqtılar. Berazdan Әxmәdi bay belәn gospodin Andreev, bűlmәgә kerep, sawlıq-sәlamәtlek soraşıp, өstәl yanına utırıştılar. Niğmәtulla әfәnde, xadimne çaqırıp alıp, tağı berәr qәsә qөfe kiterergә quştı. İke-өç minuttan qөfe kilep, anı eçә başlağaç, gospodin Andreev, Ğәbdennәsır әfәndegә qarap:
Sez, ğәzizem, Ğәbdullin nomerlarında torasız şikelle? dip soraw birde.
Әye, Ğәbdullin nomerlarında toram.-dide Ğәbdennәsır әfәnde.
Yәnә ber-ike minut űtkәnnәn soņ, gospodin Andreev, Ğәbdennәsır әfәndegә qarap, bolay dip sűz başladı:
Musa әfәndeneņ eşen, yәğni mәrxűmә Zөlәyxanıņ űterelűen tikşerűne oqruğ sudına tapşırdılar. Zөlәyxanıņ űterelűennәn soņ tikşerűdә tabılğan nәrsәlәr Musa әfәndene űterűçe itep kűrsәtәlәr. Asılda Musa әfәnde űterűçe bulmasa da. Sez, mөxtәrәm Ğәbdennәsır әfәnde, oqruğ sudında Musa tarafınnan şahit bulıp, bolay dip әytersez: Zөlәyxa űterelgәn kөnne Musa әfәnde kiç sәğәt sigezdә minem nomerım kilep, tөnge sәğәt unikedә qaytıp kitte dip. Sez xөkem yortında şulay sөylәsәgez, dustığız Musa әfәndegә bernindi dә zarar kilmәs, ul qotılıp qalır. Ozın sűzneņ qısqası, mәrxűmә Zөlәyxa űterelgәn kiçtә Musa әfәnde minem nomerımda ide, diәrsez. Şul rәweştә sөylәsәgez, Musa әfәndegә xөkem yortında ber nәrsә dә bulmas...
Gospodin Andreev sűzen tәmam itkәç, Ğәbdennәsır әfәnde, gәrçә Musa әfәnde ul kiçtә anıņ nomerına kilmәgәn bulsa da:
Bik yaxşı, dip, gospodin Andreev өyrәtkәn sűzlәrne xөkem yortında sөylәrgә wәğdә qıldı. (...)
Әxmәdi bay da, өyenә qaytqaç, gospodin Andreev birgәn bu gűzәl kiņәş turında xatını belәn qızına ser itep sөylәde. Xәdiçә tutaş, mondıy sөyeneçle xәbәr işetep, kәğәzgә yazıp beterә almaslıq dәrәcәdә şatlıq xise kiçerde.
 
6
Gospodin Şubinnıņ űtken-zirәk şımçı buluın Musa Salixovnı tiz arada ezlәp tabuınnan, şәt, aņlağansızdır. Gospodin Andreevnıņ bişençe bűlektә bez yazıp űtkәn kiņәş-mәslixәtennәn soņ өç-dűrt kөn űtkәç, irtәnge sәğәt unberlәr tirәsendә, Zөlәyxa űterelgәn nomerğa tentű yasağan sud tikşerűçese űzeneņ өyendә, çәy өstәle yanında, gospodin Şubin belәn ikәwlәp, әlege waqıyğa turında sөylәşep utıralar ide.
Bu űterelgәn Zөlәyxanıņ nindi xatın ikәnlege dә, qaysı şәhәrdәn yәisә awıldan kilgәn buluı da bezgә mәğlűm tűgel bit әle,-dide sud tikşerűçese.
Űterelgәn xatınnıņ qaysı şәhәrdәn yәisә awıldan kilgәn buluı bezneņ өçen ul qadәr űk әhәmiәtle tűgel,-dide gospodin Şubin.-Bezneņ өçen iņ әhәmiәtlese-Musa Salixovnı qulğa alu, çөnki Zөlәyxanı űterűçe ul ikәņlegendә bernindi şik-şөbhә yuq.
Beraz dәşmiçә uylanıp torğannan soņ sud tikşerűçese:
Minemçә, Musa Salixov űterűçe tűgel, xatınnı bөtenlәy başqa keşe űtergәn bulırğa kirәk, dide.
Şubin, qulındağı qөfe qәsәsen өstәl өstenә quyıp, ğәcәplәngәn tawış belәn:
Yuq! Yuq! Űterűçe Salixov ikәnlegendә bernindi şik-şөbhә bulırğa mөmkin tűgel,-dip qarşı tөşte. (...)
Beraz tuqtap torğannan soņ, Şubin sűzen dәwam itterde: Űtkәn kiçne ber çәyxanәdә ike tatar űzara sөylәşә-sөylәşә çәy eçep utıralar. Berse әytә: "Xikmәti xoda, ni өçen Musa Salixov ul mөsafirә xatınnı űterde ikәn?" di. İkençese moņa bolay dip cawap birә: "Bәlkem, ul xatınnı bөtenlәy Musa Salixov űtermәgәnder? Әgәr Musa Salixovnıņ űterűçe ikәnlegen isbatlıy torğan açıq dәlillәr bulsa, anı bu kөngә qadәr qulğa almıyça totmaslar ide, hiçşiksez qulğa alğan bulırlar ide", di. Tegese tağı: "Yuq, Salixovnıņ űterűçe buluında bernindi şik-şөbhә yuq, çөnki bөten Qazan xalqı awızında ber sűz: Musa Salixov ğosmanlı Tөrkiәsenә qaçıp kitә imeş, di. Űterűçe bulmasa, ul ğosmanlı mәmlәkәtenә qaçarğa uylar idemeni? Şul, anıņ űterűçe buluında hiçnindi şik-şөbhә yuq". Menә şulay ozaq qına sөylәşep utırdılar da, çәylәren tәmam itep, çәyxanәdәn çığıp kittelәr. (...)
Sud tikşerűçeseneņ өyendә gospodin Şubin űtkәn kiçne çәyxanәdә bulğan әlege waqıyğanı sөylәp betergәç, sud tikşerűçese:
Xәyer, ul xaqta miņa da űtkәn kөnne şәhәr poçtası aşa ber xat kilep tөşte, dip, utırğan urınınnan torıp, yazu өstәle, yanına bardı da, tartmadan ber kәğәz çığarıp, anı Şubinğa kiterep birde: Menә ul xat!
Xat rus telendә yazılğan ide. Bez anı tatarçağa tәrcemә itep birәbez. Xatnıņ eçtәlege tűbәndәgeçә:
"Gospodin sud tikşerűçese! Gәrçә tikşerű waqıtında sez ezlәp tapqan nәrsәlәr mәrxűmә Zөlәyxanı űterűçe Musa Salixov ikәnen açıq dәlillәsә dә, ni sәbәbtәnder, sez anı qulğa almıyça torasız. Kűp keşelәrneņ sөylәwlәrenә qarağanda, Musa Salixov çit ilgә qaçarğa cıyınıp yөri imeş. Xaqlıq tarafdarı".
Xatnı yazuçı, űzeneņ çın isemen belgertmiçә, әnә şulay "Xaqlıq tarafdarı" digәn yәşeren imzasın ğına quyğan ide. Xatnı uqıp çıqqaç, gospodin Şubin:
Әye, dөres yaza, Salixovnı bűgennәn qaldırmıy qulğa alırğa kirәk. Yuqsa çınnan da qaçıp kitűe bar, dip nәticә yasadı.
Alar, ikese dә tın qalıp, berniçә minut qөfe eçű belәn mәşğűl buldılar. Annarı sud tikşerűçese, gospodin Şubinğa qarap:
Alaysa bűgen politsiә belәn barıp, Salixovnı qulğa alırğa kirәk bulır,-dide. (...).
 
* * *
Әxmәdi baynıņ çaqıruı buyınça, Musa Salixov, Niğmәtulla hәm Ğәbdennәsır әfәndelәr tөgәl sәğәt bergә Әxmәdi bayğa mihman-qunaq bulıp kildelәr. Zal-gűrniçә dip atalğan zur bűlmәdә tabın әzerlәngәn ide. Tabın yanında bezneņ xikәyәbezgә qağılışlı sűzlәr bik az buldı. Şuņa kűrәme, Musa әfәnde, әņgәmәgә qatışmıyça, kűņelsezlәnep utırdı. Anıņ eçe poşa, nindider bilgesez, xәwefle nәrsәdәn canı tırnala ide.
Bu waqıt Xәdiçә tutaş űz yağında zal belәn yәnәşә, aņardan taqta divar belәn genә ayırılğan bűlmәdә utıra hәm, Musa әfәndene bik tә kűrәse kilgәngә, berәr yarıq-mazar yuqmı dip ezlәnә ide. Ezlәnә torğaç, taptı hәm şul yarıq aşa Musa әfәndene kűzlәp, telәgenә ireşte. Musa әfәnde nәq әlege yarıq qarşına utırğan ide. Qısqası, Xәdiçә tutaş, yarıq aşa Musa әfәndeneņ moņsu qatış ğәyrәtle hәm kűrkәm yөzen kűzәtep, aşqınulı ber lәzzәt xise kiçerde. Musa әfәnde űze dә, başqa qunaqlar da Xәdiçә tutaşnıņ bolay yarıqtan qarap toruın bөtenlәy sizmәdelәr.
Әytkәnebezçә, bu mәclestә xikәyәbez өçen zarur sűzlәr sөylәnmәde. Mәcles sәğәt dűrtlәrdә tәmam buldı, şunnan soņ hәrbere űz өylәrenә qaytıp kittelәr. Өygә qaytqaç, Musa әfәnde belәn Niğmәtulla әfәnde, tәharәt alıp, ikende namazın uqıdılar. Ә kiç sәğәt cidelәrdә politsiә kilep, Musa әfәndene çәy eçep utırğan cirennәn qulğa alıp, tөrmәgә alıp kitte. (...)
 
7
Musa әfәnde tөrmәgә yabılğannıņ ikençe kөnendә, waqıtnıņ bik irtә buluına da qaramastan, irtәnge namaz waqıtında uq, Әxmәdi bay, Niğmәtulla әfәnde, Ğәbdennәsır әfәnde hәm gospodin Andreev, totkın Musanıņ xәlen beler өçen tөrmәgә kilep, tөrmә başlığınıņ rөxsәte belәn, Musa әfәnde yabılğan qәmerağa kerdelәr. Musa әfәnde yalğızı utırğan bu qәmera, ğәdәttә at qaraqları yabıla torğan qısan, qaraņğı, pıçraq hәm suıq qәmeralardan ayırmalı bularaq, şaqtıy zur, yaqtı hәm cihazlı bűlmә ide. Өstәl, urındıq, qarawat hәmmәse bar. Qısqası, Musa әfәnde asılzatlar qәmerasına urnaştırılğan ide.
Әxmәdi bay belәn Niğmәtulla әfәnde Musağa dip alıp kilgәn azıq-tөlek, aş-sularnı өstәl өstenә buşattılar. Gospodin Andreev ta, başqalarğa sizdermiçә genә, Әxmәdi baynıņ qızı Xәdiçә birep cibәrgәn xatnı Musa әfәndeneņ qulına sondı.
Musa әfәnde, uylağannıņ kiresençә, xәsrәtkә batqan keşe bulıp kűrenmi ide. Kűrәseņ, ul bu bәladәn qotılırmın, tөrmәdәn tiz çığarmın dip uylıy ide. Kűreşergә kilűçelәr dә әņgәmә barışında anıņ bu өmeten qűәtlәrgә tırıştılar, ә gospodin Andreev:
Ber dә xәsrәtlәnmәgez, ber nәrsә dә bulmas, tiz çığarsız! dip әytep űk quydı.
Sizger uquçım! Min dә Musa әfәndegә ber nәrsә dә bulmas, ul tөrmәdәn tiz qotılıp çığar dip өmet itәm. Sezneņ uyığız da şulay bulsa ide! (...)
Musa әfәnde isә, xәl belűçelәr kitűgә, Xәdiçә tutaşnıņ xatın açıp uqırğa totındı. Xatta tűbәndәge sűzlәr yazılğan ide:
"Ğeyzzәtle Musa әfәndelәre! Sezneņ kөç-ğәyrәt balqığan nurlı yөzegezne әwwәl mәrtәbә kűrgәnemnәn birle minem bөten canım-tәnem şulqadәr әsәrlәnde ki, inde menә niçә kөnnәr xıyalımda şul kűrekle yөzegez gәwdәlәnә, qolağım sezneņ matur-tatlı sűzlәregez işetelә, tөnnәrendә sez ğәzizlәrne tөştә kűrep kűņelem xuşlana. Kөndezlәrendә dә, ğәzizem Musa әfәnde, sez yөrәk bәğremne kűz aldına kiterep, yuanu-zәweqlәnűdәn űz-űzemne tıyarğa tәqәtem qalmadı, tәmam ğıyşıq dәrtenә battım. Şul sәbәple menә sez ğәzizlәrgә ber-ike yul xat yazarğa cөrәt ittem. Mine bәxetle itkәn nәrsә ul sezneņ qotılıp çığuığız hәm miņa bulğan mәxәbbәtegez! İnşalla, qotılırsız, xәsrәtkә birelmәgez, xәzrәti Yosıf ğәlәyhissәlam qıyssasın xәtergә tөşeregez. Allahı Tәbarәkә wә Tәğәlә sezlәrgә hәm bezlәrgә sәlamәtlek birep, kөnnәn-kөn mәxәbbәtlәrebezne arttırsın, amin! Can wә yөrәktәn ğaşıyqaņız Xәdiçә".
Musa әfәnde bu xatnı uqığaç bik sөyende. Çөnki Musa әfәndeneņ tөrmәgә yabıluı Xәdiçә tutaşnıņ aņa bulğan mәxәbbәten kimetmәgәn ide-xatnı uqıp, ul şul nәrsәne aņladı. Xәdiçә tutaş isә Musa әfәndeneņ tөrmәgә yabıluın işetkәç bik tә qayğırğan ide. Xәzer isә, gospodin Andreev kilep, Musa әfәndegә ber nәrsә dә bulmas dip dәlillәp sөylәgәç, anıņ xәsrәte bermә-ber kimede, kűņele tınıçlanıp qaldı. (...)
 
8
Sabırsızlanıp kөtkәn unbişençe aprel citte.
Bűgen xөkem yortında Zөlәyxanı űterű eşe qarala, kűrik, ni bulır?!
Waqıtnıņ bik irtә buluına da qaramastan, taņ belәn űk, xөkem yortı yanında tөrle cenes, tөrle millәttәn bik kűp xalıq cıyılğan ide. Tatarlar hәm ruslar, irlәr hәm xatın-qızlar... Tatarlar gel sәwdәgәr xalkınnan ğına bulmıyça, aralarında nәfis yәki zәğeyf çıraylı, sarı yәki nurlı yөzle yәp-yәş adәmnәr dә bar ide. Boları-uquçılar, mәdrәsә şәkertlәre ide. Şulay uq ruslar arasında da tөrle-tөrle xalıq: ofitserlar, studentlar, advokatlar hәm tөrle qatlaw sәwdәgәrlәr kűzgә taşlana ide. (...)
Nihayәt, keşelәr cıyıla başlawdan berniçә sәğәtlәr waqıt űtkәç, işeklәr açılıp, zarıqqan xalıq, ber-bersen basa-qısa, eteşә-tөrteşә, xөkem yortı eçenә su kebek ağılıp kerә başladı. Aldan kergәnnәr biek mәxkәmә7 zalındağı ağaç eskәmiәlәrneņ alğı saflarınnan urın alu bәxetenә ireştelәr. Soņraq kergәnnәr arttağı eskәmiәlәrgә utırıştılar. Berazdan barlıq eskәmiәlәr tığızlanıp utırğan keşelәr belәn tuldı. Eskәmiәlәrdәn urın ala almıy qalğannar, dűrtәr-bişәr keşele tөrkemnәrgә bűlenep, saf aralarındağı buş urınnarğa bastılar. Zalğa cıyılğan xalıq arasında, әlbәttә, Әxmәdi bay belәn Niğmәtulla әfәnde dә bar ide.
Menә ber-ber artlı prisyajnıy zasedatellәr antlı utırışçılar kilә başladı. Xөkem eşlәre pristavı, sekretar-sәrkәtib yәrdәmçese dә kűrende. Soņğısı xөkem barışında kirәk bulaçaq kәğәzlәrne tәrtip belәn өstәl өstenә tezep quydı.
Cıyılğan xalıq sabırsız ber xalәttә utırış başlanğannı kөtә ide. Qәyberәwlәr, eş yuqtan eş bulsın digәndәy, űz belgәnençә Musa әfәndene xөkem itә. Ğomum tawış eçendә hәr keşeneņ dә ni әytkәnen açıq işetep bulmıy. Әnә aldağı eskәmiәlәrneņ bersendә ber bay belәn ber şәkert yәnәşә utırğannar da űzara әņgәmә qorıp cibәrgәnnәr.
Şәkert bayğa:
Ğәliәxmәt abzıy, inde xөkem tiz başlanır, әnә axun xәzrәtlәre dә kilde,-dide. (...)
Qayda, qayda axun xәzrәtlәre?
Әnә! dip, şәkert ikençe bűlmәneņ açıq işegenә taba qulı belәn işarә yasadı.
Ğәliәxmәt bay, açıq işek aşa ikençe bűlmәdәge axun xәzrәtlәren kűrep:
Әye, ul! Bolay bulğaç, tiz başlanır, dide.
Berazdan axun xәzrәt zalğa çığıp, maxsus űze өçen xәzerlәngәn kәnәfigә barıp utırdı. Axun xәzrәtlәren zaldağı bөten mөselman cәmәğәte ayәgűrә basıp, olılap qarşıladı hәm űr űz urınına barıp utırğanğa qadәr şulay ayaq өste tordı. Axun xәzrәt kergәnçe urın taba almıyça, urınlı keşelәrgә kөnlәşűle kűz qaraşı taşlap, aptırap basıp torğan berniçә mөselman, axun xәzrәtne olılap qarşılağandağı ğomum xәrәkәttәn faydalanıp, qısıla-tığızlana, eskәmiәdәn űzlәrenә urın alıp өlgerdelәr.
Axun xәzrәtlәreneņ өstendә yәşel çapan, başında biek aq çalma, űze ozın buylı, qaqça gәwdәle, zur aq saqallı, yәşe citmeşlәrgә citkәn mәhabәt hәm qıyu qaraşlı ber qart ide. Zalğa cıyılğan bar xalıq mөselmannarı da, rusları da axun xәzrәtneņ nurlı yөzennәn kűzlәren almıy qarap tordılar. (...)
Yәnә yartı sәğәtlәp waqıt űtte. Antlı utırışçılar, hәmmәse cıyılıp betep, urınnarına utırdılar. Xalıqnıņ zarığıp-tilmerep kөtkәn minutları citte. Xөkem eşlәre pristavı:
Cәmәğәt, torıp basığız! Sud kilә!-dip boyırdı.
Xalıq, berdәm qubıp, ayәgűrә bastı. Kөmeş yaqalı xaqimnәr-sudyәlar kerde. Alar ozın өstәl yanına barıp utırışqaç, zaldağı keşelәr dә űz urınnarına iņdelәr.
Şunnan soņ antlı utırışçılarnı saylaw başlandı. Bu saylaw betkәç, aralarınnan bersen starşina ittelәr. Mөselman şәhitlәr belәn antlı utırışçılarnı axun xәzrәt ant qıldırdı. Rus bulğannarın batyuşqa-pop ant itterde.
Nihayәt, baş xaqim-rәis, xөkem eşlәre pristavına qarap:
Űterűdә ğәyeplәnűçene alıp keregez!-dip boyırdı. Pristav şunduq zaldan çığıp kitte. Ber-ike minuttan işek yaņadan açıldı, hәm xөkem zalına әwwәl pristav, anıņ artınnan mıltıqlı ike soldat arasında Musa Salixov kilep kerde. Musa әfәnde ğәyeplәnűçelәr eskәmiәsenә barıp utırdı, anıņ yaq-yağına, mıltıqların totıp, әlege ike soldat saqqa bastı.
Xөkem başlandı. Xaqim-rәis, Musa Salixovqa mөrәcәğәt itep:
Zөlәyxa isemle xatınnı űterűdә űzegezne ğayıple sanıysızmı? dip soradı
Musa әfәnde, urınınnan torıp, kөr tawış belәn:
Yuq, min űterűçe tűgel! dip cawap birde.
Şunnan soņ sud-xөkem sәrkәtibe torıp bastı hәm borını өstendәge kűzlegen caylabraq quydı da Zөlәyxanı űterűdә ğayeplәngәn Musa Salixovnıņ cinayәt eşe-ğamәle yazılğan kәğәzne uqırğa kereşte. (...)
Şәhitlәrdәn soraw alu başlandı. Berençe bulıp şveytsar cawap birde. Ul Musa әfәndeneņ kiç sәğәt sigezdә mәrxűmә Zөlәyxa belәn bergә mөsafirxanәgә kilűen hәm tөnge sәğәt unikedә kire qaytıp kitűen sөylәde. Kitkәn çaqta űzenә өç sum çәylek birűen dә әytte.
Zөlәyxanıņ űle gәwdәsen berençe bulıp kűrgәn xadimә-xezmәtçe xatın da űzeneņ belgәnnәren tűkmi-çәçmi sөylәp birde.
Sudqa mөsafirxanә xucası Ğәbdullin da şahit bularaq çaqırılğan ide.
Nәwbәt Ğәbdennәsır әfәndegә citte.
Sez bu eştә nilәr belәsez?-dip soradı aņardan xөkem rәise.
Ğәbdennәsır әfәnde az ğına uylanıp torğannan soņ:
Zөlәyxa űterelgәn kөnne Musa әfәnde kiç sәğәt sigezdә minem nomerğa kilep, tөnge unikedә өyenә qaytıp kitte. Min şunnan başqanı belmim, dide.
Gospodin prokuror, utırğan cirennәn torıp hәm xөkem rәisenә taba yөze belәn borılıp:
Min şәhittәn sorar idem: ul Musa Salixovnıņ nәq kiç sigez sәğәttә kilep, unikedә qaytıp kitűen niçek şulay tөgәl istә qaldırdı ikәņ? Bәlki, Musa Salixov kiç cidelәrdә kilep, sәğәt unberlәrdә űk qaytıp kitkәnder? dip űzeneņ şigen belderde.
Prokurornıņ sorawına qarşı Ğәbdennәsır әfәnde:
Gospodin prokuror! Mondıy soraw sezneņ taraftan urınlı tűgel. Onıtmağan bulsağız, min yartı sәğәt elek kenә bu eş xaqında dөresen sөylәrgә ant ittem. Min yalğançı tűgel!-dide hәm bu cawabı belәn advokat gospodin Andreevnı tәmam quandırıp cibәrde.
Şunnan soņ xөkemgә rәislek itűçe mәrxűmә Zөlәyxa yәşәgәn nomernıņ ike qatlı tәrәzәse arasınnan tabılğan surәt mәsәlәsenә kűçte. Bu yırtqalanğan surәt-rәsemneņ Musa әfәnde surәte ikәnlegen yazğan idek inde. Gospodin Andreev, xөkem rәisennәn rөxsәt alıp, Ğәbdennәsır әfәndegә mondıy soraw birde:
Sez Zөlәyxa űterelgәn nomerda torğan idegezme?
Әye, torğan idem, dide Ğәbdennәsır.
Qayçan, kűptәnme?
Min anda mәrxűmә Zөlәyxa kilgәngә qadәr ber-ike atna elegrәk tordım.
Әytegez әle, sez ul nomerda torğan waqıtta ğәyeplәnűçe Salixownıņ nindi dә bulsa surәten yırtqalap, nomer tәrәzәseneņ keçe qapusı-fortoçqası aşa uramğa taşlarğa telәmәdegezme? Uylağız әle, xәteregezgә tөşmәsme?
Ğәbdennәsır әfәnde xөkem rәisenә taba yөzen bordı:
Gospodin predsedatel! Gospodin advokat minnәn sorıy: min Musa Salixovnıņ surәten yırtqalap, nomer tәrәzәse qapusınnan fortoçqasınnan uramğa taşlarğa telәmәdemme? dip. Belderәmen: min andıy waq nәrsәlәrne bu qadәr waqıt xәteremdә saqlıy almıym.
Şahit Ğәbdennәsırdan soraw alu tәmam bulğaç, sudyәlar, tәnәfes yasap, aşarğa-eçәrgә çığıp kittelәr.
Ber yartı sәğәtlәp waqıt űtkәç, sudyә-xaqimnәr kerep, әwwәlge urınnarına barıp utırdılar. Zal tınıp qaldı. Şul tınlıqta prokuror, urınınnan torıp, rәislek itűçegә:
Minem nomerlar xucası gospodin Ğәbdullinğa sorawım bar,-dide.
Xaqim-rәis mөsafirxanә xucası Ğәbdullinnı çaqırttı. Ul kergәç, prokuror bolay dip soraw başladı:
Gospodin Ğәbdullin! Sez bu eştә şahit sıyfatında qatnaşqan Ğәbdennәsır Xәbibullinnı belәsezme?
Belәm, bik yaxşı belәmen, dide Ğәbdullin. Ul minem mөsafirxanәdә inde kűptәnnәn birle tora.
Yaxşı. Alaysa uylap qarağız әle, bәlki isegezgә tөşәr: mөsafirә Zөlәyxa űterelgәn kiçtә Ğәbdennәsır Xәbibullin өydә ideme?
Ğәcәp! Nigә әle gospodin prokuror mөsafirxanә xucasına şundıy sәyer soraw birә? Xәtta sudyәlar da moņa niçekter ğәcәplәnep quydılar. Әmma, tөptәn qarağanda, prokurornıņ sorawı şaqtıy xikmәtle, mәğnәle soraw ide.
"Mөsafirә Zөlәyxa űterelgәn kiçne Ğәbdennәsır әfәnde өydә ideme, әllә yuqmı?" dip, berniqәdәr waqıt űzaldına uylap tordı Ğәbdullin, annarı, nıqlı ber fikergә kilep:
Yuq! Yuq, gospodin prokuror! Ul kiçne Ğәbdennәsır әfәnde өydә yuq ide,-dip cawap birde.-Өydә bulmaw ğına tűgel, ul ğөmumәn Qazanda yuq ide. Min yaxşı belәm, ul өydә yuq ide... Kiç sәğәt altıda uq ul mөsafirxanәdәn kitep bardı.
Advokat gospodin Andreev, urınınnan torıp, mөsafirxanә xucası Ğәbdullinğa qarap:
Niçek әle sezneņ xәteregezgә tөşte Ğәbdennәsır Xәbibullinnıņ ul kiçne өydә bulmawı?-dip soradı.
Ğәbdennәsır Xәbibullinnıņ ul kiçne өydә bulmawın ber kәğәz-yazu tanıqlıq itә. Telәsәgez, kűrsәtә alam, ul kәğәz minem yanımda, dip mөsafirxanә xucası, kesәsennәn ber kәğәz çığarıp, xөkem rәisenә iltep birde.
Kәğәzdә rusça tűbәndәge sűzlәr yazılğan ide:
"Mәrxәmәtle Ğәbdullin әfәnde! Bűgen kiçen sәğәt altıda min Qışkarğa kitep baram, şul uņay belәn miņa yaxşı atlardan cigűle ber par at xәzerlәtsәgez ide. Barıp kilű xaqı kűpme bulır, anı minem xisapqa yazığız. Ğәbdennәsır".
Şunnan soņ kәğәzgә yazılu waqıtı yılı hәm kөne quyılğan ide. Yazılu kөne mөsafirә xatın űterelgәn kөngә turı kilә ide.
Şahit Ğәbdennәsır Xәbibullinnı çaqırığız! dip әmer birde xөkem rәise.
Zaldağı xalıq, sulış alırğa da cөrәt itmiçә, tınıp qaldı.
Ğәbdennәsır әfәnde yaņadan xaqimnәr qarşına kerep bastı. Xөkem rәise aņa Ğәbdullin birgәn kәğәzne suzdı. Ğәbdennәsır әfәnde kәğәzdә yazılğannı berniçә qat uqıp çıqtı da, berni dә әytmiçә, anı kire rәiskә qaytarıp birde.
Yә, ni әytersez bu xaqta? dide xөkem rәise. Monda yazılğannar baya sez sөylәgәnnәrgә qarşı kilә. Bu yazu sezneņ qul belәn yazılğandır bit? Әgәr şulay ikәn, dimәk, sez mөsafirә xatın űterelgәn tөndә өydә bulmağan bulıp çığa. Dөresme şul?
Monda nәrsәder butalğan bulsa kirәk, dip, űzgәrgәn tawış belәn cawap birde Ğәbdennәsır әfәnde. Yazu, әlbәttә, minem qul belәn yazılğan, lәkin ul kөnne min Qışkarğa bardımmı, yuqmı açıq qına әytә almıym. Axrısı, barmadım.
Şulçaq ğәyeplәnűçe Musa Salixovnıņ:
Mөsafirә xatın űterelgәn kiçne min Ğәbdennәsır әfәnde yanında bulmadım! Min anıņ yanına űtereşkә qadәr berniçә kөn aldan barğan idem! Ğәbdennәsır әfәnde kөnnәr xisabında yalğışa, dip qıçqırıp әytkәn tawışı yaņğıradı. Zaldağı bөten xalıq ğәcәplәnűdәn ah itte.
Alaysa, ul kiçne, mөsafirә xatın űterelgәn kiçne, sez qayda buldığız soņ?-dip soradı xөkem rәise.
Min sezneņ bu sorawığızğa cawap birergә telәmim, dide Musa әfәnde.
Advokat gospodin Andreev çaq qına çәçen yolıqmıy, ә prokuror eçennәn sөyenep utıra ide.
Şәhitlәrdәn soraw alu betkәç, ğәdәttәgeçә, prokuror sűz aldı. Ul mөsafirә xatınnı űterűdә Musa Salixovnıņ ni rәweşle ğayıple ikәnen, anıņ cinayәte nindi dәlillәr belәn raslanğanın şulqadәr ışandırırlıq hәm tәsirle itep sөylәde ki, tıņlawçıda Musa әfәnde ğayıpsez tabılır, cәzadan qotılır digәn өmetneņ әsәre dә qalmadı.
Prokurordan soņ sűz advokat Andreevqa birelde. Ul da bik ozaq-ber sәğәt çaması sөylәde. (...)
Antlı utırışçılar kiņәşmәse yartı sәğәt çaması dәwam itte. Nihayәt, zeņ-zeņ itep qıņğıraw şıltıradı. Bu antlı utırışçılarnıņ kiņәşmәse tәmamlanuına işarә ide.
İşektә iņ elek sudyәlar kűrende. Alar artınnan antlı utırışçılar kerep, hәmmәse dә ozın өstәl yanındağı urınnarına barıp utırdılar. Starşina digәne qulına kiņәşmә qararı yazılğan kәğәzne totqan ide.
Zaldağı cәmәğәt hәm Musa әfәnde, nәrsә uqır ikәn dip, starşinanıņ awızına tөbәlep qattı. Starşina isә, kierenke tınlıqnı yűri ozaqqaraq suzarğa telәgәndәy, qulındağı kәğәzne әylәndergәlәp, beraz waqıt aldına qaranıp tordı. Annarı borınına atlandırğan kűzlegen tөzәtte dә aşıqmıyça ğına uqırğa kereşte:
"Qazannıņ poçetlı grajdanı Musa Salixov Zөlәyxa isemle mөsafirә xatınnı űterűdә ğayıpleme? Әye, ğayıple!.."
Starşina awızınnan "ğәyeple" digәn sűz çığuğa uq Musa әfәnde, bөten ayaq buınnarı yomşarıp, ixtıyәrsız urınına çűkte.
Antlı utırışçılarnıņ kiņәşmәse mөsafirә xatınnı űterűdә ğayıple dip tapqan Musa Salixovqa nindi cәza tieşlege xaqında xөkem qararı çığaru өçen, sudyәlar, ğәdәttәgeçә, ikençe bűlmәgә kerep kittelәr. Unbiş-yeğerme minut űtkәnnәn soņ alar yәnәdәn zalğa çıqtı. Xөkem rәise qabul itelgәn qararnı uqıdı. Qararnıņ nәticәse bu ide: "Musa Salixovnı un yılğa katorğa xezmәtenә xөkem itәrgә".
Şulay itep, xөkem tәmam buldı.
Xalıq hәm xөkem әhellәre tarala başladı. Musa әfәndene zaldan űle keşedәy kűtәrep alıp çıqtılar.
 
* * *
Waqıt kiç. Tөn urtası yaqınlaşıp kilә. "Sargrad" çәyxanәsendә Ğәbdennәsır әfәnde belәn mөsafirxanә xucası Ğәbdullin çәy eçә-eçә sөylәşep utıralar. Musa Salixovqa xөkem tәmamlanğәnnan soņ alar tup-turı monda kilgәnnәr ide.
Alar kilgәndә çәyxanәdә berkem dә yuq ide. Lәkin dűrt-biş minutlar űtkәç, çәyxanәgә ber iserek rus kilep kerde. Kerde dә, Ğәbdennәsır әfәndelәrdәn ber-ike өstәl aşa ğına urınğa utırıp, çәyxanә xadimennәn araqı kiterűen talәp itte.
Әwwәl aqçasın biregez, yuqsa tűlәmi onıtıp kitәrsez,-dide xadim.
İserek rus:
Sez, nәrsә, aqçam yuqtır dip uylıysızmı әllә? Menә kűpme aqçam bar!-dip, kesәsennәn ber uç kөmeş aqça çığardı. Yuq, onıtmamın, tűlәrmen, kiteregez.
İke-өç minut eçendә iserek rus өstәle өstenә soralğan qadәr araqı kilep utırdı. Ber-ike qәsә eçkәnnәn soņ ul, tәmam mәlcerәp, utırğan cirendә yoqlap ta kitte.
Ğәbdennәsır belәn Ğәbdullin әfәndelәr isә, yoqığa kitkәn iserek rusqa iğtibar da itmәstәn, űzara sөylәşә-sөylәşә çәy eçűlәrendә buldılar.
Yә, enem, kiçә miņa yazıp birgәn yazuığız eşne niçek űzgәrtte, ә? dide Ğәbdullin. Әgәr ul yazu bulmasa, Musa Salixovnı űterűdә ğәyepli almaslar, ul qotılıp qalır ide. Dimәk, Musa әfәndene ğayıple itkәn tөp dәlil sezneņ şuşı yalğan yazuığız buldı. Sez bit ul kiçne, űterű bulğan kiçne, өydә idegez. Asılda bu bezneņ zur gөnahıbız. Sezneņ yalğan yazuığız arqasında Musa әfәnde naxaqtan un yıllıq katorğa xezmәtenә cibәrelәçәk.
Ğәbdennәsır әfәnde anıņ sűzlәrenә qarşı:
Bik yaxşı, barsı da minem faydağa, dip cawap birde. Yűğeysә yәnә ber-ike aydan soņ Әxmәdi baynıņ qızı belәn yөz meņ aqçası Musa Salixov milkenә kűçәçәk ide. Xәzer isә ul baylıq ber-ike ay eçendә minem milkemә kerәçәk.
Ğәbdennәsırnıņ bu sűzlәrennәn soņ Ğәbdullin, nәrsәder uylağanday, beraz waqıt dәşmi tordı, annarı:
Belep bulmıy, Әxmәdi bay űzeneņ qızın, bәlki, sezgә birmәs,-dip quydı.
Birer! Birer!-dip qabatladı Ğәbdennәsır.-Kűrersez, niçek kenә birer әle. Xәzer qomaçaw itәrlek ber nindi kirtә qalmadı. Әxmәdi baynıņ gűzәl qızı Xәdiçә tutaş belәn yөz meņ sum aqçası hiçşiksez mineke bulır!
Çәy өstәle yanında şulay sөylәşә-sөylәşә utırıp, Ğәbdennәsır әfәnde belәn Ğәbdullin өylәrenә sәğәt berlәrdә genә qaytıp kittelәr. (...)
İnde "Sargrad" çәyxanәsenә araqı sorap kergәn iserek rusqa kilsәk, ul da ğәdi ber keşe tűgel, ә mәğlűmegez şımçı gospodin Şubin ide. Hәm ul iserek tә tűgel ide. Yoqlağan bulıp qılansa da, asılda yoqlamıy da ide. Tatarça aņlıy-sөylәşә belű genә tűgel, tatarça uqıy da, yaza da belgәn gospodin Şubin űzeneņ zirәk aqılı belәn çәyxanәdә Ğәbdullin hәm Ğәbdennәsır әfәnde arasında barğan әņgәmәneņ serle mәğnәsenә, sez uquçılar kebek űk, bik tiz tөşende. (...)
 
9
İkençe kөnne, irtәnge sәğәt unberlәrdә, Niğmәtulla әfәndeneņ өyendә Әxmәdi bay belәn өy xucası çәy tabını yanında sөylәşep utıralar ide. Alar xәzer genә Musa әfәndeneņ xәlen belep qaytqannar. Musa әfәnde sırxawlanıp kitkәn ikәn, şuņa kűrә Әxmәdi bay belәn Niğmәtulla әfәndeneņ kәyeflәre ayıruça tөşenke; sűz sayın: "Ya Allahı, әstәğfirullah!"-dip qabatlıylar; "Ber dә yuqqa hәlaq buldı! Un yıl katorğa xezmәte bit, niçek tűzmәk kirәk! "-dip oftanalar ide.
Şulay qayğırışıp utırğanda xezmәtçe kerep:
Gospodin Andreev kilde. Rөxsәt barmı? dip belderde.
Rөxsәt, rөxsәt, kersen! dide өy xucası.
Yartı minuttan işektә sezgә mәğlűm advokat gospodin Andreyıwnıņ ozın gәwdәse kűrende.
Sәlamәtlәrmesez?
Әlxәmdelilla, Allağa şөker! dide Niğmәtulla әfәnde hәm utırır өçen qunaqqa өstәl yanınnan urın kűrsәtte.
Andreev utırdı. Bűlmәdә berazğa ğına tınlıq urnaştı. Sűzne berençe bulıp Әxmәdi başlap cibәrde.
Cinayәt kөnendә Musa әfәnde Ğәbdennәsırğa barmağan bulğaç, qayda bulğan soņ ul?-dip soradı ul gospodin Andreevtan.-Sezgә, advokat keşegә, Musa әfәnde bu turıda ser itep sөylәgәnder bit?
Dөres! Dөres! Musa әfәnde bu xaqta miņa barlıq serlәren sөylәde. Әmma ser itep әytelgәnne başqa keşegә faş itűne min űzem өçen zur ğayıp sanıym. Sezgә fәqәt şul qәdәresen genә әytә alam: Musa әfәnde űterűçe tűgel! Gәrçә űterűçe bularaq ğәyeplәnsә dә.
Ya Xoda! Ni bula inde bu? Keşene ber ğayıpsezgә katorğa xezmәtenә ozatsınnar imeş! dip quydı Niğmәtulla әfәnde, yılarğa citeşep.
Әxmәdi bay da kűz tөplәren sıpırıp aldı. Beraz waqıt tın ğına utırğannan soņ, Niğmәtulla әfәnde gospodin Andreevtan:
İnde Musa әfәndegә yәrdәm itәrdәy bűtәn ber yul da yűkmıni?-dip soradı.
Nişlәp bulmasın, bar andıy yul. Tik anıņ өçen kűp aqça kirәk,-dide Andreev.
Niğmәtulla әfәnde belәn Әxmәdi bay, utırğan cirlәrennәn dәrrәw torıp, өste-өstenә sorawlar yawdırırğa totındılar:
Nindi yul ul? Sөylә, tizrәk sөylә!
Aqça kűpme kirәk bulsa da, tabarbız!
Әye, aqçadan totqarlıq bulmas!
Tizrәk sөylә, nindi yul ul? Gospodin Andreev:
Yulı menә mondıy,-dip, fikeren aņlata başladı.-Әytkәnemçә, Musa әfәnde Zөlәyxanı űterűçe tűgel. Dimәk, bezgә xәzer iņ mөhime çın űterűçene tabu. Çın űterűçe tabılğaç, Musa әfәnde dә katorğa xezmәtennәn qotılıp, irekkә çığa digәn sűz. Lәkin bu eş өçen kűp aqça kirәk bulır. Aqça birergә razıy bulsağız, min Zөlәyxanı űtergәn cinayәtçene ezlәp tabu eşen űz өstemә alam. Min anı hiçşiksez ezlәp tabaçaqmın!
Әxmәdi bay belәn Niğmәtulla әfәnde Zөlәyxanı űtergәn çın cinayәtçene ezlәp tabarğa kűpme aqça kirәk bulsa, şulqadәr aqçanı gospodin Andreevqa birergә wәğdә qıldılar. (...)
Sud tikşerűçese belәn әņgәmәse waqıtında Andreev, әlbәttә inde, aldağı kөnne bulğan xөkemneņ nәticәse turında sűz quzğattı hәm:
Musa Salixovnı naxaqtan hәlaq ittek, gөnahısı sezgә tөşәr!-dide.
Sud tikşerűçese isә:
Gөnahısı ni өçen miņa tөşsen ikәn? Musa Salixovnıņ katorğa xezmәtenә xөkem itelűenә min sәbәpçe tűgel iç! dip cawap qaytardı.
Bәlki, tulısı belәn sәbәpçe dә tűgelsezder. Lәkin tikşerű waqıtında xata yul belәn kitep, Musa Salixovnı cinayәtçe itep kűrsәtә torğan nәrsәlәrneņ hәmmәsen sez tupladığız bit. İnde, tırışlığığıznıņ nәticәsen kűrep, bik tә şatlana torğansızdır. Cinayәte bulmağan keşe, űterűdә ğәyeplәnep, katorğa xezmәtenә kitә.
Ğәcәyep xәl!-dide sud tikşerűçese.-Xөkem qararı dөresme-yuqmı, min moņa sәbәpçe tűgel. Musa Salixovqa bu eştә niqәdәr yәrdәm itәrgә telәsәm dә, min buldıra almıym, monıņ өçen minem dәlillәrem, kөç-qűәtem yuq.
Alay tűgel! Alay tűgel! Yәrdәm itәrgә sezneņ kөç-qűәtegez bar!
Niçek inde alay kөç-qűәtem bar?!
Menә niçek yәrdәm itәrgә kөç-qűәtegez bar, dip qabatladı gospodin Andreev hәm sud tikşerűçesenә baya Әxmәdi bay hәm Niğmәtulla әfәnde belәn bulğan әņgәmәne sөylәp birde.-Bezgә çın űterűçene ezlәp tabarğa kirәk. Sez şul eş өçen bezgә ber yaxşı şımçı biregez. Bez isә çın cinayәtçene ezlәp tabarbız. Çın cinayәtçe tabılğaç, Musa Salixovnı da azat itәrlәr. Yә, sez ni disez?
Ni dim, yaxşı fiker. Bez qәdәri xәl yәrdәm itәrgә tırışırbız. Tik bu eştә şımçınıņ bik zirәge kirәk bulır. Min sezgә gospodin Şubinnı tәqdim itәm, aņa bu eş yaxşı uq tanış ta.
Bik yaxşı, bik yaxşı. Alaysa bűgen űk gospodin Şubinnı bezgә cibәregez, dip, gospodin Andreev sawbullaşa başlağaç, sud tikşerűçese, anı tuqtatıp:
Sabır itegez, gospodin Şubin monda, minem өyemdә. Kűrergә telәsәgez, ul xәzer kerer, dide dә şunduq bűlmәdәn çığıp ta kitte.
Berazdan ul, gospodin Şubinnı iәrtep, yaņadan gospodin Andreyıw yanına kilep kerde. Sud tikşerűçese, Şubinğa qarap:
Menә gospodin advokat әytә, Zөlәyxanı űterűçe Musa Salixov tűgel, di. Çın cinayәtçene ezlәp tabarğa telәk belderә. Çın cinayәtçe tabılğaç, әlbәttә, Musa Salixov azat bulaçaq. Sez şul çın cinayәtçene ezlәşergә rizamı? dide.
Baş өste, bik rizamın. Ezlәşerbez. Yөzgә qara kilmәs dip uylıym. Cinayәtçene ezlәp tabarbız. Miņa inde űterűçeneņ kem ikәne dә mәğlűm. Musa Salixov, biçara, űterűdә ğәyeplәnep, xөkem itelsә dә, ul űterűçe tűgel.
Gospodin Şubin awızınnan mondıy sűzlәrne işetkәç, sud tikşerűçe belәn advokat, ğәcәplәnep, ikese beryűlı:
Alaysa kem son Zөlәyxanı űterűçe? Kem, tizrәk sөylә?-dip qıçqırıp cibәrdelәr
Zөlәyxanı űterűçe Ğәbdennәsır Xәbibullin, başqa keşe tűgel, dip cawap birde Şubin.
Sud tikşerűçese belәn advokat, ni diәrgә dә belmiçә, aptıraşqa qalıp, berniqәdәr waqıt dәşmi tordılar, annarı gospodin Şubinnan:
Zөlәyxanı űterűçe Ğәbdennәsır Xәbibullin ikәnen sez qayan beldegez? dip soradılar.
Gospodin Şubin xөkem tәmamlanğәn kiçne "Sargrad" çәyxanәsendә bulğan waqıyğanı sөylәp birde. (...)
 
10
Musa әfәndeneņ awırıp kitűen yazğan idek. Awıru kөnnәn-kөn kөçәyә barğanlıqtan, Musa әfәndene tөrmә qәmerasınnan tөrmә şifaxanәsenә kűçerdelәr. Şulay uq, qayğı-xәsrәttәn, Xәdiçә tutaşta da kűkrәk awıruı başlanğan ide. Oluğ tabib-doktorlarnıņ kiņәşe buyınça, anıņ awıruına dәwa-Samara ğűbernasına barıp qırğız qımızı eçű ide. Әxmәdi bay, әlege tabiblarnıņ kiņәşen totıp, cәyne qımız eçep uzdıru өçen, Samara şәhәrennәn biş-altı ğına çaqrım cirdә arenda xaqı tűlәw şartı belәn daça yallağan hәm ozaqlamıy bөten өy cәmәğәte-ğәilәse belәn şunda kitәçәk ide.
Әxmәdi bay Samarağa kitkәndә gospodin Andreev tөrmәdәge Musa әfәndeneņ sırxawı hәm tikşerű eşlәre barışı turında Әxmәdi bayğa atna sayın ike tapqır xat aşa xәbәr cibәrep torırğa wәğdә birde.
Kөnnәr ğәdәtçә uza, tikşerűçe zatlarnıņ eşlәrendә dә artıq diqqәtkә layıq yaņalıqlar yuq ide. Gospodin Şubin, әwwәlgeçә, Zөlәyxanı űterűçe Ğәbdennәsır dip gөman qıla ide. Şul sәbәple, Şubinnıņ kiņәşe buyınça, Ğәbdennәsırnıņ cinayәten tөgәl açıqlaw өnen, mәğlűmebez şımçı İvanov, ayına un sum kөmeş xaq belәn, mөsafirlәrgә xezmәt kűrsәtűçe laqey-xadim sıyfatında Ğәbdullin nomerlarına eşkә urnaştı.
Gospodin Şubin kebek űk dәrәcәdә bulmasa da, gospodin İvanov ta zirәk şımçılardan ide.
Ğәbdennәsır әfәnde isә kөnnәren Xәdiçә tutaş turında uylap uzdırdı. Ul xәtta, Xәdiçә tutaşnı űzenә kәlәşlekkә sorap, Әxmәdi bayğa xat yazarğa da telәgәn ide, tik cөrәte citmәde. Yawçı-başkoda cibәrmәkçe buldı, axırda anı da mәğqűl kűrmәde. Nihayәt, uylana torğaç, Samarağa űzemә barırğa kirәk digәn nıqlı fikergә kilde. Anda űze barsa, anıņ Әxmәdi bayğa yış-yış qunaq bulıp yөrű mөmkinlege tuaçaq, şunda, bәlkem, eşlәrneņ cayına qarap, ul Xәdiçә tutaş mәsәlәsen dә xәl itә alır. (...)
Samawır өstәlgә menep utırğaç, Ğәbdennәsır әfәnde, xezmәtçegә qarap:
Wasiliy, min irtәgә sezdәn kitәmen, dide.
Qaya alay kitәsez, әfәndem?
Samarağa, qımız eçәrgә kitәm.
Qımız eçәrgә? dip, ğәcәplәnep qabatladı xezmәtçe. Sezgә qımız eçű nigә kirәk? Sez awıru tűgel iç!
Ğәbdennәsır әfәnde yılmayıp quydı.
Әye, min awıru tűgel. Şulay bulsa da, hәr yılnı qımız eçәm. Başqa yıllarnı monda, Qazanda ğına, eçәder idem. İnde menә bıyıl Samar yağına barırğa buldım.
Şımçı-xadim berәr minut dәşmi uylanıp tordı, annarı:
Bik xup eş, xәyerle sәfәrlәr bulsın. Tik minem sezgә ber űteneçem bar ide,-dide.
Nindi űteneç ul, әytegez.
Xezmәtçe, yәnә beraz dәşmi torğaç:
Yuq, űteneçemne sez qabul itmәssez, dip quydı.
Nişlәp? Mөmkin bulsa, qabul itәrbez. Nindi űteneç? Әydә, sөylә.
Xәyer, qabul itmәs bulsağız da, әytim alaysa,-dip, xezmәtçe
Ğәbdennәsır әfәndegә űzeneņ űteneçen aņlatırğa kereşte. Xikmәt şunda: mindә beraz kűkrәk xastası bar. Mine dә Samarğa alıp bara almassızmı diűem. Şunda, bergә, min dә qımız eçәr idem, bәlki, faydası tiәr ide. Alıp barsağız, min sezgә bөtenlәy tűlәwsez xezmәt itәr idem. Aşatıp-eçertep torsağız, annarı, űzegez qaytqanda, mine dә Qazanğa alıp qaytsağız, şul citә.
Ğәbdennәsır әfәnde, xezmәtçeneņ sűzen tıņlap beterer-betermәs űk, anı-monı uylamıyça:
Bik yaxşı, bik yaxşı!-dip şunduq riza buldı.-Alıp barırmın. Miņa barıber xezmәtçe kirәk iç... (...)
Şulay sөylәşә-sөylәşә çәyne tәmam itkәç, xadim İvanov tizlek belәn Şubinnıņ өyenә barıp, aņa bөten bulğan xәlne tűkmi-çәçmi sөylәp birde. Gospodin Şubin, yalğan xezmәtçe İvanovnıņ qıyssasın tıņlap betergәç:
Tırışuıbız, bәlki, buşqa kitmәs,-dip, xezmәtçeneņ Samarağa sәyәxәten xuplap qarşı aldı.
İvanov, űzeneņ xadimlek wazifaların űtәw өçen, mөsafirxanәgә qaytıp kitkәç, gospodin Şubin, űz nәwbәtendә, İvanovtan işetkәnnәren şul kөnne űk gospodin Andreevqa ireşterde.
İkençe kөnne, irtәnge sәğәt tuğızda, gospodin Şubin, ber tacir-sәwdәgәr qeyәfәtenә kerep, Ğәbdullin nomerlarına kilde. Ul, ğөmumәn, tikşerű eşlәrendә şımçılıq itű өçen hәrtөrle qeyәfәtkә kerergә osta hәm bu yulı sәwdәgәr bulıp qılanırğa qarar itkәn ide.
Gospodin Şubin, mөsafirxanәgә kilep kergәç tә, nomerlar xucası Ğәbdullinnan:
Buş bűlmәgez barmı?-dip soradı.
Әlegә buş bűlmә yuq, lәkin ber-ike sәğәttәn ber bűlmә buşayaçaq,-dip cawap birde Ğәbdullin.
Bik yaxşı, zarar yuq, min sabır itәrmen. Lәkin bűlmәne xәzerdәn űk qararğa bulmasmı? Miņa yaxşıraq nomer kirәk, çөnki Qazanda ber-ike ay çaması torırğa isәbem. Bәlki, әle artığraq ta torırmın.
Alaysa beraz ğına sabır itegez,-dide mөsafirxanә xucası hәm, yortnıņ ikençe qatına menep, Ğәbdennәsır әfәnde torğan nomerğa yűnәlde.
Nomer xucası űzendә ide. Ğәbdullin aņa:
Ğәzizem Ğәbdennәsır әfәnde, ber mөsafir kilde, nomer talәp itә, dip yomışın aņlatırğa kereşte. Başqa nomerlar buş tűgel, hәrqәysında mөsafirlar yәşi. Sez bűgen kitәsez, mөmkin bulsa, sezgә xafa bulmasa, әlege mөsafirgә sezneņ nomernı kűrsәtergә yaramasmı?
Yarıy, yarıy, kersen, kűrsәtegez, dide Ğәbdennәsır.
Ber minut űtmәstәn, Ğәbdullin, yalğan sәwdәgәrne iәrtep, yaņadan Ğәbdennәsır әfәnde nomerına kilep kerde. Xuca keşe űze kәnәfigә cәyelep utırğan ide. Kәnәfi yanında anıņ yaņa xezmәtçese şımçı İvanov, xuca өyrәtkәn tәrtip belәn, çemodanğa yul kirәk-yaraqların tutıra ide. Artıq tırışudan anıņ maņğayına xәtta tir bәrep çıqqan ide.
Yalğan sәwdәgәr, nomerğa kergәç, Ğәbdennәsırğa qarap:
Xөrmәtle әfәnde, borçığanım өçen ğafu itegez inde, dide.
Zarar yuq, zarar yuq! dip cawap birde Ğәbdennәsır әfәnde hәm bilgesez sәwdәgәrgә utırırğa urındıq kűrsәtte.
Rәxmәt! dide yalğan sәwdәgәr, kűrsәtelgәn urınğa utırıp. Gospodin İvanov belәn gospodin Şubin ber-bersen, әlbәttә tanıdılar. Yalğan sәwdәgәrebez, nomer eçen centekle qaraşı belәn kűzdәn kiçergәç, Ğәbdullinğa taba borılıp:
Әye, nomer űze dә, өstәl, urındıq, kәnәfi, kөzge kebek cihazları hәmmәse dә bik yaxşı ikәn, dip maqtap quydı.
Ğәbdullin isә:
Nomerdağı bar cihaz da mineke tűgel... Alarnıņ qәyberlәrenә mөsafir űze, Ğәbdennәsır әfәnde xuca,-dide.
Әgәr dә cihazlarnıņ barısın da kirәk disәgez, min űzemne kedәren sezgә satıp qaldıra alam,-dip sűzgә qatıştı Ğәbdennәsır әfәnde.
Bik yaxşı bulır ide, dide yalğan sәwdәgәr, şatlanuın belderep.
Hәm alar, waqıtnı suzmastan, şunda uq, hәr әyberneņ xaqın soraşa-beleşә, űzara isәp-xisap yasaşırğa kereştelәr. Şul isәp-xisap barışında şımçı gospodin Şubinnıņ utlı kűzlәre, bűlmә buyınça yөrep, anda bulğan hәr nәrsәne, bigrәk tә өstәl өstendәge kәğәzlәrne diqqәt belәn centekli ide. Şulçaq anıņ kűzlәre өstәl өstendә yatqan revolvernı şәylәp aldı. Ul urınınnan tordı da өstәl yanına kilde hәm, sabı altın-kөmeş belәn bizәlgәn revolvernı qulına alıp:
Nindi gűzәl, zinnәtle revolver! Monı da satıp alam, xisap kәğәzenә xaqın yazığız,-dide.
Yuq, revolvernı satmıym, űzemә kirәk,-dide Ğәbdennәsır. Anıņ tawışında açulı ber ahәņ işetelep kitte.
Gospodin Şubin, revolvernı uçında әylәndergәlәp qarağan bulıp, bűlmәdәge keşelәrgә sizdermiçә genә kesәsennәn balawız kisәge çığardı da, әlege revolver kөpşәseneņ oçın balawızğa tiderep, tişekneņ zurlığın-bieklegen űlçәp aldı. Annarı, revolvernı өstәl өstenә kire quyıp hәm Ğәbdennәsır әfәndedәn kileşep alğan әyberlәr өçen tieşle aqçanı tűlәp, nomerdan çıqtı. Ul tup-turı Andreev yanına yűnәlde. Aņa nomerda bulğan xәllәrne sөylәde hәm axırda:
Ğәbdennәsır әfәndeneņ өstәle өstendә Zөlәyxanıņ űlemenә sәbәp bulğan revolvernı kűrdem, dide.
Anıņ nәq şul revolver ikәnlegen qayan belәsez? Bәlki, Zөlәyxanıņ űleme bөtenlәy ikençe revolverdan bulğandır?-dip şөbhәsen belderde Andreev.
Min Zөlәyxanıņ nәq şul revolverdan űterelűendә hiç tә şiklәnmim,-dip cawap birde gospodin Şubin. Çөnki Zөlәyxanıņ ğөmeren өzgәn pulyanıņ keçkenәlege ul pulya çıqqan revolver kөpşәseneņ dә şundıy keçkenә tişekle buluın talәp itә. Ğabdennәsır өstәle өstendә yatqan revolver nәq şundıy neçkә kөpşәle ide. Menә anıņ kөpşәseneņ űlçәme! (...)
 
* * *
Gospodin Şubin, űz өyenә qaytqaç, çemodanına tiz genә ul-bu әyberlәren tөyәp, urın-cirlәren alıp, at belәn Ğәbdullin mөsafirxanәsenә yul tottı. Anı mөsafirxanә işege tөbendә nomer xadime xezmәtlәren başqaruçı şımçı İvanov qarşı aldı. Ul, űzenә ber tırışlıq kűrsәtep, tirlәp-peşep, arbadan әyberlәrne buşattı hәm ikençe qatqa-Ğәbdennәsır әfәndedәn buşağan bűlmәgә taşırğa kereşte. Yalğan xezmәtçe, soņğı әyberlәrne cilkәsenә kűtәrep, yalğan sәwdәgәr belәn basqıçtan menep barğanda, tegese aņardan:
Ğәbdennәsır әfәnde әllә kitep tә өlgerdeme?-dip soradı.
Xәzer genә kitte,-dip cawap birde yalğan xezmәtçe.
Mөsafirxanә xucası űzendәme soņ?
Ul da kitep bardı... Ğәbdennәsır әfәndene ozatırğa... Şulay sөylәşә-sөylәşә alar nomerğa kerdelәr. İvanov әyberlәrne cilkәsennәn idәngә tөşerde dә:
Sez kilgәngә qadәr nomer eçen cıymıy-tazartmıy tordım, dide.
Bik yaxşı itkәnseņ... İşekne yabıp biklә,-dide Şubin. Nomer eçe eşkә yaraqsız nәrsәlәr, anda-monda yırtqalap-bөgәrlәp taşlanğan kәğәzlәr belәn tulı ide. Gospodin İvanov işekne biklәgәç, gospodin Şubin:
İnde eşkә kereşik! dip boyırdı.
Alar, aşıqmıyça ğına, ber-bersenә sűz dәşmәstәn, idәndәge kәğәzlәrne berәm-berәm qarıy-tikşerә başladılar. Yartı sәğәt çaması waqıt uzğaç, nihayәt, İvanov:
Bu kәğәzlәrdәn bezgә yararday nәrsә kűrenmәster axrısı,-dip uftanıp quydı.
Ber nәrsә dә tapmadıņmıni?-dip soradı gospodin Şubin.
Yuq şul, ber nәrsә dә tapmadım.
Ә min menә eşkә yaraqlı ber kәğәz taptım şikelle,-dip, gospodin Şubin qulındağı keçek ber kәğәz kisәgen selkep kűrsәtte.-Xatın-qız qulı belәn yazılğan nәrsә. Alay ğına da tűgel, yazuı mәrxűmә Zөlәyxanıņ yazuına bik oxşıy...
Gospodin Şubin qulındağı kәğәzne өstәl өstenә quydı. İvanov ta, өstәl yanıņa kilep, tabıldıq kәğәzne qararğa kereşte. Bu yarım yırtıq kәğәz kisәge bulıp, andağı yazu da tulı cөmlә tűgel, ә berniçә sűzdәn genә ğeybarәt ide. Sűzlәr rusça yazılıp, alarnıņ tatarçası bolay ide: "Qırım, Baqçasaray, Salaçıqta Sөlәyman mirza xatını..."
Yazunı qat-qat bergәlәp uqıp çıqqaç, gospodin Şubin űzençә aņlatma birep:
Baqçasaray şәhәr iseme, Salaçıq awıl iseme, ә Sөlәyman mirza xatını digәne, kűrәseņ, mәrxűmә Zөlәyxanıņ әnise bulırğa tieş, dide. Bezgә bu kәğәzdәn kűp nәrsә mәğlűm buluı ixtimal.
...Ber atna űtkәç, gospodin Şubin, Ğәbdennәsır әfәndedәn tűlәp alıp qalğan bűlmә cihazların mөsafirxanә xucası Ğәbdullinğa arzan bәhagә genә satıp hәm yul çığımnarı өçen kirәkle aqçanı Niğmәtulla әfәndedәn alıp, әlege eş belәn Baqçasaray şәhәrenә çığıp kitte. Şulay uq Ğәbdennәsır әfәndeneņ yәş xadime-şımçı gospodin İvanov ta, űz өstenә alğan xezmәtçelek wazifaların űtәw өçen, wәğdә buyınça, Samara şәhәrenә yul aldı. Xәyerle sәfәrlәr bulsın űzlәrenә!
 
11
Ğәbdennәsır әfәnde, Samarağa barıp citű belәn "Grand-otel" mөsafirxanәsendә ber bűlmә alıp, qımız eçűne başlap ta cibәrde. Berazdan xadim İvanov ta kilep citte hәm, qımız eçű belәn bergә, Ğәbdennәsırğa xezmәt kűrsәtű wazifasına kereşte. Anıņ şımçılığı xaqında berkem dә ber nәrsә dә belmi ide.
Ğәbdennәsır әfәnde ara-tirә Әxmәdi bay daçasına qunaqqa barıp yөrde. Anda bulğanda ul Qazan xәllәre, Musa әfәnde turında sűz quzğatmasqa tırışa ide.
Şulay, Әxmәdi bay daçasında bulğan mәcleslәrneņ bersendә, xuca keşe Ğәbdennәsır әfәndegә:
Minem sezgә ber sorawım bar, dip mөrәcәğәt itte. Tik, zinhar, turısın әytegez. Sorawım şul: mөsafirә Zөlәyxa űterelgәn tөndә Musa әfәnde sezneņ nomerığızda bulmağaç, qayda bulğan soņ ul?
Musa әfәnde ul kiçne mәrxűmә Zөlәyxa nomerında ide,-dip, өzep-kisterep cawap birde Ğәbdennәsır әfәnde.
Әxmәdi bay, Ğәbdennәsır әfәndedәn mondıy cawapnı işetkәç, tirәn ğәcәplәnű belәn:
Musa әfәnde çit-yat xatın bűlmәsenә tөn waqıtında niçek barıp kersen ikәn?-dip soradı.
Şunnan soņ Ğәbdennәsır әfәnde, űzennәn dә yalğannar quşıp, Zөlәyxanıņ nindi qız ikәnlegen, anıņ Musa әfәnde belәn qayda, niçek tanışuların, aralarında nindi mөnәsәbәtlәr buluın tәfsillәp sөylәp birde.
Alay bulğaç, qıznı űterűçe kem soņ?-dip, tağın soradır Әxmәdi bay.
Bu sorawığızğa turı cawap birergә minem qөdrәtem yuq,-dide Ğәbdennәsır әfәnde.
Ğәbdennәsır әfәndeneņ sөylәgәnnәre Әxmәdi baynı şaqtıy borçuğa saldı. Ul tөrleçә yurap qaradı, xәtta Musa әfәnde çınlap torıp ğayıple mikәn digәn şөbhәle uylarğa da battı.
 
* * *
Kөnnәr şulay ğәdәtçә űtә tordı. Әxmәdi bayğa Qazannan advokat gospodin Andreev belәn Niğmәtulla әfәndedәn xat-xәbәr әle haman kilgәne yuq ide. Musa әfәndeneņ xәl-әxwalennәn aņa ber nәrsәdә mәğlűm tűgel ide... Tik ber kileşendә Ğәbdennәsır әfәnde genә aņa:
Musa әfәnde aqıldan yazğan imeş,-dip әytep quydı.
Anı sin qayan işetteņ?-dip soradı Әxmәdi bay.
Qazanlı ber mөselman sөylәde, dide Ğәbdennәsır әfәnde. (...) May ayınıņ ayaz ber kөnendә Әxmәdi bay űzeneņ daçasında qunaq bulıp kilgәn Ğәbdennәsır әfәnde belәn ikәwdәn-ikәw çәy eçep utıra ide. Şul çәy tabını yanındağı әņgәmә waqıtında Ğabdennәsır әfәnde, cayın turı kiterep, űzeneņ tөp maqsatı bulğan Xәdiçә tutaş xaqında sűz quzğattı hәm Әxmәdi baydan qıznı űzenә kәlәşlekkә birűen soradı.
Әxmәdi bayğa Ğәbdennәsır әfәndeneņ bu tәqdime artıq kөtelmәgәn nәrsә bulıp toyılmadı. Dөres, anıņ qızı Musa әfәndegә yәrәşelgәn ide... Lәkin xәzer xәl űzgәrde: Musa әfәnde űterűçe bulıp çıqtı, ul katorğa xezmәtenә ozatılaçaq. Ğәbdennәsır әfәndedәn başqa yaxşı, kűņelgә xuş kilerlek bűtәn keşe kűrenmi. Şul rәweşçә fiker yөrtep, Әxmәdi bay qızı Xәdiçә tutaşnı yөz meņ sum kөmeş aqçası belәn Ğәbdennәsır әfәndegә kәlәşlekkә birergә kűņelennәn razıy buldı hәm yeğetneņ niәt-telәgenә:
Cәmәğәtem belәn kiņәş-tabış itep, bezgә qabat kilűegezdә qatğıy qararımnı әytermen, dip cawap birde.
Ğәbdennәsır әfәnde, tabiğey, bik qәnәğәt bulıp, inde yөz meņ sum kөmeş minem kesәdә bulır dip şatlanıp, mәcles tәmamlanuğa daçadan űzeneņ mөsafirxanәdәge bűlmәsenә qaytıp kitte. Әxmәdi bay isә, Ğәbdennәsır әfәnde kitkәç, xatını belәn kiņәş-tabış itep, Xәdiçә tutaşnı yөz meņ sum kөmeş aqçası belәn Ğәbdennәsır әfәndegә kәlәşlekkә birergә riza ikәnlegen kűņelenә berketep quydı.
 
* * *
Xәdiçә tutaşqa kilsәk, anıņ uyında irtә dә, kiç tә fәqәt Musa әfәnde ide. "Bu qadәr ozaq ni өçen xatı kilmi ikәn?" dip uftana ide ul.
Menә şundıy uylar belәn yәşәgәndә ul әnise awızınnan űzeneņ Ğәbdennәsır әfәndegә kәlәşlekkә birәçәklәren işette. Anı xәsrәt bilәp aldı. Xәsrәt kөnnәn-kөn arta, tirәnәyә bara ide. Ul tөrle uylarğa battı. Lәkin nәrsә genә uylasa da, ni qılsın? Ata-ana telәgenә qarşı barsınmıni?!
Ğәbdennәsır әfәnde, kiresençә, Xәdiçә tutaşnı űzenә birergә riza buluları turında Әxmәdi baynıņ qatğıy qararın işetep, iksez-çiksez şatlıq xise kiçerde. Ni өçen şatlanmasın di! Nihayәt, moradına ireşte yөz meņ sum kөmeş aqça belәn gűzәl qız ala! Tağı unbiş-yeğerme kөnnәn Samara şәhәrendә alarnıņ niqәx mәclese bulırğa tieş.
Tik menә, űç itkәndәy, qulında tuy mәclese yasarğa citәrlek aqçası ğına yuq. Nişlәrgә? Tuy mәclesenә, mәhәrgә, bűlәklәr alırğa şaqtıy kűp aqça kirәk! Ğәbdennәsır әfәnde Qazannan-Ğәbdullinnan tuy çığımnarı өçen aqça sorap xat yazdı. Xatnı şımçı xadim İvanovqa birep, Qazanğa Ğәbdullinğa yulladı. (...)
 
12
Gospodin Şubinnıņ Qazannan Baqçasaray şәhәrenә kitűen yazğan idek. Ul, Baqçasarayğa kilep citep, andağı iņ yaxşı mөsafirxanәlәrdәn "Ğosman qәhwәxanәse"8nә tөşep ber bűlmә aldı. (...)
Yәnә yarım sәğәttәn soņ gospodin Şubin inde Salaçıqta-Sөlәyman morza xatını Ğәyşә xanımnıņ өyendә ide.
Ğeyzzәtle uquçı!
Qırımdağı islam cәmәğәteneņ rus telen naçar belűe Qırımda bulğan keşelәrgә ser tűgel. Lәkin Ğәyşә xanım rus telendә irken sөylәşә genә tűgel, rusça uqırğa-yazarğa da osta ide. Şuņa kűrә ul tanış tűgel keşene şunduq:
Sez kem bulasız, qaysı cirdәn? Monda nindi yomış belәn kildegez?-kebek sorawlar belәn qarşı aldı.
Min Qazannan, ber sәwdәgәr bulamın. Sezgә zur ber eş belәn kildem,-dip cawap birde Şubin hәm yomışın aņlata başladı.-Monnan berniçә aylar elek Qazan şәhәrendә ber xatınnı űterdelәr... Menә şul eşne tikşerű waqıtında, ni xikmәtter, sezneņ isemegez terkәlgәn ber yazu-kәğәz tabıldı.
Ğәyşә xanım, bilgesez ber Qazan keşesennәn mondıy sűz işetep, ğәcәplәnű qatış xәwefle tawış belәn:
Űterű kebek eşlәrdә minem isemneņ nindi qatışı bulır ikәn?! Minem ğөmeremdә ber tapqır da Qazanğa barğanım yuq. Űterelűçe xatın nindi keşe, iseme niçek? dip, Şubinnıņ sűzen bűlderde.
Űterelgәn xatınnıņ iseme Zөlәyxa, űze ğәcәyep tә gűzәl-sılu xatın bulğan,-dide gospodin Şubin.
Şubinnıņ bu soņğı cawabı Ğәyşә xanımğa şulqadәr tәsir itte ki, anıņ yөze, űlek yөzedәy, berdәn ağarıp kitte. Ul tetrәnűle tawış belәn:
Zөlәyxa!.. Zөlәyxa!.. Zөlәyxa!.. dip berniçә tapqır qabatladı da: Zөlәyxa ul minem qızım! dip, űksi-űksi yılarğa totındı.
Gospodin Şubin, mәrxűmә Zөlәyxanıņ әnkәsen yuatırday çara taba almıyça, tәmam yuğalıp qaldı, ni qılırğa, ni sөylәrgә dә belmәde.
Ğәyşә xanım isә, űksűdәn beraz tuqtap, kűzennәn yәşlәren sөrtte dә:
Әye, Zөlәyxa, mәrxűmә Zөlәyxa minem qızım ul, lәkin sez xata sөylisez: Zөlәyxanı űtermәdelәr... Zөlәyxa revolverdan űz-űzen atıp űterde,-dip, tağı yılıy başladı.
Ğәyşә xanım! Min xata sөylәmim. Mәrxűmә Zөlәyxanı űterűçe keşe inde totılıp, cinayәte өçen oqruğ sudı tarafınnan un yılğa katorğa xezmәtenә xөkem itelde, dide gospodin Şubin.
Oqruğ sudı yalğışqan, dip anıņ sűzen bűlde Ğәyşә xanım.-Un yıllıq katorğa xezmәtenә bөtenlәy ğayıpsez keşene xөkem itkәnnәr. Minem qızımnıņ faciğale űlemendә berkem dә ğayıple tűgel.
Minem qızımnıņ űlәr aldınnan miņa yazıp cibәrgәn xatı bar, anda ul űz-űzemne atıp űterәm dip ap-açıq yazğan.
Şulay dip, Ğәyşә xanım tağı da qatıraq űksi başladı. Xәyer, xatın-qıznıņ kűp yılawı ğәdәti nәrsә.
Gospodin Şubin, Ğәyşә xanım awızınnan başına hiç tә kilep qaramağan mondıy xәbәrne işetkәç, tırışlığım buşqa kitmәde dip, eçennәn sөyenep quydı. Ber minutlap tınıp torğannan soņ ul, Ğәyşә xanımğa qarap:
Qızığız űlәr aldınnan sezgә yazıp cibәrgәn ul xatnı kűrergә mөmkin bulmasmı?-dip soradı.
Ğәyşә xanım, urınınnan torıp, yazu өstәle yanına bardı da, өstәl tartmasınnan ber qөnwert çığarıp, anı gospodin Şubinnıņ qulına kiterep tottırdı. Şubin, xatnı açıp, xatta yazılğannı tirәn ber tetrәnű-ğәcәplәnű belәn berniçә qat kűzennәn kiçerde.
Ğeyzzәtle uquçı! Mәrxűmә Zөlәyxanıņ mөselmança-tatarça uqıy-yaza belmәwen berençe babta әytkәn idek. Anıņ soņğı xatı da rusça yazılğan ide. Xatnıņ tәrcemәse bolay:
"Әnkәyem, yөrәk bәğrem! Min sez cәnabe ğәlilәregez aldında cinayәtlemen! Mәxәbbәtle әtkәyemneņ dөnyә quyuınnan bolay da cәrәxәtle kűņelegezgә minem sezne taşlap, qaçıp kitűem ayıruça zur zәhәr bulğandır. İnde menә ber ay űtte sezne taşlap qaçıp kitűemә. Әmma qay cirgә, ni sәbәptәn qaçıp kitűem turında min sezgә xat aşa xәbәr itmәdem... Minem sez ğazizlәrgә moņarçı xat yazmawım minem taraftan oluğ ğәyepter. İnde, şәfqәtle әnkәyem, xәl-әxwәlemne bәyәn itep sezlәrgә xat yazarğa mәcbűrmen. Sөyekle әnkәyem, űtkәn yılnı, mәrxűm әtkәyemneņ kűzlәre awırğan waqıtta; Peterburgqa barıp, "Tatar restoranı"nda mөsafir bulıp torğan çağıbızda, bezneņ nomer belәn kűrşe nomerda ber qazanlı yәş yeğet mine űzenә xәlәl cefetlekkә sorağan ide. Mәrxűm әtkәyem hәm sez, sөyekle әnkәyem, Musa әfәndene yaxşı belmәwegez arqasında, mine Musa әfәndegә xatınlıqqa birergә riza bulmadığız. İnde, miherbanlı әnkәyem, Musa әfәndene xәteregezgә tөşerdegezme? Beraz uylap baqsağız, xәteregezgә tөşәr. Min, sezneņ gөnahlı qızığız Zөlәyxa, Musa әfәndegә ğaşıyq buluım arqasında, sezneņ rөxsәtlәregezdәn başqa, Musa әfәndegә kiәwgә çığu niәte belәn Qazan şәhәrenә kildem. Sezneņ rөxsәtlәregezdәn başqa qaçıp kitűem sәbәple, minem Qazanğa sәfәrem dә xәyerle bulmadı. Mәğşuqım Musa әfәnde, qazanlı ber bay keşeneņ qızın yөz meņ sum kөmeş aqçası belәn űzenә xәlәl cefetlekkә alırğa yөrgәnlektәn, miņa өylәnűdәn baş tarttı. Yarım sәğәt elek kenә Musa әfәnde minem nomerımda bulıp kitte. Allahı Tәbarәkә wә Tәğәlә Musa әfәndeneņ hәm kәlәşe Xәdiçә tutaşnıņ ğөmerlәren ozın qılıp, mәxәbbәtlәren kөnnәn-kөn artıq әylәsen!
Min inde ni qılıym?! Baqçasarayğa qaytıp sezneņ kűzegezgә kűrenergә namusım quşmıy. Mәğşuqım Musa әfәndedәn ayırılu ğazabın kiçerergә dә sabır-kөçem qalmadı. Ni qılıym?!
Xәyerle bulırday ber nәrsә qılırğa da qűәtem yuq! İnde min űz-űzemne revolverdan atıp űterәmen! Hiç tә uy-fiker qılınmağanğa cәyep eş şundıy yәş kileş, qız waqıtımda űz-űzemә qul salamın. Yәnә ber sәğәttәn soņ min, qızığız Zөlәyxa, dөnyәdan űtep, mәyet-űle bulırmın. Dөnyәnıņ rәxәtlәre minnәn qalır. Sez dә, әnkәyem, bu yullarnı uqığanda, cinayәtle qızığıznı şәfqәt belәn iskә tөşerep, әlbәttә, yığlarsız! Xәzer min nomernıņ keçek bűlmәsendәmen. Qulımda revolver, ul şuşı sәğәttә mine dөnyәdan alıp kitәçәk. Şәfqәtle әnkәyem! Әgәr sez xәzer bu nomerda, minem yanımda bulsağız ide, min, bәlkem, űz-űzemә qul salmıyça, әwwәlgeçә, dөnyәda torıp qalır idem. Nilәr qılıym soņ?! Sin dә, sөyekle әnkәyem, minem yanımda yuq! Gөnahlarım өçen minem xөkemem tәmam: űz-űzemә qul salamın. Sez bu xatnı uqığanda min qәber eçendә bulırmın. Ğәziz әnkәyem! Sezlәrgә ber űteneçem bar, űteneçemne kire qaqmağız! Űteneçem şul: cinayәtlәremne ğafu itep, bәddoğa qılmayınça, xәyer-doğalar belәn iskә alığız. Minem igelekle eşlәrem yuq, min sezneņ doğalarığızğa moxtacmın! Miņa bulğan xoquqlarığızdan waz kiçep, minnәn razıy bulıp yәşәdegez, sezlәrgә Allahı Tәbarәkә wә Tәğәlә sәlamәtlek birep, axır kөnnәregezne matur-yәmle әylәsen!
Sөyekle әnkәyem! Әlbәttә, bu minem xatım sezneņ kűņelegezgә tirәn cәrәxәt yasar, sezne betmәs qayğığa salır...
Bәxil bulığız! Bu xat-minem taraftan soņğı cinayәtemder, monnan soņ min sezne, әnkәyem, yazmalarım belәn dә, telem belәn dә hiçber tөrle yul belәn dә rәncetmәm. Űz-űzemne űterәmen dәyű nomerımda da yazu qaldıramın. Bәxil bulığız! Cinayәtle qızığız Zөlәyxa".
Gospodin Şubin xatnı qөnwertı eçenә salıp өstәl өstenә quydı. Ğәyşә xanım, qөnwertnı alıp, әwwәlge urınına-өstәl tartmasına yәşerә başlağaç, Şubin:
Bu xatnı miņa birmәssezme ikәn?-dip soradı.
Bu xatnı min qәbergәçә űz yanımda saqlayaçaqmın!-dide Ğәyşә xanım.
Şulay da, kűp ğөzerlәr qılıp, xatnı ber ay eçendә Qazannan poçta belәn kire qaytarırğa wәğdә itkәç, Ğәyşә xanım qızınıņ soņğı istәlegen Şubinğa birep cibәrergә riza buldı.
Minem qızım arqasında ğayıpsez keşe katorğa xezmәtlәrenә ozatılmasın, qotıla kűrsen, dide ul xatnı birgәndә. Lәkin eşlәregez tәmam bulğaç, ozaqqa suzmıyça, xatnı űzemә qaytarığız.
Gospodin Şubin sawbullaşıp çığıp kitәr aldınnan Ğәyşә xanımğa űzeneņ Qazandağı adresın da yazıp qaldırdı.
Qәhwәxanәgә qaytıp kergәç, gospodin Şubin, Qazanğa sud tikşerűçese isemenә telegram yazıp, telegramnı qәhwәxanә xezmәtçese Engel aşa telegraf stansiәsenә kűnderde. Telegramda bolay dielgәn ide:
"Zөlәyxanıņ űlemendә Musa Salixov ta, başqa bűtәn keşe dә ğayıple tűgel. Zөlәyxa űz-űzen atıp űtergәn. Şubin".
 
13
Әlege telegramnı yullağannan soņ űtkәn un kөn eçendә gospodin Şubin Qazanğa qaytıp citte.
Musa Salixovnıņ tөrmәdә awırıp kitűe turında yazğan idek. Şımçı Şubin Baqçasaraydan әylәnep qaytqan arada ul inde tәmam sәlamәtlәnep betkәn ide.
Gospodin sud tikşerűçese, advokat gospodin Andreev hәm şımçı gospodin Şubin mәrxűmә Zөlәyxanıņ űlәr aldınnan әnisenә yazğan xatın totıp prokuror qarşına bardılar hәm, xatnıņ Zөlәyxa qulı belәn yazılğanlığın isbatlap, Musa Salixovnıņ tөrmәdәn çığarıluın talәp ittelәr. Өç kөnnәn ul inde tөrmәdәn irekkә çıqqan ide. (...)
 
* * *
Musa әfәndeneņ tөrmәdәn qotılıp çığuı Qazannıņ bөten mөselman xalkına bilgele bulğan kebek, kűpçelek rus cәmәğәtçelegenә dә mәğlűm buldı. Mөsafirxanә xucası Ğәbdullin, Musa әfәndeneņ tөrmәdәn ni rәweşle qotıluın soraşıp belep, Samaradağı Ğәbdennәsır әfәndegә: "Musa әfәnde tөrmәdәn çıqtı" dip, qısqa ğına telegram suqtı.
Musa әfәnde tөrmәdәn qotılıp çıqqannan soņ ike-өç kөn űtkәç, өç keşe Musa әfәnde űze, Niğmәtulla әfәnde hәm dә advokat gospodin Andreev Samarağa Әxmәdi bayğa qunaq bulıp kildelәr. Әxmәdi bay űze dә, ğәilәse dә qunaqlarnı bik şatlanıp qarşı aldılar. Bigrәk tә Xәdiçә tutaş qәlәm belәn yazıp beterep bulmaslıq dәrәcәdә sөyende.
Xәdiçә tutaş gөman qılğança, Musa әfәnde şaqtıy betereşkәn, yabıqqan ide.
Әxmәdi bay gospodin Andreevtan:
Ni өçen Musa әfәndeneņ xәle, sәlamәtlege turında ber dә xat yazmadığız? dip sorağaç, Andreev aņa:
Yuq! Bez sezgә өç xat yazıp saldıq, tik alar sezgә barıp citmәgәnnәr, өçese dә Ğәbdennәsır әfәnde qulına elәgep, aņarda torıp qalğannar,-dip cawap birde hәm, kesәsennәn өç xat çığarıp:-Menә bu xatlar sezgә atap yazılğan ide,-dip, alarnı Әxmәdi baynıņ qulına tottırdı.
Әxmәdi baynıņ sөylәwenә qarağanda, daçası Samaradan çittәrәk buluı sәbәple, Әxmәdi bay isemenә kilgәn xatlarnı şәhәr poçtasınnan alu wazifası Ğәbdennәsır әfәndegә tapşırılğan bulğan. Ul, kűrәseņ, Qazannan Әxmәdi bayğa kilgәn xatlarnı açıp uqıp, iәsenә birmiçә, alarnı űzendә qaldırunı faydalıraq tapqan. (...)
 
14
...Musa әfәnde tөrmәdә waqıtta Ğәbdennәsır әfәnde Xәdiçә tutaşnı yөz meņ sum kөmeş aqçası belәn kәlәşlekkә alam dip sөyenep-şatlanıp yөrgәn bulsa, xәzer anı өmetsez ber xәsrәt bilәp aldı. Xәyer, şundıy xәldә keşe niçek xәsrәtlәnmәsen? Yөz meņ sum kөmeş aqça belәn gűzәl qız quldan kitә!
Ğәbdennәsır әfәndeneņ xәsrәte kөnnәn-kөn kөçәyә-arta bardı. Nihayәt, xәsrәte çiktәn aşıp, anı dәwalap betererlek daru-çara tapmıyça, tәmam ğәciz qalıp, ul şundıy ber eş qıldı ki, anıņ bu eşe cinayәtlәre өçen tieşle ber cәza tөsen aldı qısqası, Ğәbdennәsır әfәnde űz-űzen űterű niәte belәn zәhәr-ağu eçte hәm yartı sәğәt eçendә dөnyәlıqtan kitep tә bardı.
Ğәbdennәsır әfәndeneņ wafatınnan soņ bűlmәsendә, mөsafirxanә nomerında, tűbәndәge ber yazu-kәğәz tabıldı.
"Әxmәdi Xәmidovnıņ qızı Xәdiçәne yөz meņ sum aqçası belәn kәlәşlekkә alu nasıyp bulmağanlıqtan, min űz-űzemә qul salamın. Minem űlememdә hiçkem dә ğayıple bulmasın. Musa Salixov Zөlәyxanı űterűdә xaqsızğa ğәyeplәngәn kebek, minem űlememdә dә kemne dә bulsa ğәyeplәmәsennәr өçen, min űlәr aldınnan işekne eçtәn biklәp quyamın. Aldan işekne biklәmiçә űz-űzemne űtersәm, politsiә kilgәngә qadәr kem dә bulsa bűlmәgә kerep, berәr tөrle yawız uy belәn, bu xatımnı urlap çığuı ixtimalı bar. Mıltıq tawışın işetkәç, min anıņ biklәnmi qalğan işegennәn bűlmәsenә kerdem dә, Zөlәyxanıņ űlemendә Musa Salixovnı ğәyeplәsennәr dip, Zөlәyxanıņ űze-űzen atıp űtergәn revolverı belәn "űz-űzemne űterәmen" dip yazıp qaldırğan xatın bűlmәsennәn urlap çıqtım. Bu eştә min zur cinayәtlәrgә bardım. Şulay bulsa da, maqsatım ireşә almadım-Әxmәdi baynıņ qızına hәm yөz meņ sum aqçasına iә bulmadım.
Hәr keşegә űleme aldınnan tәwbә itű tieş bulğanlıqtan, min dә űlemem qarşında űz-űzemne űterű niәte belәn qulım ber qәsә ağu-zәhәr alıp tәwbә itәmen! (...)
Cinayәtle Ğәbdennәsır".
 
* * *
Yazılğan waqıyğalardan soņ ber ay űtkәç, Xәdiçә tutaş tәmam sәlamәtlәnep citkәç, Qazanda Әxmәdi baynıņ өyendә niqәx mәclese uzdırıldı; kiçerelgәn qayğı-xәsrәtlәrdәn soņ tuy şatlığı kűrelde.
Tuy mәclesendә, Musa әfәnde belәn Әxmәdi baynıņ tuğan-tumaça hәm yaqınnarınnan başqa, advokat gospodin Andreev hәm şımçı gospodin Şubin, şımçı İvanov, şulay uq sud tikşerűçese dә buldılar.
İnde yәşlәrebez Musa әfәnde belәn Xәdiçә tutaşqa kilsәk, alar, tәmam telәklәrenә ireşep, bәxetle bulıp, kәyef-safada yәşi başladılar.
Bezgә mәğlűm başqa keşelәr dә hәrqәysı әwwәlgeçә űz eşlәrendә qaldılar.
 
Bette.
 
 
ZUR GӨNAHLAR
(Gөnahe kәbair)
 
Roman
(1890)
 
I
Xikәyәbezgә Ğәbdelğәfurnıņ qatnaşı bulğanlıqtan, anıņ kem hәm nindirәk keşe ikәnlegen yazıp űtik. Ğәbdelğәfur Mansurov mulla-imam balasıdır. Atasınıņ isemen faş itmiçә, romanıbızda anı Nәkәs9 mulla dip kenә yөrterbez. Nәkәs mulla uğılı Ğәbdelğәfurnıņ tөp watanı-Nijgorod ğűbernası Serğәç өyәze awıllarınnan ber awıldır. Nәkәsneņ çın isemen yazmağan kebek, әlege awılnıņ isemen dә, tulısınça yazmıyça, fәqәt "K" xәrefe belәn genә atap yөrterbez.
"K" awılı keşelәreneņ tormış өçen asıl xezmәte igençelek xisaplansa da, kűpçelege başqa şәhәrlәrgә mәsәlәn, Nijniy, Qazan, Mәskәw, Peterburg hәm Rostov-Don kebek cirlәrgә kitep, sәwdә hәm başqa tөrle xezmәtlәr belәn şөğellәnә ide.
Yuğarıda әytelgәn awılda өç mәçet hәm dűrt imam bar ide. Başqalarında eşebez yuq, Nәkәs mulla isә baytaq zamannardan birle "K" awılında imam bulıp, xәylәi şәrğey10 hәm xәram kәseplәr, rişwәt hәm riba11 yulı belәn mal qazanıp, xәzerge waqıtta awılnıņ başqa imamnarı belәn çağıştırğanda şaqtıy bay tormışta yәşәgәn, ike xatınğa ir hәm biş balağa ata bulğan ber keşe ide. Bez bәyәn itәçәk uncide yaşlek Ğәbdelğәfur-anıņ өlkәn balasıdır, kisken ber uğlandır.
 
* * *
Comğa kөn. Comğa namazı waqıtı citep kilә. Nәkәs mulla mәxәllәse keşelәre berәm-berәm mәçetkә cıyılalar. Aralarında ğәyәt fәqeyr qeyәfәtle keşelәr dә kűpter. Şularnıņ berse-Ğәbderrәzaq babay. Ul, tәharәtlәnep, ayağına kiәrgә bulmağanlıqtan, yalanayaqtan ğına mәçetkә barırğa çıqqan. Әmma yul bik pıçraq-batqaq, şuņa kűrә ul, mәçet işege tөbenә kilep citkәç, qomğan xezmәten űtәgәn ber sawıt belәn su kiterep, iņ elek ayağındağı pıçraq-tufraqnı tazartıp yudı, şunnan soņ ğına mәçetkә kerde.
Bolay Xoda yulında yөrgәn namuslı fәqeyrlәr bulğan şikelle, әlege awılda mordar hәm namazsız fәqeyrlәr dә az tűgel. Namazğa, comğağa, tәrawixqa12 barırğa çaqırsaņ, alar siņa:
Alla kiem hәm baylıq birsen, şunnan soņ mәçetegezgә, namazığızğa da barırbız,-dip cawap birәlәr, cűnsezlәr.
Azan әytelde, keşelәr namazğa tәmam әzer, tik Nәkәs mulla ğına yuq. Biş-un minuttan, nihayәt, ul da kilde. Kilde dә, namazğa kereşep, wәğәz-nәsıyxәt әytű qayda, xotbә13 urınına: "Әlxәmdelillah, әlxәmdelillah, әlxәmdelillahe rabbel-ğәlәmin"14, dip, namaznı tiz genә tәmamlap ta quydı.
Namazdan çıqqaç, mәçet yanında mulla belәn ike keşe qul birep kűreştelәr. Bolar "K" awılı keşelәrennәn bulıp, әle genә Rostov-Donnan qaytqannar ide. Mulla bu aqçalı keşelәrne şunduq űz өyenә çәygә çaqırdı. (...)
 
II
Yәkşәmbe kөn citte. Bűgen-Ğәbdelğәfurnıņ Qazanğa kitәçәk. kөne. İr-at irtәnge namaznı uqıp әle genә mәçettәn qaytqan. Ğәbdelğәfurnı mәdrәsәgә ozatırğa dip өygә tuğan-qәrdәş hәm yaqın-beleşlәr cıyılğan. Ozatırğa kilűçelәrneņ berse ğәyәt keçelekle, tıynaq tabiğәtle, mөlayem hәm tәmle telle ikençe mәxәllә imamı qart xәzrәtter. Qart xәzrәtneņ Ğәbdelxaq isemle uğılı өç-dűrt yıldan birle Qazanda mәdrәsәdә bulıp, atasınıņ sűzenә qarağanda, uņışlı rәweştә ğıylem estәwen dәwam itterә ide. Xәzer isә qart xәzrәt uğılı Ğәbdelxaqqa çәy-şikәr hәm biş sum kөmeş aqça cibәrergә dip kilgәn. Ğәbdelğәfurğa keçkenә tөyen hәm biş sum aqçanı birgәndә ul:
Menә, enem-qәrendәşem Ğәbdelğәfur, bu әmanәtlәrne uğılıma tapşır hәm sәlamnәrebezne әyt, dide.
Ğәbdelğәfur, suzılğan әmanәtlәrne qulına alıp:
Bik yaxşı, tapşırırmın, dide.
Berniqәdәr waqıt űtkәç, qart xәzrәt, Ğәbdelğәfurğa qarap, sűzen dәwam itte:
Yarıy, enem, saw-sәlamәt bul, Allahı Tәbarәkә wә Tәğәlә sәfәregezne mөbarәk qılsın... Uğılım hәrqәysıbızdan sәlam әyt, ikegez yaxşı dus bulıp yәşәgez. Waqıtığıznı әrәm itep, ğөmeregezne buşqa uzdırmağız, cilgә oçırmağız! Űzegezdәn keçe olannarğa ixsan-yәrdәm... Xәyer, Qazan mәdrәsәlәre bөyek wә oluğ mәdrәsәlәrder. Anda sezdәn keçek kemsә, wallahe әğlәm15, tabılmas ta. Űzegezdәn oluğ wә bөyek olanlarğa hәrwaqetta wә hәr urında әdәp hәm insaf belәn tәğzıym-xөrmәt kűrsәtegez. İnşalla16, űzegez dә oluğ bulırsız. Qazan mәdrәsәlәre alar zur mәdrәsәlәr-anda hәr ğıylem bulğan kebek, şәkertlәreneņ dә tөrlese buladır... Naçar-yaman şәkertlәr belәn duslıq qılmağız, mәclestәş bulmağız şul waqıt alarnıņ yamanlıqlarınnan sezgә, zatığızğa zarar timәs. Әmma şәkertlәrneņ şul mordarları belәn mәxәbbәt wә duslıq itsәgez, ğıylem alu ber tarafta qalıp, yamanlıq wә bәdnamığız17 şunduq mәydanğa çığar. "Adıņ çıqqançı, canıņ çıqsın!" dip qartlarıbıznıņ әytkәn sűzlәre bik tә tuğrı. Ber wә niçә meņ çaqrımnarğa sәyәxәt wә sәfәr ber xәtwә-adım belәn başlanğan kebek, yamanlıq ta ber keçkenә gөnah wә keçkenә yamanlıqtan başlanıp, az-azlap arta barıp, soņınnan "zur gөnahlar"ğa әwerelәder. Menә, ğeybrәt kűze belәn qara әle sin bezneņ awılnıņ xәzerdәge xәlenә wә ille yıl elek bulğan xәlenә. Bez ul waqıtta sezneņ kebi yәp-yәş yeğet idek, ul waqıtta, xәzerdәge kebek, awılıbızda mәyxanә-qabaqlar yuq ide. Tűgel araqı eçәrgә, çәyne dә ul waqıtta bik az keşelәr genә belә ide. Xәzer isә unbiş-yeğerme yaşlek uğlannan başlap altmış-citmeş yaşenә yaqınlaşqan qartlarıbızğa qadәr, Allah saqlasın, araqı өçen canın fida qılır, tuğanın űterer, atasın qıynar... Xatınnarıbıznıņ da araqı wә başqa isertkeç eçemleklәrne sөygәnnәre yuq tűgel. Әmma bu "zur gөnahlar" yamanlıq wә bozıqlıqlarıbız bezneņ өskә berdәn kilep tөşmәdelәr. Ana qarınınnan bolay iserek wә sәrxuş bulıp tuğmadıq. Ber keçkenә nәrsәdәn az-azlap başlanıp, әytkәnem kebi, yamanlıqlarıbız kűbәyep wә qűәtlәnep, bәrәkәt kűtәrelde. Allah saqlasın, uttan wә xatınnan qurıqqan kebi, şul isertkeçlәrdәn saqlanığız wә qurqığız! (...)
Qart xәzrәtneņ Ğәbdelğәfurğa uqığan bu nәsıyxәtlәre tәmamlanıp kilgәndә cigűle at ta tәmam әzer ide inde.
Ğәbdelğәfur, hәrkem belәn qullar birep sawbullaşıp, eçennәn: "Yaņa tormış hәm sәfәremә izge yәrdәmeņne bir, Xodayım!" diә-diә, mөәzin belәn bergә arbağa çığıp utırdı da Qazanğa yul aldı.
 
III
...Mahruynıņ atası Ğәli Wahabov-daimi Qazan şәhәrendә yәşәp, alış-bireş sәwdәse belәn şaqtıy kűp mal-aqça qazanğan altmış biş yәşlәrendәge yaxşı kűņelle, tәqwa hәm yumart ber keşe ide. Ul, ğeybadәt belәn mәşğűl dindar adәm budıp, ğәlim-ğolyamanı hәm insaflı şәkert xalkın olılap xөrmәt itә, alarğa hәrwaqet maddi yәrdәmen kűrsәtә qısqası, Qazan şәhәreneņ dәwlәtle hәm moğtәbәr qartlarınnan sanala ide.
Ğәli Wahabovnıņ xatını Mәryәm abıstay da, yaxşı ata balası bulıp, altmış yәşlәrenә citep kilgәn sufıy hәm namazçıl ber xatın ide.
Ğәli babay belәn Mәryәm abıstaynıņ yuğarıda telgә alınğan Mahruydan başqa bűtәn balaları yuq ide.
Bez, Mahruynıņ bişektәge hәm sabıy bala çağındağı xәllәrenә kűz salmıyça, anıņ unsigez yaşennәn soņğı tormışına tuqtalırbız.
İseme cisemenә muafiq digәndәy, Mahruy18 şulqadәr zifa-çibәr qız ide ki, anıņ maturlığın qәlәm belәn yazıp taswirlarğa da mөmkin tűgel. Şulay da, geroinyәbıznı maqtaw өçen, çın iseme Mahruy bulmasa da, bez anı şul isem belәn atadıq.
Xәmzә Ağiew-urtaça dәwlәtle, altmış yaşenә citkәn yaxşı qarttır. Xәmzә babaynıņ ille yaşenә yaqınlaşqan xatını hәm Cihangir isemle yeğerme biş yaşlek ulı bar ide.
Cihangir Ağiew, xikәyәbezneņ geroinyәsı Mahruy qıznıņ aqılı hәm tәrbiәsenә xәyran, gűzәllegenә ğaşıyq bulıp, axırda aņa өylәnű uyına kilde. Atalar hәm qız tarafınnan rizalıq alınıp, Cihangirnıņ telәk-moradına ireşkәn hәm bәxetle bulğan kөne-nәq menә bűgenge kiçәder. Bűgen yәşlәrneņ niqәx mәclese buldı.
 
IV
Cihangir belәn Mahruynıņ niqәx mәclesennәn soņ bu kөngә qadәr өç ay waqıt uydı.
Bűgen sentyәbrneņ unbere, kiç sәğәt cide. Xәmzә Ağiew өyendә keçkenә genә ber mәcles cıyılğan. Qatnaşuçılar "K" awılınnan mөәzin Ğosman, Nәkәs mullanıņ ulı Ğәbdelğәfur, өy xucaları Xәmzә bay belәn Cihangir әfәnde hәm qazanlı Şәfiğűlla abzıy.
Ğәbdelğәfur belәn mөәzin Ğosman xәzrәtlәre әle bűgen genә Qazanğa kilep tөşkәnnәr ide. Yul әyberlәren mөsafirxanәdә qaldırıp, alar kűreşer өçen şunduq Xәmzә bay өyenә yűnәldelәr. (...)
Xәmzә bay isә, tűbәnçelekle, yumart hәm qunaqçıl keşe bularaq, mөsafirlәrne qәmil ixtiram belәn, olılap qarşıladı.
İnde menә aşyawlıq cәyűle tabın әylәnәsendә űzara sөylәşә-sөylәşә çәy eçep utıralar. Xәmzә bay, mөәzin әfәndegә taba qarap, soraşuın dәwam itte:
Bik yaxşı itkәnsez, xәzrәt, yeğetne mәdrәsәgә alıp kilep, bik yaxşı itkәnsez. Mulla balası dip әytәsez, әtkәseneņ iseme niçek soņ?
Әye, әtkәse bezneņ mәxәllәneņ imamı, Nәkәs xәzrәt, dide mөәzin.
Qaysı mәdrәsәgә kertmәkçe, qaysı mәdrәsәdә uqıtmaqçı bulasız?
Sez, Xәmzә abzıy, niçek mәslixәt qılasız? Qaysı mәdrәsәgә kersә yaxşı bulır ikәn?
Әtkәse nәrsә әytte, qaysı mәdrәsәgә mәslixәt qıldı?-dip, sorawğa soraw belәn cawapladı Xәmzә bay.
Xәyer, әtkәse qatğıy өzep ber sűz dә әytmәde... Bezneņ awılnıņ qart xәzrәt uğılı Ğәbdelxaq monda uqıy, sezgә dә kilep yөri buğay, ul fәlәn mәdrәsәdә, dip, mөәzin qart xәzrәtneņ ulı Ğәbdelxaqnıņ qaysı mәdrәsәdә uqığanın hәm ul mәdrәsә mөdәrriseneņ isemen atap әytte.-Bez dә menә bu yeğetne-Ğәbdelğәfurnı şul mәdrәsәgә quymaqçı bulabız.
Xәmzә bay berniqәdәr waqıt űzaldına uylanıp tordı.
Xәyer, bezneņ Qazanda hәr mәdrәsә yaxşı, dide ul, annarı, sűzen dәwam itep. -Hәrqәysısında, mәdrәsәlәrdә, kűp tөrle ğıylem uqıtıla. Lәkin min űz tarafımnan bu şәkertkә damella Ğabdelkәrim xәzrәt mәdrәsәsenә kerergә mәslixәt qılır idem. Anı Kűl buyı mәdrәsәse dip yөrtәlәr. Ul mәdrәsә, bez nadannarça әytkәndә, qәdimnәn birű19 oluğ mәdrәsә bulıp kilәder... Niçә wә niçә dana20 wә ğәlim mөdәrrislәr şul mәdrәsәdәn ğıylem alıp çıqqannar.
Bu mizgelgә qadәr әņgәmәgә qolaq salıp, tın ğına tıņlap utırğan Şәrifulla abzıy da, telgә kilep, mөәzinnәn Ğәbdelğәfur xaqında soraştı. "Nindirәk keşe, baymı?"-dip atası turındağı sorawına "yuq" digәn cawapnı işetkәç, Qazan baylarına tel ozaytıp, ğәybәtlәrenә tөşte:
Ğәyәt keşeleksez baylar... Aralarında yaxşı ğına bay, mallı keşelәr kűp bulsa da, fәqeyr şәkertlәrgә yәki başqa xosusta moxtac bulğannarğa yәrdәm wә izgelek qılğannarı hiç tә yuq. Çiksez saran-qomsız, aç kűzle, kөnçe űzlәre, mәņgelek suı eçkәn kemsәlәr kebi qılanıp, kөn-tөn dөnyә malın arttıru qayğısında yөrilәr, xalıq faydası, din qűәte, dөnyә rәxәte өçen ğәm çigep, zararıbıznıņ mucibe-sәbәbe bulğan nәrsәlәrne tөzәtűgә yәrdәm wә tırışlıq qılğannarı kűrenmi. Aralarında şundıy qomsızları bar ki, tűgel şәkertkә yәki başqa moxtac kemsәgә yәrdәm qılu, űzlәre űk şul fәqeyrlәrneņ qulınnan ikmәklәren tartıp alırğa tırışalar. Xәyer, şәkertlәr űzlәre dә Mәkәrcә waqıtında...
Şәfiğűlla abzıy baylarğa şulay tel ozaytıp utırğanda divar sәğәte unike tapqır "kűk-kű" dip qıçqırdı. Qunaqlar, xәyer-doğalar qılıp, Xәmzә baynıņ өyennәn çığıp kittelәr.
Xәmzә bay, mөsafirlәrne ozatıp, yartı sәğәt űtkәç, yoqlarğa yattı. Cihangir belәn Mahruynıņ bűlmәlәrendә isә tөnge sәğәt ikegә qadәr ut sűnmәde.
 
* * *
Bu kiçәdәn soņ өç kөn uzdı.
Nәkәs mulla uğılı Ğәbdelğәfur, damella Ğәbdelğәllәm mәdrәsәsenә kermiçә, "K" awılındağı qart xәzrәt uğılı Ğәbdelxaq uqıy torğan mәdrәsәgә urnaştı.
 
V
Yazdığıbız waqıyğalardan bu kөngә qadәr ike yıl kiçte.
Cihangir Ağiewnıņ atası Xәmzә bay hәm anası Xәlimә abıstay, xac qılu niәte belәn sәfәr çığıp kitep, berse Mәkkәy Mөkәrrәmәdә hәm berse Mәdinәi Mөnәwwәrәdә21 dөnyә quyıp, şul şәhәrlәrdәge Cәnnәte Mөğәllә hәm Cәnnәte Bәqeyğa isemle ziratlarğa dәfen qılındılar.
Mahruynıņ atası Ğәli Wahabov ta, bezneņ şikelle, mәņgelek suın eçkәnnәrdәn bulmıyça, ber awıruğa oçrap, ike atna çaması xasta bulıp yattı da fani dөnyәdan mәņgelekkә kitep bardı.
Xәzerge waqıtta isәnnәr Mahruynıņ әnkәse Mәryәm abıstay, Mahruy űze, Mahruynıņ qızı Fәridә hәm Cihangir-dűrtese ber өydә yәşәp yatalar. Xәmzә baynıņ űlemennәn soņğı yıllar ğәyәt awır bulıp, sәwdә hәm kәseptә kűp zarar kűrű hәm kűp mal yuğaltu arqasında, Cihangirnıņ dәwlәt hәm baylığına zur kimçelek kilde. Xәzer isә Cihangir, Qazanda bulmıyça, kommersiә-satu-alu xezmәtlәre belәn Seber tarafına altı-cide aylıq sәfәrgә çığıp kitkәn ide.
 
VI
İbrahim belәn Yağqub, ike bertuğәn, mәrxűm Ğәbdelmәn baynıņ balaları Ğәliewlәrder. İbrahimı utız biş yaşendә, өylәngәn, ike bala atası, oluğ yurist, mәkerle hәm fetnәçel keşe. Yağqubı isә yeğerme cide yaşlek өylәnmәgәn yeğet bulıp, azgın hәm tәwfiqsız ber adәmder.
İke tuğan hәm şkola uçitellәrennәn Әxmerskiy isemle berәw Ğәliewlәr өyendә bergәlәp çәy eçep utıralar ide.
İbrahim Ğәliew, qunaq uçitel Әxmerskiydan tormış xәllәre hәm yaņalıqlar turında beleşmәkçe bulıp:
Ni xәllәr, nindi xәbәrlәr bar? Sәlamәtlekme? dip soradı.
Allağa şөker әle, saw hәm sәlamәtbez... Progress hәm prosveşçeniedәn başqa xәbәrlәr yuq.
Ğәliewlәr Әxmerskiynıņ "progress", "prosveşçenie" sűzlәren bik өnәp betermәdelәr.
Bez nemetsça, fransuzça әytelgәn sűzlәrneņ kűbesen aņlamıybız, bezgә tuğrı tatarça sөylә,-dide İbrahim әfәnde, yılmaya tөşep.
Yağqub әfәnde isә, çәy qәsәlәreneņ bersen-qunaq aldına, ә ikençesen İbrahim uņına quyıp:
Cә, aşqa da, çәygә dә kәrәm boyırıņız!-dip aşarğa-eçәrgә qıstıy başladı.
Uçitel Әxmerskiy beraz tın ğına utırğannıņ soņında:
Xәbәr, xәzerdәge xәbәrlәr sezgә mәğlűm, dip, imam-mullalarnıņ rusça uqıy-yaza belűenә mәcbűr itűçe yaņa tәrtip turında sөylәp, patşa xәzrәtlәreneņ şul turıdağı fәrmanın uqırğa kereşte. (...)
Uçitel Әxmerskiy padişah fәrmanın uqıp tәmam itәr waqıtta, işek açılıp, bűlmәgә Ğәliewlәrneņ prikazçigı kilep kerde. "Әssәlame ğәlәykem" dip isәnlәşkәnnәn soņ ul, İbrahim әfәndegә mөrәcәğәt itep, sәwdә xәllәrennәn xisap birergә kereşte:
Alafuzovqa meņ sigez yөz danә at tirese, dűrt yөz siksәn danә sıyır tirese birdek,-dide ul hәm, at tirese fәlәnçә xaqtan, sıyır tirese fәlәnçә xaqtan dip, tirelәrneņ nindi bәhagә satılğanlığın әytte.
İbrahim Ğәliew, "tire" sűzen işetkәç, bөten iğtibarın priqәzçigına yűnәltep, padişah fәrmanın bөtenlәy onıttı.
Әydә, qanturğa kerik, xәzer xisap-sçetlar birermen,-dide ul prikazçikqa hәm, tabın yanınnan torıp, "qanturı" urnaşqan kűrşe bűlmәgә taba atladı.
İbrahim Ğәliew kitűgә, anıņ altı-cide yaşlek ulı Mostafa, bűlmәgә kerep hәm Әxmerskiy belәn Yağqub utırğan tabın yanına kilep, Yağqub әfәndegә ber qөnwert-xat suzdı.
Ul arada, tire alu-satu xisapların tәmamlap, İbrahim әfәnde dә kontor bűlmәsennәn çıqtı hәm tabın yanındağı әwwәlge urınına kilep utırğanda ulı Mostafanı kűrep:
Nixәl, mella Mostafa? Mәdrәsәdәn qayttıņmı? Sabaqnı yaxşı beldeņme?-dip, ulına sorawlar yawdıra başladı. Annarı, Әxmerskiyğa taba borılıp:-Uğılım sabaqnı bik yaxşı uqıy, bik mella22 buldı,-dide dә yәnәdәn ulına endәşte:-Cә, kil әle, menә abzaņa uqıp qara.
Әxmerskiy da, Mostafağa qarap, yılmayıp:
Cә, kil, nәrsә uqıysıņ? Kitaplarıņ qayda? Kil!-dide. Mostafa, "Hәftiәk"23 belәn "Allah digel bәdәwam"24 kitapların alıp kerep, Әxmerskiy qarşına kilep bastı hәm, әğűze bismillasın da әytmiçә, "Hәftiәk"tәn sabağın uqırğa kereşte.
Bigrәk ceget ikәn uğılıņ! dide Әxmerskiy, Mostafanı әtisenә maqtap.
Mostafa bu maqtaw sűzlәre sөylәngәn arada ber yullıq sabağın uqıp tәmam itte.
Şunnan soņ әtise aņa:
Cә, kitabıņnı da uqıp qara, dide.
Mostafa, "Bәdәwam" kitabın qulına alıp, әsәrneņ baş өleşennәn utız tuğızınçı yulınnan başlap uqırğa kereşte:
 
''İmansıznı dust totma,
Aņa sin yaxşılıq itmә,
Andıyn hәm yaxşılıq kөtmә,
Allah digel bәdәwam".
 
Şul rәweşçә sabaqnı uqıp hәm űzlәşterep, maqtaw sűzlәre dә işetkәç, Mostafa, sabaq kitapların maxsus urınğa cıyıp quyıp, tabın yanına utırıp çәy eçәrgә başladı.
Yağqub әfәnde isә, Mostafa kitergәn xatnı uqığaç, tiz genә cıyınıp өydәn çığıp kitte.
 
VII
Yağqub Ğәliew, xatnı uqıp, mәclesne qaldırıp, өydәn aşığıp çığıp kitkәnnәn soņ, un-unbiş minut eçendә Woskresenskiy digәn uramğa barıp citte.
Woskresenskiy uramı, Qazannıņ iņ zur, iņ yaxşı uramnarınnan bulıp, qazanlılar anda qışın da, cәyen dә saf hawa sularğa hәm tamaşa qılırğa çığa ide.
Woskresenskiy uramınnan ber-ike әylәngәç, Yağqub әfәnde Passajğa25 kerde. Passajda ber yәş xatın yanına turı barıp, anıņ belәn sawlıq-sәlamәtlek soraşırlıq qadәr genә sűz alıştı da, Passajnıņ Çerek kűl26 baqçası tarafına qarağan işegennәn çığıp, berençe turı kilgәn yamşçiknı tuqtattı hәm, Passajda oçraşqan tege xatın belәn şul yamşçiknıņ atına utırıp, Balıq bazarındağı27 mәğlűm qunaqxanәlәrneņ bersenә iltergә quştı.
Yağqub belәn bergә qunaqxanәgә kitep barğan bu xanım Cihangir Ağiewnıņ xatını geroinyәbız Mahruy ide. (...)
"Yәş ğөmerne buşqa uzdırırğa yaramıy" digәn sıltaw belәn, ber qarçıq, bu ike yәş arasında tılmaçlıq hәm aradaşlıq itep, alarnıņ yәş ğөmerlәren әnә şulay "rәxәttә" hәm "kirәkle eştә" uzdırttıra başladı. ("Yәş ğөmerne buşqa uzdırırğa yaramıy" diűçe mondıy qarçıqlar hәm şul qağıydәne totuçı xatınnar Qazanda az tűgelder.)
Bűgen oqtyәbrneņ yeğerme cidese. Cihangirnıņ Qazannan kitűenә nәq sigez ay, ә Mahruy belәn Yağqubnıņ berençe kűreşűlәrenә cide ay tulğan kөn. Mahruy bu cide aynıņ berençe ayında uq yөkkә uzdı. Mahruynıņ űzennәn hәm sәbәpçese Yağqubtan qala, bu naşәrğey xәmel28 xaqında berkem dә belmi ide.
Yağqub әfәnde, qunaqxanә nomerına kerep, işek yabıluğa uq Mahruynı bitәrlәrgә totındı:
Min siņa niçә tapqır әyttem, miņa xat yazma dip... Min yuq waqıtta xatıņnı kiterep birerlәr dә, ikençe keşe qulına tөşep, Alla saqlasın, bu xәllәrebezdәn xәbәrdar bulırlar... Cә, әydә sөylә, şulqadәr aşığıç nindi yomış bar? Nigә xat belәn çaqırttıņ?
Mahruy, Yağqub әfәndegә yılmayıp qarap, yanına sıyınıbraq utırdı da, qulın anıņ cilkәsenә quyıp:
Bik şatlıqlı xәbәr bar, şul sәbәptәn xat yazıp çaqırdım... Cuq nәrsәlәrgә açulanıp mataşma,-dide.
Cә, sөylә tizrәk, nindi xәbәr ul?.. Ozaq utırırğa waqıtım yuq.
Mahruy, ber minut çaması dәşmi torğannan soņ, kesәsennәn ber qөnwert çığardı da Yağqub әfәndegә suzdı:
Menә bu xatnı uqı... Nindi şatlıqlı xәbәr ikәnen belerseņ.
Yağqub, xatnı qulına alıp:
Nindi xat soņ bu?-dip soradı.
Bűgen genә poçtadan aldım, irem-xucam cibәrgәn,-dide Mahruy.
Yağqub әfәnde xatnı aqrın ğına qıçqırıp uqıy başladı. (...) Yağqub xatnı uqıp tәmam itkәç, Mahruy, yәnәdәn әwwәlge kebek yılmayıp:
Menә şatlıqlı xәbәr iç!-dip quydı.-İke ay eçendә qaytırmın dip yazsa da, өç aysız da qayta almıy ul... Mine xәsrәttә qaldırmas өçen, kűņelemne yuatır өçen genә şulay ike aydan qaytırmın dip yaza. Çınında, өç aysız da qayta almayaçaq. Ul miņa Seber cağına kitkәn çaqta da өç-dűrt aydan qaytıp citәrmen dip әytkәn ide. Menә inde Qazannan kitkәnenә sigez ay buldı, әle haman qaytqanı yuq. Cә, bik yaxşı, ike-өç ay qaytmasa, bala tabar waqıtım citep, bala tapqannan soņ qaytıp kilsә, ber nәrsәdәn dә xәbәre bulmıy qalır.
Şulwaqıt qunaqxanә xadime soralğan nәrsәlәrne podnos belәn kűtәrep kerep, өstәl өstenә quydı. Xadim çığıp kitkәç, Yağqub Ğәliew:
Әye, dөres, şatlıqlı xәbәr ikәn, dide hәm sűzen bolay dip dәwam itte:-Әlbәttә, Cihangirnıņ bezneņ bu xәllәrebezdәn xәbәrsez qaluı sineņ өçen dә, minem өçen dә faydalı, bigrәk tә sineņ өçen... Yөkle bulmasaņ, bűgen qaytsa da ber nәrsә dә belә almas ide. Alla saqlasın, belә qalsa, xәleņ bik mөşkel bulır. Yөgeņ kemnәn ikәnlege belensә, miņa da yaxşı bulmas. Niçek kenә bulsa da, keşegә belgertmiçә, yөgeņnәn qotılu yulın tap, hiçkem şiklәnerlek bulmasın. Minem dә bu kiçә sineņ belәn awlaqta axırğı kűreşűem bulsın... Xatlar yazıp mәşәqәtlәnmә, çөnki ike-өç kөnnәn min űzem dә yomışlarım belәn Mәskәwgә kitәmen. Ber yә ike aysız Qazanğa qayta almam. Min qaytqançı, bәlkem, ireņ dә qaytıp tөşәr. Әgәr dә bu eşlәrebezne berkem dә belmi qalsa, soņınnan, cayı turı kilgәn çaqlarda, oçraşa torırbız. İnde dә, yөgeņnәn qotılğançığa qadәr, kűreşergә waqıt bulmas, bu kiçәbez axırğı kiçәder.
Mahruy Yağqubtan mondıy salkın sűzlәr işetergә uylamağan ide. Ğәyәt dәrәcәdә ğәcәplәngәn hәm kөyeneçle ber xәldә, ul cide-sigez ay buyı "buşqa uzmağan" ğөmereneņ nәticәse hәm cimeşe yuq nәrsә tűgel ikәnlegen tөşenә başladı.
 
VIII
Bala tuar kөnnәr yaqınlaşqaç, Mahruy űzeneņ әnkәsenә: "Min ber-ike atnağa awılğa qunaqqa barıp qaytam",-dip, өy çığımnarı өçen biş-un sum aqça birde dә, әnkәsen hәm qızın qaldırıp, kitep bardı. Qunaq bulıp tөşәrdәy tuğan-tumaçaları berniçә awılda buluına qaramastan, Mahruy, awılğa kitmiçә, Pelәtәndә (Qazannıņ ber tөbәge) ber qarçıqnıņ өyenә urnaşıp, bala tuar kөnne kөtә başladı. (Yәşeren rәweştә bala tabuçı xatınnarğa urın birgәn hәm soņınnan balaların tәrbiә qılırğa alınğan mondıy qarçıqlar Qazanda yuq tűgelder.)
Nihayәt, bala tabu kөne citep, әlege qarçıqnıņ yardәme belәn, Mahruy ber ir bala dөnyәğa kiterde.
Bala tapqannan soņ berniqәdәr waqıt űtkәç, әlege qarçıq Mahruyğa bolay dide:
Cә inde, qızım, әlxәmdelillah, sәlamәtlәnep kilәseņ... Balaņnı-uğılıņnı ni qılırğa, qaya quyarğa uylıysıņ? Әgәr dә telәsәņ, min balaņnı waspitatelni yortqa tapşıra alam, yәki başqa cirgә dә taşlarğa mөmkin. Xәyer, waspitatelniğa minem berkemneņ dә balasın iltkәnem yuq... Alla saqlasın, anda kem balası bulsın çuqındıralar.
Mahruy, beraz dәşmi torğannan soņ, qarçıqqa:
Başqa cirgә dә taşlarğa mөmkin dip әytәseņ. Qaya başqa cirgә taşlarbız ikәn? dide. Ya Alla, әstәğfirulla! Nişlәrbez ikәn? Zәwcem29 qaytmadımı ikәn? Sin, abıstay, zinhar, kemgә dә sizdermi genә bűgen belep kilsәnә, irem qaytmadımı ikәn? Ux!..
Yaxşı, bәbkәm, yaxşı, qızım, belep qaytırmın... Menә uzğan yılda da ber qız minem өyemdә bala tapqan ide. Anıņ balasın munçağa alıp bardım da, munçağa kergәç, cuınğaç-çabınğaç, bala bik yığlıy başlağan ide, munça eçendәge ber qarçıqqa: "Abıstay, zinhar, şul balanı qulıņda totıp torsana, min әnkәsen çaqırıp kiterim әle", dip, balanı qarçıqta qaldırıp, tiz-tiz kiemnәremne kidem dә munçadan çığıp kittem. Әle dә, bűgengә qadәr, balanıņ әnkәsen çaqırıp kiterәm... Sineņ balaņ belәn dә şulay eşlәrbez. Bu bik sawaplı eş. Min kűp keşelәrgә-xatınnarğa şulay yәrdәm itәmen.
Min, abıstay, űzem dә şulay-kemneņ dә bulsa işege tөbenә balanı taşlap kitәrmen dip uylıy idem. Lәkin xәzerdә keşe işege tөbenә taşlap kitűdәn dә bik qurqam. Yaxşı, әgәr dә balanı qabul itep, űz balaları şikelle itep tәrbiә qılsalar. Әmma, qabul itmiçә, әlege, sin әytkәn waspitatelni yortqa yullasalar, Alla saqlasın, xarap bulır. Gөnahsı da bik zur iç... Menә, abıstay, min balanı bolay itәrgә telәr idem, dip, Mahruy sűzendә dәwam itte:-Әgәr dә sin qabul itsәņ, min balanı sineņ өyeņdә qaldırır idem... Sin yaxşı ğına tәrbiә qılır ideņ. Min űzem dә forsat bulğan waqıtlarda kilep qarar idem; ni disәņ dә űz kűz aldımda bulır ide. Alla sәlamәtlek birep, ike yә өç yaşenә qadәr sineņ өyendә torsa, annan soņ, Xoda rizalığe өçen ber yәtim balanı alğan kebek, bu balamnı min űz өyemә dә ala beler idem. Menә, әgәr dә sin razıy bulsaņ, şulay qılsaq yaxşı bulır ide. Ni әytәseņ, abıstay, razıy bulasıņmı?
Şulay sin әytkәnçә qıla alsaq, qızım, bik, bik yaxşı bulır ide, qızım,-dide qarçıq hәm sűzen bolay dip dәwam itte:-Min bik razıy bulamın. Balaņ minem өyemdә qalsın, űzem tәrbiә qılırmın... Balaņnı qayçan alu yağın űzeņ qararsıņ, sәlamәt bulsa, telәgәn waqıtta alırsıņ. Lәkin bu eş bik awır xezmәtter. Miņa xezmәt xaqı kűpme, niqәdәr birerseņ ikәn soņ?.. Menә өyemә kilep bala taptıņ, berәw dә belmәde, şulay uq bu kөnnәn soņ da, inşa Allah, berәw dә belmәs. Balaņ da űz qulıņdağı kebek tәrbiәlәner, hәrwaqet kilә-kitә, kűrә torırsıņ. Sineņ xucaņ maldar30 keşe, sezdәn kűp sorarğa da mөmkin, lәkin min bu eşlәrne sawap өçen eşlim. Siņa da ber yәrdәmem bulsın, bәbkәm.
Min, abıstay, inşa, Allah, sine razıy qılırmın, lәkin xәzerdә qulımda ber dә aqçam yuq, aqtıq yeğerme biş sumnı da siņa birdem. Xәzergә hiçber qaydan aqça alır cirem yuq. Xucam qaytqançı sabır it, niqәdәr kirәk bulsa da yәşermi әyt; irem qaytqaç, inşa Allah, tapşırırmın,-dip, Mahruy sűzen tәmam itkәç, balanı tәrbiәgә alırğa rizalığın birgәn qarçığıbız әytә quydı:
Sin, bәbkәm, әlbәttә, minem xaqımnı űtәrseņ, xıyәnәt qılmassıņ, lәkin ireņneņ aqçasın mondıy cirlәrgә sarıf itű siņa ber dә layıq tűgel... Gөnahı bulır, bәbkәm. Bu balanıņ űz atası da bardır iç, balanı tәrbiә qılırğa aqçanı sin, әnәterә, balanıņ űz atasınnan sorap al, annarı miņa birerseņ. Bu bik mәşәqәtle xezmәt... Әgәr dә miņa ike yөz sum kөmeş aqça birsәgez, ikegez dә, өçegez dә bөten-bөtenәygә qotılırsız.
Mahruy, beraz uylanıp torğaç, qarçıqqa:
Belmim şul. Balanıņ atasın, inde ber-ike ay bulır, kűrgәnem dә yuq. Aqça birerme ikәn?!-dide.
Aqça birmi çarası bulmas. Atası kem, bay keşeme?
Balanıņ atası bolay yaxşı ğına dәwlәtle keşe, lәkin arabızğa beraz salqınlıq tөşkәn ide. Kűptәn kűrgәnem dә yuq, belmim, xәzerdә Qazandamı ikәn. Anı nindi yul belәn kűrsәm yaxşıraq bulır ikәn?
Cә, qızım, minnәn ber dә yәşerep torma, kem bu balanıņ atası? Әydә, sөylә. Qazanda barlığın-yuqlığın da űzem belermen, ikegezne kűreşterergә dә tırışırmın.
Belә dә torğansıņ, abıstay, Yağqub Ğәliewne, menә şul ceget inde balanıņ atası bula.
Cә, Yağqub Ğәliewne bik yaxşı belәmen. Uzğan cılda ber qız minem өyemdә bala tapqan ide dip әyttem iç. Ul qız da şul yөze qara Yağqubtan yөkkә uzğan ide. Ul Yağqub Ğәliew bik mordar keşe. Tege qıznı da bik cәberlәgәn ide. Yağqub xәzer dә Qazanda, tөnәgenәk Peçәn bazarında31 kűrdem,-dip, qarçıq tağın sűzendә dәwam itte:-Menә, nәrsә eşlәrbez. Sin Yağqubqa, "Sine kűrergә yomışım bar", dip xat yaz. Min ul xatnı űz qulım berlәn iltep birermen. Kűreşergә nindi urın bilgelәsә, bűgen kiç şunda oçraşırsız... Aqça birmi çarası bulmas,-dip, qarçıq, utırğan cirennәn torıp, Mahruyğa qәlәm-kәğәz kiterep birde. (...)
 
IX
Әbi-anay, aqűşerqa qarçıq, Mahruynıņ xatın Yağqub Ğәliewkә tapşırdı. Yağqub, şatlıqtan bigrәk rizasızlıq kűrsәtebrәk, Mahruy belәn kűreşergә waqıt hәm urın bilgelәde.
Bilgelәngәn kiç hәm sәğәt yaqınlaştı. Qaraņğılıq tөşep, ğaşıyqlarğa yul açılu belәn, Mahruy oçraşu urını bilgelәngәn cirgә aşıqtı.
 
* * *
Yağqub Ğәliewneņ mәyeten arbağa salıp İbrahim Ğәliewneņ өyenә alıp kitkәn waqıtta romanıbıznıņ geroinyәsı, qulğa alınıp, politsiәgә ozatılğan ide.
Űterű cinayәtennәn soņ Mahruynı politsiәgә kiterep, "sekretnıy" bűlmәgә yabıp quydılar. Bűtәn ğәdi "sekretnıy"lar kebek űk, keçkenә genә ber bűlmә ide bu. Timer rәşәtkәle keçkenә tәrәzәsennәn yaqtılıq az kergәn kebek, anda sular өçen saf hawa da yuq ide. Mahruynıņ, ike ğәziz balasınnan, әnkәse hәm irennәn, dәwlәte hәm rәxәt tormışınnan, tuğan-qәrdәşlәre hәm duslarınnan ayırılıp, űterűçe sıyfatında qәber şikelle tar, qaraņğı bűlmәgә yabıluı әytep betergesez awır waqıyğa bulıp, Allahe Tәğәlә aņa sabırlıq hәm tűzemlek birsen diűdәn ğәyre sűzebez yuqtır.
Yartı tөn űtep, politsiә yәnәşәsendәge çirkәwdә tiz-tiz çaņ qağa başlawğa kűzennәn yoqısı qaçqan Mahruy şәhәrneņ qay tөşendәder yangın çıqqanın abayladı. Berazdan politsiә ixatasında da yangın atların tiz-tiz cigep, keşelәrneņ aşığıp yangın sűnderergә kitűlәre işetelde.
Mahruynı şunduq şomlı fikerlәr bilәp aldı. "Әstәğfirulla, yangın çıqqan buğay! Qayda yana ikәn? Bәlkem, bezneņ yortıbız yana torğandır? Bәlkem, әnkәyem, balam şul yangın eçendә yana torğannardır?" dip, ul, çınlap ta balası yana torğan keşe kebek, tәmam qurquğa tөşte; yangınnıņ yalkınnarı hәm şul yalkınnar eçendә qalğan әnkәse hәm balasınıņ "Әnkәy!", "Qızım!", "Tizrәk, yәrdәm it!" dip açırğalanıp qıçqırğan tawışları qolağına işetelә hәm ut qapqan gәwdәlәre kűzenә kűrenә şikelle buldı. (...)
 
XII
Yağqubnıņ abıysı İbrahim Ğәliewneņ mәkerle hәm fetnәçel keşe ikәnlegen yazğan idem. Enese Yağqubnıņ űterelűen işetkәç, ul bu cinayәtne kem hәm ni өçen eşlәwen, Yağqubtan tuğan balanıņ ber qarçıq tәrbiәsendә buluın hәm ul qarçıqnıņ torğan ciren soraşıp beleşte dә, ikençe kөnne űk, qoyaş bayır aldınnan, şul qarçıqnı ezlәp kitte.
İbrahim Ğәliew, űze ezlәgәn yort yanına kilep citep, qapqadan çığıp kilűçe ber xatınğa oçradı da aņa: "Abıstay, fәlәn qarçıq qaysı өydә tora?" dip, aqűşerqa qarçıqnıņ isemen әytte.
Ul qarçıq nigә kirәk, İbrahim abzıy? dide xatın hәm berazdan: Min bulamın ul qarçıq. Әydә, rәxim it, İbrahim abzıy, dip, oluğ yuristnı өyenә alıp kerde. (...)
Min, abıstay, siņa zur yomış belәn kildem, dide İbrahim әfәnde, qarçıqnıņ өyenә kergәç. Monda өydә bűtәn keşe yuqmı?
Qarçıq, İbrahimnıņ sűzlәrennәn şөbhәgә qalıp, qurqa-qurqa ğına işekne yaptı da:
Cuq, cuq, İbrahim abzıy, ber kemsә cuq, әydә sөylәgez. Tıņlıym, ni comışığız bar?-dip, İbrahim әfәnde yәnәşәsenә urındıqqa utırdı.
İbrahim әfәnde, beraz tın ğına utırğaç, qarçıqqa qarap sűzgә kereşte:
Menә, abıstay, yomışım űzegezgә dә mәğlűm... Ozaqlap sөylәşergә waqıtım yuq. Şul, enem Yağqubnıņ balası xaqında kildem...
Balanı ni qılmaqçı bulasız? dide qarçıq İbrahim әfәndene sűzennәn bűlep.
Әye, Yağqubnıņ Mahruydan tuğan balası xaqında kildem, dip qabatladı İbrahim әfәnde. Anı ir bala dip әytkәnnәr ide. Ul balanı Mahruy sineņ өyeņdә tudırğan ikәn. Kiçә Yağqub belәn Mahruy kűreşep sөylәşkәnnәr. Balanı tәrbiәlәr өçen Mahruy Yağqubtan ike yөz sum kөmeş aqça sorağan. Şul xaqta kildem. Bala Yağqubnıqı bulğaç, әlbәttә, tәrbiәse dә Yağqub өstendәder. Lәkin, abıstay, sin bu xәlne berkemgә dә sөylәmә, keşegә işetelsә, űzeņ belәseņ, yaxşı tűgel.
Bik yaxşı, İbrahim abzıy, balanı min űzem tәrbiәgә alam... Minem өyemdә tudı-kemsә belmәde, monnan soņ da berkem belmәs. Űz balamnı tәrbiә qılğan kebek tәrbiә qılırmın. Bik sawaplı eş iç, İbrahim abzıy... Tik minem xaqımnı birersez, dide qarçıq hәm qulına şәm alıp: Әydәgez, balanı da kűrsәtim, dip, İbrahim әfәndene ikençe bűlmәgә bala yanına alıp kerep kitte.
Өç-dűrt minuttan alar, bala yatqan bűlmәdәn çığıp, yaņadan әwwәlge urınnarına kilep utırdılar.
Menә, abıstay, balanı tәrbiә өçen ike yөz sum kөmeş aqçanı al, dip, İbrahim kesәsennәn mөbarәk aqçaların çığardı. Lәkin, abıstay, balanıņ tәrbiәse өçen şuşı aqçanı minnәn alğanlığıņa ber yazu bir. Çөnki Mahruy xәzer űz өyenә qayttı, sineņ өygә bűtәn kilep yөrmәyәçәk... Ul: aqçanı abıstayğa birsәgez, qulınnan yazu alığız, dip әytte. Bezneņ sűzebezgә genә ışanmas, balanıņ tәrbiәse өçen aqçanı aldım dip yazu yazsaņ, ul yazunı uqığaç, eşneņ uņay xәl itelűen belep, Mahruy űze dә sөyener... Yazu yaza belә torğansıņdır bit?-dip sűzen tәmamladı İbrahim әfәnde.
Cә, İbrahim abzıy, ni sөyliseņ, yazu yaza belmәskә bulamıni? Yәş waqıtımda balalarğa sabaq uqıttım. Şәkertlәremә ğәrәp, farsı kitapları da uqıta idem. Mahruynı da uqırğa-yazarğa min өyrәttem. Mahruy minem şәkertem iç! Balalar uqıtu bik sawaplı eş iç! dip, aqűşerqa qarçıq, utırğan cirennәn torıp, qәlәm-kәğәz alıp kilde dә: Nәrsә yazıym? dip, İbrahim әfәndeneņ boyırıq sıman әytkәn sűzlәren yazarğa kereşte.
Yazu yazılıp betkәç, İbrahim Ğәliew anı arıslan ğәyrәte belәn suzılıp alıp kesәsenә yәşerde. Şul arada qarçıq ta, baya İbrahim bay өstәl өstenә kesәsennәn çığarıp quyğan aqçalarğa kűzlәren maylandırıp qarap hәm: "İbrahim abzıy, bik sawaplı eş iç!" dip qabatlıy-qabatlıy, aqçalarnı aşığıp űz kesәsenә kűçerde.
Aqça hәm yazu şul rәweşçә kesәlәrgә kerep urnaşqaç, oluğ yurist İbrahim Ğәliew bolay dip sűz başladı:
Minem bu eştә berqәdәr şөbhәm bar ide. Lәkin Mahruynıņ sűzlәre xaq ikәn... Qәrdәşem Yağqubnı, ber mәslixәttә bulıp, ikәw bergә űtergәnsez ikәn!
Qarçıq, İbrahimnıņ sűzlәren aņlap betermiçә, ğәcәplәnep:
Ni sөyliseņ, İbrahim abzıy, nindi űterű?! dip soradı.
Nindi űterűme?.. Ber dә belmәgәn sıman qılanasıņ... Kiçә Mahruy Yağqubnı űtergәn. Xәzer Mahruy yabıluda, xөkem tikşerűe astında,-dide İbrahim.
Şunnan soņ ul, tәfsille hәm tağı da şomlıraq itep, Mahruynıņ niçek Yağqubnı űterűen hәm bu cinayәtne tәftiş32 waqıtında anıņ tikşerűçegә sөylәgәn sűzlәren, "Yağqubnıņ balası qayda?" digәn sorawğa fәlәn cirdә, fәlәn qarçıqta dip cawap birűen, Yağqub Ğәliewkә xat yazarğa kiņәş itep, qarçıqnıņ şul xatnı Yağqubqa iltep birűen hәm, bala tәrbiәsenә aqça birmәsә, şulay it, bolay it dip Mahruynı qotırtuın hәmmәsen sөylәp birde.
İbrahim Ğәliewneņ sűzlәrennәn aqűşerqa qarçıqnıņ kűzlәre, çınayaqtay zurayıp, dűrt buldı.
Sawap eş dip qılğan eşlәreņneņ nәrsә ikәnen Sebergә qatr kitkәç belerseņ,-dip qurqıtuın dәwam itterde oluğ yurist.
Şul waqıtnı işek şaqığan tawış işetelde. Qarçıq utırğan urınınnan tordı da, өyәldına aşığıp çığıp:
Kem bar, nәrsә kirәk?-dip işekne açtı.
İşektәn beraz sәrxuş qeyәfәtle mөselman butışniğe gorodowoy kerde. Kerde dә:
İsәnme, sәlamәtme, abıstay? Kөçkә ezlәp taptım,-dide.
Nixәl, uğlım, ni yomış bar?
Ni bulsın, abıstay, dide butışnik, isereklәrçә yılmayıp. Ni xәl bulsın, belәseņ iç, bez yaxşı yomış, yaxşı xәbәr belәn kilmibez... Sledovateldәn cәlebnamә-powestqa kiterdem... Menә qart kөnendә űzeņne... Menә bu kәğәzne uqıp nindi xәl ikәnen belerseņ,-dip, haman yılmayğan kileş, qarçıqnıņ qulına yazulı ber kәğәz tottırdı.-Abıstay, ber un qәpik aqça birsәņ, yamşçikkә utırıp qaytır idem...
Qarçıq ber qulı belәn kәğәzne alıp, ikençe qulı belәn kesәsennәn rast kilgәn aqçanı çığarıp, soldatnıņ uçına tөrtte.
Cә, İbrahim abzıy, zinhar... zinhar, qart kөnemdә yuq nәrsәlәr belәn xәwflәndermә. Ni qılıym, sliduatelgә niçek cawap birergә mәslixәt qılasıņ?.. Әgәr dә mөmkin bulsa, zinhar, qart kөnemdә bu naxaq bәladәn qotkar. Әstәğfirulla! Xodayım, űzeņ kiçer! dip, qarçıq yaņadan yılarğa başladı.
Dөnyәda mөmkin bulmağan nәrsә yuq. Siva-l-wacibi wәlmөmtәniğey-hәr nәrsә mөmkin. Yılama, menә minem әytәçәk sűzlәremne tıņlap, minem mәslixәtemçә eşlәsәņ, qotılırsıņ,-dip, oluğ yurist sűzen bolay dәwam itte:-Sineņ bu fetnәdәn qotılu yulıņ şul: sledovatel qarşına barğaç, ul sinnәn: "Mahruy sineņ өyeņdә bala tudırdımı? Balanıņ kemnәn buluın belәseņme? Yağqubqa xat yazarğa qotırttıņmı?"-dip sorasa, sin, bu waqıyğadan hiç xәbәreņ bulmağan keşe kebek: "Mahruynıņ yөkkә uzuın Hәm kemnәn yөkkә uzuın hiç tә belmimen, minem өyemdә anıņ bala tudırğanı yuq. Yağqub Ğәliewkә xat yazarğa Mahruynı qotırtu tűgel, Yağqub belәn Mahruynıņ aralarında bulğan xәllәrne bөtenlәy belmim",-dip cawap birsәņ hәm Mahruynıņ әytkәn sűzlәren dә, kiçergәn xәllәren dә barsın da inkyәr itsәņ, Mahruynıņ bar sөylәgәnnәre nizam-zakon qarşında raslanmıyça hәm qabul itelmiçә, sineņ qotılıp qalaçağıņ şөbhәsez. Lәkin hәmmәsen min mәslixәt itkәnçә sөylә; Mahruy ni әytsә dә, yuq, yuq, dip yalğanğa çığar.
Bik yaxşı, Alla razıy bulsın,-dide qarçıq, oluğ yuristnıņ sűze belәn kileşkәndәy itep. Annarı:-Әgәr dә Mahruy űz sűzlәreneņ xaqlığın şuşı, mindә bulğan bala belәn isbatlasa? Yәki şuşı balanı minem өyemnәn ezlәp tapsalar, nişlәrmen, ni әytermen? dide.
Menә, menә, minem sűzlәrem-mәslixәtem betkәne yuq әle,-dide İbrahim Ğәliew hәm mәslixәtneņ tөp maqsatın açıp saldı:-Sin ul balanı niçek bulsa da bu kiçtә tәmam qıl!.. (...)
 
* * *
Hәm, çınnan da, fetnәçel İbrahim әytkәnçә, әlege mordar qarçıqqa balanı "tәmam" itű өçen awır mәşәqәt kirәk bulmadı. Ğәliew çığıp kitkәnnәn soņ ike sәğәt çaması waqıt űtep, kiç tәmam qaraņğılanğaç, qarçıq sabıy balanı alıp өyennәn çıqtı da turı Qaban kűlenә taba yűnәlde. İke danә kirpeçne hәm balanı ber qapçıqqa salıp, Qaban kűlendә berençe turı kilgәn bәkegә qapçıqnı әkren genә tөşerep cibәrde-şul rәweşçә balanı "bөten-bөtenәygә tәmam" qıldı.
Mahruydan tuğan balanıņ Yağqub Ğәliew balası ikәnlege isbat itelep, şәriğәt aldında Yağqubnıņ mal-mөlkәtenә waris bula kűrmәsen hәm Ğәliewlәrneņ yamanatı çıqmasın dip, İbrahim Ğәliyıw, qarçıq-aqűşerqanı aldalap hәm anı cinayәtkә ğәyrәtlәnderep, әnә şulay sabıy balanıņ ğөmeren өzderde.
 
XIII
Aqűşerqa qarçıq, xөkem yortınnan cibәrelgәn cәlebnamә-powestqanı alıp, çaqırılğan kөn, bilgelәngәn sәğәtkә sud tikşerűçese qarşına kilgәn şikelle, Mahruy da bu waqıtta "sekretnıy"dan tikşerűçe mәxkәmәsenә kiterelgәn ide.
Qarçıqqa ğәdәttәge sorawlarnı birep, nindi mәsәlә buyınça xөkem yortına çaqırılğanlığın әytkәnnәn soņ, tikşerűçe:
Mahruy sineņ өyendә bala tudırdımı? Bala xәzer sineņ өydәme? Balanıņ Yağqubtan bulğanın tөgәl belәseņme? Mahruynı Yağqub Ğәliewkә xat yazarğa kűnderep, xatnı Yağqub Ğәliewkә sin iltep birdeņme?.. Qısqası, bu eş xaqında nәrsә belәseņ, bersen dә yәşermiçә sөylәp bir!-dide.
Tikşerűçeneņ bu sorawlarına cawap birergә dip qarçıq awızın açqan ğına ide, Mahruy kűz yaşenә çılanğan yөz, yalwarulı tawış belәn qarçıqqa endәşep:
Alla xaqına... yәrdәm qıl... Qara, nindi xәlgә tөştem? Yәrdәm qıl, qotkar mine. Sinnәn başqa berkem dә minem xәlemnәn xәbәrdar tűgel, ber Alla belә dә, ikençese sin, dide dә, ayaq өste basıp torırğa xәle qalmıyça, urındıqqa çűkte hәm űksep yılarğa kereşte.
Mordar qarçıq, bu waqıyğadan ber dә xәbәre yuq sıman, ğәcәplәngәn bulıp:
Ya Alla, әstәğfirulla! dip çәçrәp çıqtı. Min bu eşlәrne hiç tә belmimen... Minem өyemdә berkem dә bala tudırğanı cuq. Yağqub Ğәliewne dә, bu xatınnı da, aralarında bulğan xәllәrne dә bersen dә belmim. Yağqubnıņ űterelűen yaņa işetәm, bu xatınnı da berençe kűrűem, ul nindi xatın hiç xәbәrem cuq.
Qarçıqnıņ bu cawapların işetkәç, Mahruy:
Ya Rabbi! Minem balam şuşı qarçıqta! dide hәm űz sűzlәreneņ xaqlılığın Yağqubtan bulğan balası belәn isbatlarğa telәp: Qarçıq өyendә tentű yasalsın! digәn űteneçen әytte.
Telәsәgez biş qat tentű yasağız, minem өyemnәn ber nәrsә dә taba almassız. Min andıy qarçıq tűgel, min hәrwaqet tuğrılıq culında, hiçber waqıt calğan sűz sөylәmim. Әgәr minem өyemdә bala tudırğan bulsaņ, min anı ber dә yәşermiçә xөkem qarşında әyter idem. Әye, yәşeren rәweştә bala tudırırğa telәwçe xatınnarğa yәrdәm itәmen, lәkin sineņ nindi xatın ikәneņne dә belmim.
Qarçıqnıņ bu sűzlәrennәn soņ Mahruy ni qılsın, balası barlığın niçek isbat itsen? Hәm, balanıņ Yağqubtan buluı isbat itelsә dә, anıņ, Mahruynıņ, cinayәte ğafu qılınırmı?
Şul sorawlardan başı әylәngәn Mahruy, şaşqan keşe kebek:
İ Alla! Qayda min? Balam, balalarım, anam, qayda sez?! Sez kemnәrsez?! Minem belәn ni qılasız?! Ni өçen balamnı birmisez?! Ni өçen dөresen sөylәmisez?! Ya Rabbi! Yuqsa әllә өnem tűgel, tөşemme bu?! Ya Allah! Ya Allah!.. dip sөylәnergә hәm qıçqırınırğa totındı. (...)
(XIV bűlekneņ eçtәlege bolay: Cihangir Ağiew Seberdәn qaytışlıy Tűbәn Novogorod şәhәrendә tuqtala. Çәyxanәdә tamaq yalğap utırğanda, Qazanda ber çibәr xatın Ğәliewne űtergәn, ire sәwdә hәm aqça dәrte belәn, yәş xatının qaldırıp, Seber tarafına kitkәn bulğan, dip sөylәşűlәrne işetә. Sөylәşep utıruçılar Cihangirnıņ űz familiәsen -"Ağiew"nı da telgә alalar.-Tөz. Ş. S.)
 
XV
( Bu xәbәrneņ xaqıyqaten belә almıyça, Cihangir, yulğa çığıp, kirәk qadәr waqıt űtkәnnәn soņ Qazanğa qaytıp citte. İşetkәn xәbәrlәrneņ hәrqәysı xata bulır digәn өmet belәn, űz-űzen yuatırğa tırışıp, ul aşığa-aşığa өygә kerde dә űzen qarşı alğan qayınanası belәn:
Sawmı, әnkәy?-dip, qulın űbep kűreşkәnnәn soņ:-Qızım, xatınım Mahruy qayda? Өydәme? Sәlamәtlәrme?-dip soradı.
Belmim... Anda,-dide әni keşe, başı belәn өy eçenә taba işarәlәp.
Alar şulay, başqa sűz sөylәşmiçә, bergәlәp өyneņ bűtәn bűlmәlәrenә kerdelәr. Cihangir әfәnde iņ berençe bulıp xatını Mahruy bűlmәseneņ işegen açtı-buş! Xatını yuq!.. İkençe bűlmәgә kergәç, qızı Fәridәne kűrde. Keçkenә bala, űz әtkәsen tanıp, şatlanıp, qarşısına yөgerep kilde-
Әtkәy! Әtkәy! dip, qulları belәn muyınınnan qoçaqlap, yөzen hәm başın űbәrgә totındı.
Anaņ qayda?-dip soradı Cihangir.
Bala, әnisen iskә tөşerűgә, balalarça tűgel, ә olılarça tıyılğısız ber űksű belәn yılıy başladı.
Ni buldı, qızım? Nigә yılıysıņ?
Әnkәbez yuq!..
Qayda soņ әnkәgez?
Belmibez... dide keçkenә bala. Ul, tirәn qayğı kiçergәn xәldә, haman űksep yılawında dәwam itә ide.
Qızı awızınnan bu cawapnı işetkәç, Cihangirnıņ qulları salınıp, kűz aldı qaraņğılanıp kitte. "Ya Rabbi!.. Yulda işetkәn xәbәr xaqmı ikәn әllә?" dip uyladı ul hәm qayınanasınnan:
Әnkәy, ni buldı?.. Mahruy qayda? dip soradı.
Mahruynıņ әnkәse, bu sorawğa cawap birmiçә, sabıy balalardan da qatıraq tawış belәn qıçqırıp yılıy başladı. Fәridә isә, әbkәseneņ yılağanın kűrep, әwwәlgedәn dә artığraq yәşlәr tűgep, әtkәseneņ qoçağına sarıldı. Cihangir әfәnde űze dә, bu "rәsemgә"-kűreneşkә tűzemlege qalmıyça, kűzlәrennәn ixtıyәrsız aqqan yәşlәren tıya almadı. Өydәge өç keşeneņ өçese dә yәş urınına qan qoyalar ide. (...)
 
XVI
...Tikşerűçe yanınnan qaytqan kөnne Mahruy aşamadı-eçmәde. Kiç bulğaç ta, kűzenә yoqı kermiçә, yartı tөngә qadәr yoqlamadı. Mahruynıņ yoqısız űtkәrgәn şul kiçne anıņ ire Cihangir da, Qazannan өç-dűrt sәğәtlek yıraqlıqta bulıp, yoqısız hәm tınıçsız ber xәldә, yamşçik atları belәn өyenә qaytıp kilә ide.
İnde Mahruyğa nişlәrgә? Xөkem aldında xurlıqqa qaludan hәm tűbәnlekkә tөşűdәn, annarı Sebergә katorğa xezmәtenә kitűdәn anı nәrsә genә qotqara ala soņ? "Yuq, Allam saqlasın, bu rәxәt, mul tormıştan Seber kitep, katorğa xezmәtenә tarığançı, kűpergә barıp, kűper өstennәn suğa taşlanu biş mәrtәbә xәyerlerәk. Yuq, yuq, qәber xәyerlerәk. Bu qadәr awırlıq hәm kimsenűlәrgә sabır itәr, çıdar xәl qalmadı. Әcәl... lәxet biş mәrtәbә xәyerlerәk. Ul әcәlne nindi yul belәn tabıym? Niçek itep űz-űzemne tәmam qılıym?"-kebek fikerlәr eçendә berniqәdәr waqıt ğәsabilanıp utırğannan soņ, Mahruy, өstenә kigәn ike itәkle kűlmәgen salıp, şul kűlmәkneņ ber itәgen yırtıp alıp hәm telgәlәp, baw-arqan űrergә totındı. Yartı sәğәt eçendә ike arşin ozınlığındağı baw űrelep, bawnıņ ber oçına elmәk yasadı hәm, şul elmәkne muyınına kiep, asılınıp űlű maqsatı belәn, bawnıņ ikençe oçın berketer өçen dөm-qaraņğığa çumğan "sekretnıy" bűlmәneņ divarı-stenasınnan, qulı belәn qapşap, berәr qadaq-mazar yuq mikәn dip ezlәrgә totındı. Lәkin bernәrsә dә taba almadı. Axırda: "Alla boyırsa, taņ atqaç nәrsә bulsa da tabarmın", dip, muyınınnan elmәkne çığarıp, bawnı baş astına saldı da tөrle uylar eçendә bik ozaq yatqannan soņ ğına tөnge өç sәğәt yarımda yoqığa kitte.
Biş sәğәt űlgәn keşe kebek yoqlağaç, irtәnge sәğәt sigezlәrdә, өstenә qaynar su qoyılğan keşe sıman, Mahruy yatqan cirennәn yәnә sikerep tordı. "Berәrse kűrmәsen",-dip, aşığıp-qabalanıp, yәnә bűlmә divarınnan berәr qadaq-çөy yuqmı dip ezli başladı. Utlı kűzlәren şulay divar buyınça yөrtkәndә, anıņ iğtibarın keçkenә tәrәzә-tөnnekkә quyılğan timer rәşәtkә cәlep itte. Bu rәşәtkә bulğanda qadaqnıņ kirәge yuq ide inde. Hәm Mahruy, qulına bawnı alıp, bűlmәdәge keçkenә өstәlne tәrәzә buyına kiterep quydı da, өstәl өstenә menep, bawnıņ elmәksez oçın rәşәtkәgә bәylәde, ә elmәkle başın muyınına kide. Şunnan soņ өstәlne ayağı belәn tibep awdardı da, bawda asılınıp qalıp, ğәyәt awır mәşәqәtlәr belәn әcәl ğazabı kiçerә başladı.
Nәq şul waqıtta işek açılıp kitep, "sekretnıy" bűlmәgә Cihangir әfәnde belәn ber soldat kilep kerde. Cihangir, xatını Mahruynı asılınğan qeyәfәttә kűrep, űz-űzen beleşmәs ber xalәttә өstәl өstenә sikerep mende dә, kesәsennәn pәke çığarıp, tiz genә elmәkle bawnı kiste şunıņ belәn Mahruynı qotkarıp qaldı.
 
XVII
Cihangir әfәnde Mahruy yabılğan bűlmәgә tikşerűçeneņ rөxsәte belәn kilgәn ide. Tikşerűçe, Cihangirğa Mahruy belәn kűreşergә rөxsәt birűe өstenә, tağın Mahruynıņ cinayәtçe-űterűçe buluın, şәhitlәrneņ kűrsәtűlәren, Mahruynıņ әytkәn sűzlәren hәm aquşerqa qarçıq belәn kűzgә-kűz quyıp soraw alu-tәftiş yasaluın qısqası, Mahruy eşen tәfsille rәweştә sөylәp birgәngә, Cihangir, űzeneņ xatının űlem elmәgennәn qotkarıp qalğannan son, aņardan bernәrsәne dә soraşıp-beleşep tormadı: tabib kilep, kirәkle dәwalarnı birgәç, "sekretnıy"dan kitep bardı.
İnde aņa nişlәrgә? Mahruynı xөkemnәn qotqaru өçen, kөçennәn kilgәn qadәr ğәyrәt-tırışlıq kűrsәtep, berәr tөrle yәrdәm çarasına kereşergәme? Әllә, irenә xıyәnәte өçen, "ezlәgәnen űze taptı" dip, mөmkin bulğan yәrdәmne dә kűrsәtmәskәme?
"Yuq, dide ul, Mahruynıņ miņa xıyәnәt itep eşlәgәn cinayәte hәm ğәyebe niqәdәr zur bulsa da, minem taraftan aņa mөmkin yәrdәmne kűrsәtmәw keşeleksezlek, xaywanlıq bulır ide. Minem niqәxlı xatınım bularaq, anıņ minnәn yәrdәm hәm bulışlıq kөtәrgә xaqı bar".
Ul, şundıy uylar uylap, politsiәneņ "sekretnıy" bűlmәsennәn çıqqaç, tup-turı aqűşerqa qarçıqnıņ өyenә yűnәlde. (...)
Әmma, bernigә ireşmiçә, qarçıq bűlmәsennәn çığıp, qapqağa taba barğanda ul әlege yortnı qarap toruçı xezmәtçegә oçradı. (...)
Qara әle, iptәş, dip endәşte Cihangir xezmәtçegә, sin kűptәnme bu yortta torasıņ?
Kűptәn, xucam bu yortnı satıp alğannan birle şuşında toram. Өçme-dűrtme yıl buldı inde, dide xezmәtçe, annarı: Ni өçen anı sorıysıņ? Berәr yomışıņ barmı? dip өstәde.
Yomışım şul: mondağı qarçıqnıņ qayçannan birle bu yortta toruın belәsem kilgәn ide,-dide Cihangir hәm aqűşerqanıņ isemen әytte.
Ul qarçıqmı?.. Qısqası, ul qarçıq әle minem xatınım isәn çaqta uq monda kűçengәn ide... Mәrxűmә xatınım bik әybәt keşe ide... Allahı Tәğәlә... Qısqası, xatınım űlgәngә, mәrxűmәgә, ike yıl buldı. Menә şulay ike yıl inde xatınsız toramın. Mәrxűmә belәn untuğız yıl ğөmer sөrdem. Tiz űlep kitte, mәrxűmә. Menә bez yәş waqıtıbızda... dip sөylәnә başladı xezmәtçe.
Alaysa, ul qarçıq ike yıldan birle sezneņ yortta tora ikәn, dip xezmәtçene sűzennәn bűlde Cihangir, hәm aņardan әlege qarçıqnıņ kәsebe hәm şөğele turında soradı.
Kәsebe... Yuq, kәsep qılğanı ber dә sizelmi. Kűp waqıt yәş-yәş xatınnar belәn qaynaşa. Ni өçen anı sorıysız? dide tağın xezmәtçe. Әle kűptәn tűgel genә ber xatın kilep, qarçıq bűlmәsendә ber-ike atna qunaq bulğan ide... Xәyer, bik yәşerenep tordı, hiç tә bűlmәsennәn çıqmıy ide. Axırda şul xatın ber bala taptı... Qarçıq menә şundıy eşlәr belәn kәsep itә... Xәyer, bezgә fatir өçen aqça birsә, bez başqa nәrsә soramıybız.
Bala tapqan xatın xәzer qayda soņ? Әle dә bu qarçıqta toramı? dip soradı Cihangir.
Yuq, yuq, xәzer kűrengәne yuq, dűrt-biş kөn buldı. Kitkәnder, axrısı. Min hәr kөn şulay, tәrәzә aşa bulsa da, hәrqәysın qarıy-kűzәtә toram. Xezmәtebez şul iç.
Xәzer balası qayda? Qarçıqtamı?
Әlbәttә, qarçıqta bulır, başqa qayda bulsın, dide xezmәtçe. Nigә sin minnәn şundıy nәrsәlәr sorıysıņ?
Şunnan soņ Cihangir әfәnde, xezmәtçegә cawap rәweşendә, xatını Mahruynıņ şuşı soņğı waqıtlarda qarçıq өyendә bala tapqanın hәm bala tapqannan soņ bulğan xәllәrne sөylәp, Mahruynıņ tөs-qeyәfәten dә taswirlap birde hәm xezmәtçedәn:
Min taswir itkәn xatın belәn sin qarçıq өyendә kűrgәn xatın arasında oxşaşlıq yuqmı?-dip soradı.
Әye, sez taswir itkәngә turı kilә, lәkin min ul xatınnı bik sirәk, barı kiçlәren, tәrәzә aşa ğına kűrә idem. Bik yәşeren tordı, şulay da, kűrsәm, min xәzer dә ul xatınnı tanır idem.
Cihangir, xezmәtçe awızınnan mondıy faydalı sűzlәr işetkәç, kűzlәrenә yәşlәr kilep, űzeneņ qayğı-xәsrәten sөylәp birde.
Әgәr dә şuşı miņa sөylәgәn sűzlәrne tikşerűçe aldında sөylәsәņ, inşalla, Mahruyğa faydalı bulır ide, şunda sine dә riza qılır idem.
Sez balanı Yağqub Ğәliewtәn dip әytәsez... Lәkin... Xәyer, min ul qәdәresen belmimen. Lәkin dűrt-biş kөn monnan elek İbrahim Ğәliew tә yәstű namazı33 waqıtında bu qarçıqqa kilgәn ide. Ni yomış belәn kilgәnder-belә almadım. Lәkin min bu eşneņ asılına tөşәrmen. Űz xezmәtlәrem bar ide, űtkәn kөnne tөnnә min monda yuq idem-ni yomış belәnder politsә iәrtep sliduatel dә kilgәn bulğan, tik nigә kilgәnnәren genә belә almadım.
Xezmәtçeneņ bu sűzlәrennәn Cihangirnıņ өstennәn awır taş tөşkәndәy buldı, niçekter xәle ciņelәyep kitte.
Min, tikşerűçegә barıp, sinnәn bu eş xaqında soraw aluların űtenermen, powestqa cibәrtterermen. Zinhar, bar belgәneņne alarğa sөylәp bir, inşalla, monnan soņ da rizalatırmın űzeņne, dip, Cihangir kesәsennәn ber danә "aq" kәğәz aqça çığardı da xezmәtçegә suzdı.
Xezmәtçe, ğәyәt şatlanıp hәm ğәcәplәnep:
İnşalla, qәdәri xәl tırışırbız. Alla razıy qılsın,-dip, aqçanı qulına alıp, kesәsenә tığıp quydı.
Cihangir әfәnde, xezmәtçeneņ isem-familiәsen yazıp alıp, űz yulı belәn kitep bardı.
 
XVIII
Qara, nindәy az xezmәt өçen niqәdәr kűp aqça-yeğerme biş sum birde. "Xoda birsә qolına, kiterep birerlәr qulına" digәn mәqәl bik xaq ikәn. Menә inde bay abzıynıņ sәlamәtlege өçen tiz genә barıp berәrne kәgep kilsәņ dә yarıy, beraz buınnar da qűәtlәner,-dip, xezmәtçe tup-turı yaqındağı mәyxanәgә yűnәlde.
Yarım sәğәtlәr waqıt űtkәç, ber-ber artlı ike bөten sawıtnı qaplağan xezmәtçe tәmam "bay" bulıp qayttı. Yortqa qaytqaç, tup-turı qarçıq fatirına kerde.
İsәnme, sawmı, abıstay?
Qarçıq, xezmәtçeneņ bolay waqıtsız hәm iserek kileş kerűenә ğәcәplәnep:
Әlxәmdelillah, sawlıq xәzergә. Nixәl, nigә kerdeņ? Ni yomış?-dide.
Nigә kerdeņ?-dip qarçıqnıņ sűzen qabatladı xezmәtçe.-Min xuca iç bu yortta... Bay mine bu yortqa xuca itep quyğan iç... Menә... menә qararğa kerdem, өyne yaxşı totasıņmı ikәn, dip, yaqında bulğan ber urındıqqa utırdı.
Qarçıq isә, xezmәtçeneņ mondıy qılanışlarına rizasızlıq kűrsәtep, өstenә kiemnәren kiә-kiә:
Әydә çıq... Eşlәrem bar, bazarğa, Peçәn bazarına baramın,-dide hәm xezmәtçene qua başladı.
Yaxşı, yaxşı, çığarmın. Xәzer çığarsaņ da... menә sliduatel qarşına barğaç kűrerbez... Waqıt bulır, çaqırırsıņ da, kermәbez!-dide xezmәtçe, urınınnan quzğalıp.-Yarar, sliduatel xozurında sөylәşerbez. Min, iserek bulsam da, sezneņ eşlәregezneņ hәrqәysın belәm.
Cә, sabır it, nik yuq sűzlәr sөyliseņ? Nәrsә belәseņ, nindәy eşlәrne belәseņ?-dip, xәwefkә qalıp soradı qarçıq.
Menә sliduatel qarşına barğaç sөylәşep qararbız, nәrsә belgәnemne belerseņ... Yağqub Ğәliewneņ balasın qaya quydığız?.. İserek... iserek bulsam da, hәrqәysın belәm... Bűgen genә monda bu өydә torasıņ. İrtәgә siņa da, İbrahim Ğәliewkә dә ikegezgә dә "aqçasız fatir" birerlәr. Menә miņa Cihangir bay xәzer genә kűpme aqça birde!-dip, kesәsennәn berәrlek, өçәrlek hәm bişәrlek ber uç kәğәz aqçalar çığarıp kűrsәtep, xezmәtçe işekkә taba atladı.
Cә, sabır it, qaya çığasıņ?.. Utır, Әxmәdi abzıy, dip, qarçıq, xezmәtçene tuqtatıp, eşneņ tөben belergә telәsә dә, xezmәtçe, qarçıqnıņ sűzlәren gűyә işetmәgәndәy, anıņ tarafına qulın ber seltәde dә, өydәn çığıp, "buınnarnı qűәtlәnderű" өçen yәnә әwwәlge mәyxanәgә yűnәlde.
Xezmәtçe awızınnan şundıy qurqınıçlı sűzlәr işetep qotı oçqan aqűşerqa isә, oluğ yurist, mәkerle hәm fetnәçel İbrahim Ğәliew yanına aşığıp barıp, aņa bөten bulğan xәlne sөylәp birde.
 
XIX
...Өç yıl waqıt eçendә Ğәbdelğәfur әfәnde ber mәrtәbә dә "K" awılına qaytmadı, Qazanda gel uquda bulıp, zirәklege arqasında өç yılda biş-altı yıllıq ğıylem tәxsıyl itep34, bu artıq zur-bөyek bulmağan mәdrәsәneņ űzenә kűrә ber osta mөnazıyrı35 hәm uquda, berençe dәrәcәdә űk bulmasa da, ikençe dәrәcәdәge şәkerte bulıp tanıldı. Lәkin Ğәbdelğәfur әfәnde, yazdığıbız "K" awılı qart xәzrәtneņ nәsıyxәtlәrenә qolaq salmıyça, mәdrәsәdәge eşleksez şәkertlәr belәn mәxәbbәt hәm duslıq totıp, keçkenә gөnahlardan başlap, qart xәzrәt әytkәn "zur gөnahlar"ğa da ciņel genә barıp citte-az-azlap isertkeç nәrsәlәr hәm araqı eçkәli başladı... (...)
Şәkertlәr hәm mәdrәsәlәr xaqında bu sűzlәrne yazudan maqsatıbız bűtәnnәrneņ kimçeleklәren faş itep, űzebezne yıraq kűrűçe hәm kűp belűçe itep kűrsәtű tűgel; maqsatıbız mәdrәsәlәrneņ rәislәre, űzlәrendә mәdrәsәlәrgә tieş tәrtip hәm qanunnar urnaştırıp hәm uqıtıla torğan ğıylemnәrne xisapqa alıp, әlege şikelle şәkertlәrne baştan uq yaxşı qarap, yaxşı tәrbiә qılırğa ğәyrәt itsennәr ide, ә hәlaqәtle yulğa basqan uğlannarnı mәdrәsәlәrdә totmasınnar ide dip әytű genә. (...)
Bu quılğan şәkert, yәğni bezneņ Ğәbdelğәfur, mәdrәsәgә kilgәn waqıtta şulay eçәrgә yarata ideme? digәn sorawğa, әlbәttә: "Yuq, yuq! Mәdrәsәgә kilgәn waqıtta ber dә andıy nәrsәlәrne belmi ide, araqı eçәrgә mәdrәsәdә өyrәnde", cawabın birerbez.
Alla saqlasın, balaņnı mәdrәsәgә cibәrgәç, anda şuşındıy "cegetleklәr"gә өyrәnep yәki mәdrәsәdәn sөrelep qaytsa, siņa yaxşı, xuş bulırmı? Әlbәttә, yaxşı bulmas. Yaxşı bulmasa, mәdrәsә başlıqları mәdrәsә şәkertlәreneņ kөnkűreş xәllәrenә iğtibar itsennәr, diqqәtlәren kөçәytsennәr. Ğeybrәt hәm dәlil itep Ğәbdelğәfurnıņ xәlenә kűz salsaq, sűzebezneņ xaqlığı mәğlűm bulır hәm isbat iteler. (...)
 
* * *
Ğәbdelğәfurnıņ mәdrәsәdәn quıluınnan alıp bu kөngә qadәr ber ay waqıt kiçte.
Mәdrәsәdәn çıqqaç, Ğәbdelğәfur, "K" awılına qaytmıyça, Peçәn bazarındağı ber xәrçәwnәdә (nomer-mөsafirxanәne qazandılar xarçәwnә dilәr) ber bűlmә kileşep, Qazanda torıp qaldı. Qulında bulğan dűrt-biş sum kөmeş aqçasın totıp betergәç, tege-bu nәrsәlәrne, ata-babası yazğan qulyazma kitaplarnı satıp kөn kűrә başladı. Aqça da, satılırday nәrsәlәr dә betkәç, Ğәbdelğәfur әfәnde, әlege bűlmәsen taşlap, ikençe ber xәrçәwnәdә mөsafir bulıp yәşәgәn dustı Mәmәt әfәnde yanına torırğa kűçte.
Mәmәt әfәnde әwwәldә Rusiә dәwlәtenә tabiğ36 bulıp, soņınnan İran-Persiә mәmlәkәtenә qaçqan, ike-өç yıl çaması Mәşhәd hәm Tәhran şәhәrlәrendә yәşәgәn, annarı, Tөrkiә mәmlәkәtenә çığıp, ğosmanlı tәbәğasenә37 kűçkәn adәm ide.
Ğosmanlı dәwlәtenә tabiğ bulğan bu Mәmәt әfәnde kebek şөbhәle zatlar Rusiәdә az tűgelder. Qәyberlәreneņ nәsel-nәsәbәlәre, ata-babaları mәğlűm bulmağanğa, mondıy adәmnәr belәn aralaşmağan yәki dinnәre-mәzhәblәre açıq bilgele bulmawı arqasında alarğa xatın-qız birergә telәmәgәn keşelәr yalğışmıylar. Çөnki mondıy şөbhәle Mәmәt hәm Әxmәt kebek әfәndelәr arasında rusiәle çuaş hәm çirmeş adәmnәrne dә, yәki Rusiәdәn mөrtәd bulıp kitep,-Xodayım, şularday saqlıy kűr, Tөrkiәdә islam pasportları alğaç, monda mөselman bulıp qaytqan kemsalәrne dә kűp kűrgәnebez bar. Әlbәttә, Rusiәdәn kitep, Tөrkiәdә Әxmәt hәm Mәmәt isemnәren alğan ul keşelәrneņ hәmmәsen çirmeş hәm mөrtәd dimibez. Әmma romanıbızda xikәyә itelgәn Mәmәt әfәnde bik şөbhәle adәm bulıp, anıņ mөselman balası, mөselman buluına şәhadәt38 birmibez. Pasportına qarasaņ: yәşe utız dűrt, mәzhәbe-dine islam, iseme Mәmәt Mәxműd uğlıdır.
Mәmәtlәr awır-mәşәqәtle xezmәtlәrgә өyrәnmәgәn hәm qaraņğı kәsep belәn bulsa da ciņel tormışta yaşәrgә omtılğan adәmnәr bulıp, alar kerergә yaramıy torğan urınnarda da tabılalar.
Ğәbdelğәfur mәdrәsәdә waqıtta uq Mәmәt belәn mәyxanәlәrdә hәm fәxeşxanәlәrdә kűreşep tanışqan hәm duslaşqan ide. Aqçası hәm aşarğa-eçәrgә azıqları betkәç, Ğәbdelğәfur qay cirgә barsın da kemnәn yәrdәm kűrsen ul tup-turı Mәmәt әfәndeneņ nomerına kitte hәm, anıņ tarafınnan qabul itelep, menә ber atna inde alar bergә ber nomerda toralar ide. Soņğı waqıtta Mәmәtneņ dә kәseplәre naçar bulğanlıqtan, alar, ber kөn-aç, ber kөn tuq xәldә, xezmәtsez hәm awırlıq belәn kөn kiçerәlәr ide.
Şulay ber kөnne, qaydan aqça alırğa ikәn, niçek bay bulırğa ikәn dip, açlıq xәsrәte eçendә űzara sөylәşep utırğanda, nomer işege açılıp, bűlmәgә mәğlűmegez İbrahim Ğәliew kilep kerde.
Әssәlame ğәlәyhem!
Wәğәlәykem әssәlam! dip, Mәmәt belәn Ğәbdelğәfur, kerűçene olılap, utırğan cirlәrennәn tordılar.
Aqűşerqa qarçıqnıņ xezmәtçe Әxmәdidәn işetkәn xәbәrne oluğ yurist, mәkerle İbrahim Ğәliewkә sөylәgәnen hәm İbrahim Ğәliewneņ, bu xәbәrne işetep, "yarar" dip qarçıq өyennәn çığıp kitkәnen unsigezençe babnıņ axırında yazğan idem.
Oluğ yurist, өydәn çıqqaç, kiņәş hәm yәrdәm ezlәp, tup-turı Mәmәt yanına aşıqtı. Mәmәt әfәndeneņ İbrahim әfәndegә mondıy eşlәrdә, zur aqça bәrabәrenә bulsa da, berniçә tapqır yәrdәm itkәne bar ide inde.
Sawlıq-sәlamәtlek soraşqaç, İbrahim әfәnde Mәmәt әfәndegә:
Sindә bik, mөhim, űzeņә genә әytә torğan yomışım bar, әydә, dip, Mәmәtneņ bűlmәdәn, Ğәbdelğәfur yanınnan, çığuın talәp itte.
Mәmәt әfәnde isә, Ğәbdelğәfur әfәndegә qarap:
Zinhar, ber-ike minutqa bezne... ikebezne qaldır,-dide.
Ğәbdelğәfur bűlmәdәn çığıp kitkәç, İbrahim Ğәliew, kesәsennәn ber kәğәz-aqűşerqa qarçıq yortındağı xezmәtçeneņ adresı yazılğan kәğәz kisәgen alıp:
Menә şuşı yazuda әytelgәn keşene... dip, Mәmәt qulına tottırdı.
Şunnan soņ alar űzara pışıldap qına biş-un sűz alışıp, Ğәbdelğәfurnı çaqırdılar.
Ğәbdelğәfur bűlmәgә kergәç, İbrahim әfәnde biş danә yөzlek aqça çığarıp, Mәmәt belәn Ğәbdelğәfurnıņ aldına өstәlgә quydı. Mәmәt әfәnde, mөbarәk aqçalarnı qulına alıp qarap hәm Ğәbdelğafurğa kűrsәtep, Ğәliew әfәndegә:
Yaxşı... Bez riza... "Tәmam" qılırbız,-dide.-Lәkin sin bezne mondıy xezmәtkә yallawıņ turında ber keçkenә kәğәzdә bulsa da ber yazu yazıp bir. Axırda bezneņ genә arqabızğa awırlıq kilmәsen.
Cә, yuq nәrsәlәr... Kәğәz nigә kirәk, kem beler?..-dide İbrahim әfәnde. -Ul bu kiçne iserek... dөm iserek... Qıçqırırlıq ta, qarşı torırlıq ta qűәte yuq, barırsız da ciņel genә "tәmam" itәrsez...
Sin űtkәn yulı tege eştә dә bernәrsә dә bulmas dip ışandırğan ideņ,-dide Mәmәt, uzğan ber eşne iskә alıp.-Lәkin axırda, wәğdәņne űtәmәdeņ dә, min altı ay tөrmәdә yattım. Әgәr yazu birsәņ mөmkin, bulmasa ikençe keşe tap. (...)
 
* * *
Tөn qaraņğılana tөşkәç, Mәmәt belәn Ğәbdelğәfur, aqűşerqa qarçıqnıņ yortına kilep hәm qarçıqtan xezmәtçeneņ yatqan ciren sorap, űlek kebek sәrxuş xezmәtçene, yөzenә yarım sәğәt çaması mendәr-yastıq qaplap torıp, ciņel genә "tәmam" qıldılar.
 
XX
Mahruynı ire Cihangir әfәnde űlemnәn qotkarıp qalsa da, elmәk hәm xisapsız awır xәsrәt sәbәbennәn ul tәmam xәlsezlәngәn ide. Xezmәtçeneņ űleme belәn tikşerűçeneņ dә tәftişe tөgәllәngәç, Mahruynı politsiәdәn tөrmә-xәbesxanәgә kűçerep, awıruı sәbәple, xәbesxanәneņ xәstәxanәsendә yataq ber qarawatqa saldılar. (...)
Şuşı xәlendә Mahruy xәstәxanәdә ike atnalap yattı. Anıņ awıruı kөnnәn-kөn kөçәyep, kөç-qűәte tәmam bette. Ul kөçkә genә sulış ala, űlep barğan keşe kebek, ixtıyәrsız kűzlәre yabıla ide. Qulın kűtәrergә hәm xәrәkәtlәnderergә kөçe-tәqәte qalmıyça, anıņ qul-ayaqları salqınaya başladı.
Şul rәweşçә kűpmeder waqıtlar aņğı-miņge yatqannıņ soņında Mahruy ber kөnne qatı yoqığa kitte. Şundıy yoqığa ki, anıņ sulış aluı da, qul tamırınıņ qan tibeşe dә işetelmi başladı.
Tabib kilde, Mahruynıņ qan tibeşen tikşerde, kűzen açıp qaradı:
Űlgәnme? dip soradı aņardan feldşer.
Әlbәttә, űlgәn. Kűrәseņ iç, dide tabib hәm, kitәr aldınnan, Mahruynı, mәyetlәr өçen bilgelәngәn bűlmәgә kűçerergә boyırıq birde.
"Ni sөylisez, min űlmәdem... Min sәlamәt, hәr sűzegezne işetәm",-dip, Mahruy qıçqırırğa telәsә dә, sűz әytű tűgel, irenen dә qıymıldata almadı.
"Yoqı bu, űlem tűgel... Lәkin űzem yoqıdan uyana almıym. Yoqım tәmam bulır, uyanırmın",-dip uylap, Mahruy xәrәkәtsez yatuında dәwam itte.
Ul arada xәbesxanә kontorı, rәsmi kәğәz yazıp, imam әfәndegә Mahruynıņ wafatın xәbәr itte hәm mәyetneņ islam şәriğәte talәbençә dәfen qılınuın39 űtende.
 
XXI
İkençe kөnne ikende namazı waqıtında "tere mәyet" hәm imam әfәnde qәberstanda әzer bulsalar da, 1888 1889 nçı yıllarnıņ qışı ğәyәt salkın hәm qarsız kilűe sәbәple, cir bik tuņğan bulıp, qәber tәmamlanmıyça, nibarı ber arşin tirәnlegendә genә qazılğan ide.
Niçek bulsa da kűmәrgә kirәk. Әydә, qazığız,-dip әmer birde imam xәzrәtlәre.
Qәber qazuçılar imamğa qәrdәş tieşle keşelәr ide.
Cuq, xәzrәt, cuq, berniçek tә bűgen qazıp beterә almabız. Qarağız, cir teş qadәr genә bulıp quba, bik tuņğan. Bűgen kűmә almabız, xәzrәt, didelәr alar.
Niçek bulsa da dәfen qılırğa kirәk. Beraz qazığız da, yarar... lәxet alırsız...
Cuq, xәzrәt, artıq qazırğa tәqәt tә, qűәt tә qalmadı, kiç tә citte. Salkınğa hiç çıdarlıq tűgel, kөne buyı şul salkında torabız.
Bűgen dәfen qılmasaq, mәyetne nişlәterbez ikәn? dide xәzrәt.
Mәyetne monda qaldırırbız. İrtә namazdan soņ kilep, qәberne qazıp betererbez dә kűmәrbez.
Şulay dip, qәber qazuçılar, biş-un minut eçendә әyber-qoralların cıyıp, atnı çanadan tuğardılar da, Mahruynı өstenә yabılğan iske kiemnәre belәn çanada qaldırıp, axşam namazı waqıtında qәberstannan qaytıp kittelәr.
 
* * *
...Mahruynı qәberstanda qaldırıp kitkәnnәn soņ yartı sәğәt çaması waqıt űtkәç, ul aynıy-uyana başladı. Biş-un minut eçendә tәmam uyanıp betep: "Ya Rabbi, qәber eçendәmenme?!" dip, beraz xәrәkәtlәnep, qulı belәn kәfenen açtı da: "Allağa şөker! Kűmelmәgәnmen ikәn!" dide. Berazdan ul torıp utırmaqçı buldı, lәkin xәle-qűәte yuqlıqtan, gәwdәsen kűtәrә almadı.
Bu sәğәtkә qadәr kөn ğәyәt suıq bulsa da, Mahruy uyanğan waqıtta, xikmәti Xoda, hawa űzgәrep, tәmam cılınıp kitkәn ide.
Şul rәweşçә tağın un-unbiş minutlar waqıt űtte. Nihayәt, Mahruy, bөten kөç-qűәten cıyıp, yatqan cirennәn tordı, өstenә yabılğan iske kiemen zur mәşәqәt belәn kiep hәm kәfen kisәklәren ayağına çornap, qәberstannan çıqtı da өyenә taba yűnәlde.
 
XXII
(Seber yaqlarında uq çirlәgәn Cihangir, awır qayğılarğa tűzә almıyça, xәstәxanәdә awırıp yata. Dәwalanıp çıqqaç, tөrmәgә barıp, Mahruy turında soraşa. Әmma: "Mahruy wafat buldı", digәn cawapnı ala. Cihangir, өyenә qaytıp, qayınanası hәm qızı Fәridә belәn yılaşalar. Ş. S.)
Bolar şulay yılaşıp utırğanda, Mahruy, awır mәşәqәtlәr çigә-çigә qәberstannan өygә qaytıp citep, cir astınnan çıqqan cen kebek, ap-aq kәfengә tөrengәn kileş, biklәnmi qalğan işektәn әnkәse hәm ire utırğan bűlmәgә kilep kerde.
 
* * *
İkençe kөnne qәberne qazıp beterergә hәm mәyetne kűmәrgә kilgәn keşelәr, Mahruynıņ mәyeten qәber yanındağı çanadan tapmıyça, etlәr-qoçıqlar alğandır dip, qәberstan buylap ezlәrgә totındılar, hәm, taba almağaç, xәlne imam әfәndegә citkerdelәr. İmam әfәnde yөgerә-çaba şunduq qәberstanğa kilep, qurqu qatış ber ğәcәplәnű belәn: "Ya Allah, әstağfirulla, xarap buldıq. Qararğa kirәk, şundadır qayda da bulsa",-dip, űze űk mәyetne ezlәrgә kitte. Lәkin, sezgә mәğlűm ki, ber nәrsә dә taba almadı. Şunnan soņ imam:
Mәyetne cennәr alğandır,-dip, buş qәberne kűmәrgә boyırdı.
Alla saqlasın... Belә kűrmәsennәr, yuqsa hәrqәysıbızğa Seber bulır, dip sөylәnde imam xәzrәtlәre hәm, qulına kөrәk alıp, qәberne kűmeşә başladı.
Qәberneņ buş mәyetsez kűmelűe başqa berkemgә mәğlűm bulmağan kebek, Mahruynıņ isәn hәm sәlamәt qaluınnan da hiçkemneņ xәbәre bulmadı.
 
XXIII
Ğәbdelğәfur belәn Mәmәt, aqűşerqa qarçıq yortındağı xezmәtçene "tәmam" itkәnnәn hәm totılmıyça irektә qalğannan soņ, ciņel kilgәn aqçanı ciņel genә tuzdırırğa kereştelәr. Lәkin berәr ay űtkәç, alarnıņ aqçaları betә "tәmam" bula başladı.
Menә bűgen alar, Mәmәt belәn Ğәbdelğәfur, ber qәsә "kәşşa-felqolub"40 alıp, çәyxanәneņ "sәttarelğөyűb"41 bűlmәsendә utıralar. Ğәbdelğәfur ğәyәt tә qayğılı qeyәfәttә, yılar dәrәcәgә citep, kűzennәn tamçı-tamçı yәş tama.
Әydә boyır,-dide Mәmәt, Ğәbdelğәfurnıņ qulına qәsәne tottırıp.-Yuq nәrsәlәr belәn başıņ watma... Xәzer sin әwwәlge Ğәbdelğәfur tűgel. Yuq-bar nәrsәlәr uylap, әnkәy-әtkәy dip yılıysıņmı? Әnkәņ siņa xәzer yәrdәm itә almıy.-Beraz tınıp torğannan soņ: Әtkәyeņ nәrsә yazğan? Bir әle xatıņnı, qarıym, dip, Ğәbdelğafurnıņ әtkәsennәn kilgәn xatnı soradı.
Ğәbdelğәfur kesәsennәn qөnwertlı xatnı çığarıp Mәmәt әfәndegә birde. (...)
Mәmәt xatnı uqıp beterep, Ğәbdelğәfurğa kire birde dә, beraz uylanıp torğaç:
Yuq, siņa өygә qaytırğa turı kilmәs... Awıl-igen xezmәtenә sәlәteņ yuq. Bulsa da, mәdrәsәdәn quılıp өygә qaytu bik xurlıqlı eş, dide. Annarı sűzen bolay dip dәwam itte: Menә min әytkәn eşne "tәmam" qılıyq... Kűp aqça alırbız, bik bay urın... Soņınnan tup-turı İstanbulğa hicrәt42. Alladan yarlıqaw sorap, tәwbә qılırbız da, yaxşı keşelәr kebek, çalma hәm xilğәt43 kiep, alış-bireşsez genә yәşi başlarbız.
Ğәbdelğәfur, Mәmәtneņ sűzlәrenә cawap birmiçә, әtkәsennәn kilgәn xatqa tөbәlep, qılğan eşlәre hәm űz xәle turında uylanıp utıruında buldı.
Mәmәt sűzen dәwam itte:
Ber-ike yıl İstanbulda torıp, soņra өygә qaytsaņ da yarıy. Yaşlektә bulğan gөnahlarnı xalıq hәm Allahı Tәğәlә űze kiçerer... Tuğrı yul istiqәmәttә bulıp qaytırsıņ. Әtkәyeņ urınına imam da bulırsıņ. Lәkin bu kileş өygә qaytsaņ, xәleņ bөtenlәy başqaça bulır. (...)
 
* * *
Şul kiçneņ tөnendә Mәmәt belәn Ğәbdelğәfur, sөylәşengәn "eşne" tәmamlaw өçen, Peçәn bazarı mәçete yanındağı çirkәw eçenә űtep kerdelәr dә, anda bulğan aqça, altın-kөmeş әyberlәrne alğanda qısqa ğına waqıtqa ut-şәm qabızdılar. Çirkәw saqçısı, bina eçendә ut yaqtısı kűrep hәm eşneņ yaxşı bulmawın aņlap, gorodovoy belәn tağın dűrt-biş keşene yәrdәmgә çaqırıp kiterde. Mәmәt belәn Ğәbdelğәfur aqça hәm altın-kөmeşne urlap çığıp kilgәndә, posıp-kөtep torğan saqçılar, alar өstenә hөcűm itep, qaraqlarnıņ ikesen dә әyberlәre belәn totıp aldılar.
 
XXIV
Mәmәt belәn Ğәbdelğәfurnı urlanğan әyberlәre hәm urlaw qoralları belәn bergә çirkәwdәn turı politsiәgә yulladılar. Polisiәdә, qısqa ğına soraw aludan soņ, qaraqlarnıņ yanında hәm kesәlәrendә bulğan nәrsәlәrne barlıy başladılar. Ğәbdelğәfurnıņ kesәsennәn Ğәbdelğәfur isemenә birelgәn iske pasport hәm әtkәsennәn kilgәn xat belәn dűrt sum siksәn tien aqça tabıldı. Mәmәtneņ kesәsennәn isә, Mәmәt idemenә birelgәn Ğөsmaniә pasportı hәm qırıq biş sum aqçadan tış, aqűşerqa qarçıq yortındağı xezmәtçene űterű şartı rәweşendә İbrahim Ğәliewtәn alınğan yazu-kәğәz çıqtı. (...)
 
* * *
Mәmәt, Ğәbdelğәfur hәm İbrahimnıņ cinayәten tikşerű tәmam bulğaç, xәbesxanәdә alarnıņ өçesen bergә ber bűlmәgә yaptılar. Yabılularına inde menә өç atna űtkәn ide. Bűgen өçese bergә bűlmәdә sөylәşep utıralar. İbrahim, Mәmәt belәn Ğәbdelğәfurğa endәşep:
Eşlәrebez naçar... Tizme okrujnıyda qaralır ikәn? dide.
Әlbәttә, naçar... Bezne unbişәr yılğa katorjnıy xezmәtkә hiçşiksez xөkem itәçәklәr, dide Mәmәt hәm sűzen bolay dip dәwam itte: Tөrleçә uylap qaradım, әmma katorjnıy xezmәttәn qotılırğa hiç tә bűtәn yul taba almadım. Bezneņ өçen iņ ciņele, xәyerlese-monnan, xәbesxanәdәn qaçu... Yuqsa xәlebez mөşkel.
Qaçarğa?! Qaçu, әlbәttә, yaxşı bulır ide, lәkin niçek qaçarğa?!-dip soradı İbrahim.
İnşa Allah, qaçıp bula... Niçek qaçarğa ikәnen űzem өyrәtermen, lәkin monıņ өçen qırıq-ille sum aqça kirәk. Sindә aqça barmı? dide Mәmәt.
Aqçadan totqarlıq bulmas, tik qaçarğa yul ğına tap.
(İbrahimnan 25 sum aqça alğaç, Mәmәt, tөrmәdә eşlәwçe buyawçılar tөşke aşqa kitkәndә, alarnıņ citәkçese Ğomәrdәn araqı alıp kilűen űtenә hәm şәhәrdәge ber iptәşenә yazu yazıp cibәrә.-Ş. S.)
 
XXV
İke sәğәt çaması waqıt űtkәnnәn soņ, Ğomәr abzıy hәm başqa buyawçılar xәbesxanәgә kire әylәnep qayttılar. Ğomәr abzıy Mәmәt әfәndegә әytelgәn өç sawıt araqını da, kәğәzdә yazma rәweştә soralğannı da alıp kilgәn ide.
Ğomәr abzıy başta Mәmәtkә araqılarnı birde, annarı keçkenә genә kәğәz kisәgenә tөrelgәn nәrsәne tapşırğanda:
Monısınıņ keşesen kөçkә taptım, bik yıraq tora ikәn... Monnan çıqqaç, aşarğa da barmıyça, turı anı ezlәp kittem,-dip quydı.
Bik yaxşı, bik yaxşı... Duslıq şulay bula iç... İnşa Allah, min dә sine onıtmam, dip, Mәmәt araqını hәm әlege keçkenә kәğәzdәge nәrsәne aldı da, aşığıp, İbrahim belәn Ğәbdelğәfur yanına kitep bardı.
Buyawçı Ğomәr abzıy isә, bernindi şik-şөbhә totmıyça, kәğәzgә tөrelgәn nәrsәneņ ni ikәnen belmәde dә, qızıqsınmadı da.
Mәmәt, yabılu bűlmәsenә qaytqaç, araqı sawıtlarınıņ bersen açıp hәm ber-ike ryumqa araqısın eçep, qulındağı kәğәzdә bulğan poroşoknı araqı sawıtına saldı da, yaxşı ğına selkep-bolğap: "Doğada bulığız!"-dip, şul araqılı sawıtnı alıp buyawçılar bűlmәsenә yűnәlde. Anda kergәç:
Menә, iptәşlәr, az bulsa da ğayıp itmәssez... Şuşı tereklek suın eçep cibәregez әle! dide.
Buyawçılar: "Bu zur gөnah iç... Bez araqı eçmibez", dip tormadılar, araqılı sawıtnı dűrtese dә şatlıq belәn qabul itep, Mәmәt bűlmәdәn çığıp kitkәç tә tamçısın da qaldırmıy eçep beterdelәr.
Araqı sawıtına salınğan poroşok yoqlatqıç daru-durman ide. Anıņ tәsire şulqadәr kөçle buldı ki, biş-un minut eçendә buyawçılarnıņ dűrtese dә, huştan yazıp yığılğan keşelәrdәy, ber-ber artlı ayaq өstennәn idәngә awıp, űlem yoqısı belәn yoqlıy başladılar.
Alar şulay yoqığa talğaç, bűlmәgә Mәmәt, Ğәbdelğәfur hәm İbrahim kerep, űz kiemnәre urınına buyawçılarnıņ eş kiemnәren өslәrenә kidelәr dә, qullarına tegelәrneņ qoralların totıp, buyawçılar sıyfatında, "Ya, kiçerűçe Alla! Űzeņә tapşırdıq!" diә-diә, xәbesxanә binasınnan çığa başladılar. (...)
Qapqanı saqlawçı soldat alardan:
Kemnәr sez?-dip soradı.
Kemnәr sez?! Kűrәsez iç: buyawçılarbız... Qapqanı aç!-dide Mәmәt.
Yarar, yarar, sabır itegez,-dide qapqa saqçısı hәm: "Әydә, rәxim itegez, boyırığız!"-digәnne aņlatqanday, qayırıp qapqanı açtı.
Yalğan buyawçılar, kűņellәrennәn Allağa şөkerlәr әytep, qapqadan çığıp citkәndә genә, arttan tağın:
Sez buyawçılarmı?-dip sorağan tawış işetelde. Qaçaqlar borılıp qaradılar. Mәmәt, endәşűçeneņ xәbesxanә qarawçısı ikәnen tanıp:
Әye, bez buyawçılar, dip cawap birde.
Bik yaxşı... Eşlәrne beterdegezme? Dűrt keşe idegez, beregez qayda?
Yuq, eş bөtenlәy űk betep citmәde әle. Bez aldanraq kittek, munçağa barabız. Berebez qaldı, qalğan eşlәrne tәmam itәrgә, dide Mәmәt.
Menә minem eş bűlmәsendәge tәrәzәlәrne buyarğa kirәk ide... Әydә kerep qarağız әle.
Zinhar, bezne tuqtatmağız, irtәgә qararbız.
Yuq, yuq, bűgen qarap çığığız. İrtәgә kirәkle buyawlarnı alıp kilep buyap ta alırsız,-dide xәbesxanә qarawçısı, űz sűzendә nıq torıp.
"Ya Allah, mәdәd44!" dip, buyawçılar xәbesxanә qarawçısı belәn bergә anıņ eş bűlmәsenә kerdelәr. Anda nәrsәlәrder yazıp xәbesxanәneņ sәrkәtibe utıra ide. Ul, yalğan buyawçılarnı kűrep, şөbhәle tawış belәn xәbesxanә qarawçısınnan:
Bolar nindi buyawçılar?-dip soradı.
Bolar xәstәxanәneņ өstәmә bűlmәsendә eşlәwçe buyawçılar,-dide xәbesxanә qarawçısı.
Yuq, yuq! Bolar ul buyawçılar tűgel... dide sәrkәtib. Ul buyawçılarnı min irtә kilgәn waqıtlarında kűrgәn idem. Bolar ul keşelәr tűgel.
Bu sűzlәr qaçaqlar өçen şaqtıy qurqınıçlı bulsa da, Mәmәt qurqu-qawşaw әsәre kűrsәtmiçә:
Yuq, bez irtә yaqta kilgәn buyawçılar tűgel... dip aņlata başladı. Alar өygә aşarğa qaytqaç, xucabız alarnı professor Zaqtalovnıņ өyen buyarğa cibәrde... Alar yaxşı, osta buyawçılar... Xuca bezne alar urınına xәbesxanәgә yulladı, digәn waqıtta xәbesxanә saqçılarınnan berәw, bűlmәgә yөgerep kerep:
Tizegez!.. Tizrәk, әydәgez!.. Әydәgez!.. Arestantlar qaçtılar!..-dip sөrәn saldı.
Kemnәr?! Qayçan qaçtılar?!-dide xәbesxanә qarawçısı, tәmam qawşap qalıp.
Әydәgez... űzegez qararsız...
Saqçınıņ şul cawabınnan soņ, xәbesxanә qarawçısı belәn sәrkәtib, buyawçılarnı bөtenlәy onıtıp, qurqınıçlı xәbәrne kitergәn saqçı artınnan, kemnәr hәm nindi yul belәn qaçqanlığın beler өçen, aşığıp tөrmә binasına taba elderttelәr.
Mәmәt, Ğәbdelğәfur hәm İbrahim isә, sabırlıq belәn, aşıqmıyça ğına atlap, xәbesxanә qarawçısınıņ bűlmәsennәn tup-turı qapqağa taba yűnәldelәr hәm, İsrail balaları sudan qorı çıqqan kebek, xәbesxanәdәn "qorı" çığıp qotıldılar.
 
XXVI
Űlemgә tiņ mәrt yoqısı arqasında xәbesxanәdәn qotılıp qalsa da, Mahruy elektәge awıruları yaņarudan hәm qәberstanda yatqan çağında, annarı annan өygә qaytqanda salkın tiderűdәn, qul-ayaqları өşűdәn şaqtıy zamannar xәstә bulıp yattı. Cihangir belәn Mahruy, tәmam terelep, sәlamәtlәnep citkәç tә, Qazanda toru mөmkinlegen tapmıyça, şәhәrdәn kitep ğәib buldılar45. Qay cirgә, nindi şәhәrgә hәm niçek kittelәr-bu eşlәr şulqadәr yәşeren eşlәnde ki, monı "Zur gөnahlar" isemle romannı yazuçı avtor űze dә belә almadı.
 
* * *
Oluğ yurist, mәkerle hәm fetnәçel İbrahim Ğәliewneņ hәm Ğәbdelğәfur belәn Mәmәtneņ qaçqannan soņ kiçergәn xәllәren kilәçәktә yazaçaq "Mөrtәd" isemle romanımda sөylәrmen***.
_________________________
* "Meņnәr" sűzen avtor ğәrәpçә өlűf dip alğan.
** Yazuçınıņ romannarı qısqartıp alındı. Tekstlar xәzerge әdәbi telgә R.Dawtov tәrcemәsendә birelә: 3.Bigiew. Zur gөnahlar. Romannar, sәyәxәtnamә. Qazan: Tatarstan kitap nәşriәtı, 1991.
*** "Mөrtәd" romanı әdip tarafınnan yazılıp tәmam bulsa da, basılmıy qala. Әsәrneņ qulyazması tabılğanı yuq.
1 Dәfen cirlәw, mәyet kűmű.
2 Әlxәmdelillahi rabbelğәlәmin ber Allağa dan bulsın, Allağa şөker.
3 Woskresenskiy uramı Qazannıņ Kremldәn universitetqa taba suzılğan űzәk uramnarınnan berse. Oqtyәbr revolyutsiәsennәn soņ başta Çernışevskiy, 1960 yılda Lenin isemenә űzgәrtelde.
4 Kәlyәme şәrif Qөrәn (sűzgә sűz tәrcemәse: izge-qәderle sűz).
5 Yәsin űlem tűşәgendә yatqan keşeneņ baş oçında yәki mәyet өstendә uqıla torğan doğa (Qөrәnneņ 36 nçı sűrәse).
6 Kәrәm boyırasız yumartlıq, nәzaqәtlek belәn әytelә torğan өndәw sűzlәre.
7 Mәxkәmә xөkem yortı.
8 Qәhwәxanә qөfexanә (qәhwә-qөfe); biredә çәyxanә qunaqxanә mәğnәsendә qullanılğan.
9 Nәkәs (naqәs) keşeleksez; tupas, saran.
10 Xәylәi şәrğey şәriğәt, din iseme astında tөrleçә aldaşu, xәylәlәw.
11 Riba arttırıp tűlәw (protsent) şartı belәn burıçqa aqça birű.
12 Tәrawix urazada kiç belәn uqıla torğan namaz.
13 Xotbә wәğәz, notıq.
14 Mәğnәse: maqtawdan bulsın Allağa... bar ğәlәmneņ xucası, iәsenә.
15 Wallahe әğlәm Alla belә; Alla kűbrәk belә ("kem belә" mәğnәsenә yaqın ğeybarә).
16 İnşalla Alla telәsә; Alla quşsa (ğeybarә).
17 Bәdnam yamanat.
18 Mahruy farsıça "ay yөzle" digәnne ayalata (mah ay, ruy yөz, çıray).
19 Qәdimnәn birű borınğı zamannardan birle.
20 Dana uqımışlı, belgeç.
21 Mәkkәy Mөkәrrәmә, Mәdinәi Mөnәwwәrә Qәderle-ğәziz Maqkә, Nurlı-yaqtı Mәdinә bөten dөnyә mөselmannarınıņ xәzerge Sөğűd Ğәrәbstanındağı izge şәhәrlәre.
22 Bu urında "mella" sűze "belemle keşe", "ğıylem iәse" mәğnәsendә.
23 "Hәftiәk" Qөrәnneņ qısqaraq sűrәlәren, ayәtlәren eçenә alğan cıyıntıq. İseme farsıça "cidedәn bere" digәn mәğnәne aņlata. Elekke mәktәp-mәdrәsәlәrdә dәreslek bularaq ta qullanılğan.
24 "Allah digel bәdәwam" "Bәdәwam kitabı", tatarlar arasında kiņ taralğan dini-әxlaqey eçtәlekle, kөyle, tezmә әsәr. Dűrt yullı hәr strofası "Allah digel bәdәwam" ("Berөzleksez Allah dip qabatla") sűzlәre belәn tәmamlana.
25 Passaj Qazannıņ elekkege Woskresenskiy (xәzerge Lenin) uramında 1880 1883 yıllarda tөzelgәn, keşelәr yөri torğan, urta өleşe pıyala belәn yabılğan zur yort. Anda kibetlәr, qunaqxanә, konsert zalı (soņraq kinoteatr) h b. urnaşqan bulğan. Xәzer restavratsiәdә.
26 Çerek kűl Qazannıņ Lenin uramına parallel (Kreml qalqulığınıņ kөnçığeş itәgendә) urnaşqan uysulıqtağı baqça-park. Qazan xanlığı çorında bu urında çişmәlәr ağıp, ber-bersenә yırmaqlar aşa totaşqan kűllәr tezmәse bulğan.
27 Balıq bazarı Qazannıņ űzәgendәge Baldaq (Koltso) mәydanı urını. Elek monda it, balıq, yәşelçә işe tөrle aşamlıqlar belәn satu itkәnnәr, qunaqxanәlәr bulğan.
28 Naşәrğey xәmel şәriğәtçә niqәxsız (uynaştan) balağa uzu.
29 Zәwcem irem.
30 Maldar bay, mallı, dәwlәtle (keşe).
31 Peçәn bazarı Qazannıņ İske tatar bistәsendә (Bolaqnıņ kөnyәgında), xәzerge Parij Qommunası hәm Ğәliәsgar Qamal uramnarı arasındağı mәydannı bilәp torğan bazar. Erele-waqlı kibetlәr, sәwdә firmaları tezelep kitkәn bu urın şәhәrdә tatarlar sәwdә itә torğan tөp urın bulğan. Şuşı tirәdә soņraq tatar ğәzeta-jurnal redaksiәlәre, matbağalar, "Bolğar", "Amur", "Saray" kebek qunaqxanәlәr qalkıp çığa. Peçәn bazarı 1930 nçı yıllarğa qadәr yәşәp kilde.
32 Tәftiş tikşerű, açıqlaw.
33 Yәstű namazı qoyaş bayığaç uqıla torğan (bişençe) namaz.
34 Ğıylem tәxsıyl itep ğıylem-belem űzlәşterep.
35 Mөnazıyr şәriğәt qanunnarı hәm mәsәlәlәre buyınça disput (mөnazәrә, bәxәs) ostası, bәxәslәşűçe.
36 Tabiğ buysınuçı, grajdanı isәplәnűçe.
37 Tәbәğasenә buysınuına, grajdanlıgına.
38 Şәhadәt tanıqlıq.
39 Dәfen qılınu cirgә tapşırılu, kűmű.
40 Kәşşafelqolub kűņellәrne açuçı (bu urında "araqı" mәğnәsendә).
41 Sәttarelğөyűb ğayıplәrne yәşerűçe (bu urında "yәşeren ayırım bűlmә" mәğnәsendә).
42 Hicrәt kűçep kitű.
43 Xilğәt (xilğәt) yuğarı dәrәcәle keşelәr tarafınnan bűlәk itelgәn ("kiderelgәn") qeymmәtle өs kieme (xalat).
44 Mәdәd yәrdәm, bulışlıq.
45 Ğәib buldılar yuqqa çıqtılar, kűzdәn yuğaldılar.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaşlegemdә..."



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^