Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Ğәli Çoqrıy
(1826-1889)
 
[Şәmsetdin Zәki turında]
 
Tәrcemә
 
Űze toma suqır kűzgә, –
Zirәklege çıqqan yөzgә,
Ğәlim hәm osta sűzgә.
 
Kűze yuqtan yazalmadı,
Әhel irlәr1 tabalmadı,
Sorarğa da bazalmadı...
 
[Şihabetdin Mәrcani turında]*
 
Çınança saxibe şөhrәt, Şihabetdin ğәli fikrәt,
Uqıptır çuq fөnűn, xikmәt, hadilar kem bezem sazdır.
Qazandır mәskűne watan, qәbilәse anıņ – Mәrcan**,
Nәsellәre bilә әğyәn, hadilar kem bezem sazdır.
Rәfiğdır xale zi tәmkin, atasıdır Bahawetdin,
Yәnә tuğması Sadretdin, hadilar kem bezem sazdır.
Yazıptır kűp risailne, açıp tөrlűk mәsailne,
Xafizdır kűp dәlailne, hadilar kem bezem sazdır.
 
Tәrcemәse:
 
Çın-çınnan şөhrәt iәse, Şihabetdin bөyek fiker iәse,
Kűp fәn, fәlsәfә uqığan, bezne turı yulğa salğan
Torğan cire-Qazan, nәsellәreneņ çığışı – Mәrcan,
Bik ataqlı nәsellәre, turı yulğa salğan bezne.
Atasıdır Bahawetdin, hәm tuğanı Sadretdin-
Şulay uq bezne turı yulğa әydәgәn әhellәrdin.
Tөrle mәs’әlәlәr açıp, kűp kitap hәm xezmәt yazğan,
Qup dәlillәrne kiterep, bezne turı yulğa salğan.
 
Borınğı Bolgar turında***
 
Menә şәhri Qazannan qup mөqәtdәm2 şәhri Bolgar xup3,
Darelislam ide mәxbűp4, mәgәr tәqey xarap sazdır5.
Lәtıyf cayda bulıp mәğműr6, lәtıyf xәllәr tabıptır ul,
Ki mәscedlәr itep mәxsul7, mәgәr tәqey xarap sazdır.
Mөselman xannarı torğan, mөselman(g)ә xisar8 bulğan,
Tatar, başkort, mişәr tulğan, ğәli cayda bina sazdır9.
Dәxi anda kitap, Qөr’әn, uqu-yazu barı bulğan,
Tәmam din asare10 tulğan, darelislam eşen sazdır.
Lәimnәrdәn lәim11 tәqey, kem ul Aqsaq Timer bağıy12,
Mөselman hәdmenә13 sәğey bulıp14, şәhri xarap sazdır...
Lәimnәrneņ yөze qara, niçek tupqa qulı bara?!
Atarğa – şәhri Bolgarğa, niçә әbrar mәqәm sazdır15...
Ricalene16 qırıp salmış, xatınnarın әsir almış,
Tәmam Bolgar yanıp qalmış, iman әhle fәğәn sazdır...17
 
Qazan hәm anıņ xalqı turında
 
Mona şәhri Qazannı, yar, qarasaņ kәrrә gәr unar18,
Nazar sayın19 nazı tәkrar, haman fazle ğayan sazdır20.
Çığar andin kiem-salım, çitek-başmaq bulıp mәnzum21,
Zifalıq wasfida mәğlűm22, cihan xalqı mәdex sazdır23.
Dәxi anda xatın-qızlar çigű-çәnçű nәqeş dәyәr24,
Cihan xalqı sanınça bar siәp-sәrpűş ğayan sazdır25.
İņ әwwәl, yortları bik saf, ikençe, irlәre bik saf,
Өçençe, cırları bik saf, әmerlәre nazar sazdır26.
Lәbiblәr27 kűplege berlә, әdiplәr kűplege berlә,
Tabiblar kűplege berlә tәmam ilgә ğayan sazdır...
Azançılar, xatıypçılar, qarıy-xafiz, wәğәzçelәr28,
Sufıy-zaqir29, namazçılar tәmam urman kebi sazdır.
 
Faslı qış****
 
Suıtdı qış kөnen, qarlar yağırdı,
Aqızdı su itep yaz aylarında.
Tәmam dөnyә yөze aq qar bulubәn,
Totar boz su yөzen hәr caylarında.
Sulu alırğa taqәt totmaz insan;
Suıqlıq xәddin aşar caylarında,
Hәmmә tağ-taş ilә saxra wә әşcar30
Alır qar tabğıne31 hәr caylarında.
Niçә tağlar kebi qar qalqanını
Aqızır su itep yaz aylarında.
 
Faslı yaz
 
Tәrcemә
 
Aprel tudı, yaz buldı,
Tөnnәr kөndezdәy buldı,
Kөnnәn-kөn maturlandı,
Hәmmә tereklek uyandı.
 
Bizәnde cir niәz belәn32,
Tuldı tөrle naz belәn,
Quandı kilgәn yaz belәn,
Yәşellektәn yәmlәnde.
 
Әgәr yortta yөresәņ dә,
Yәki tawda yөresәņ dә,
Yalannarda yөresәņ dә,-
Xodaynı maqtaw awazı!
 
Bu waqıt hәrtөrle canwar
Cir beterep yөri, sayrıy.
Bolarda da dәlillәr bar:
Ğıyşıq cırın cırlıy alar.
 
Kűgәrçen, qarlığaç uynıy,
Yaznı maqtap ğөmre uza,
Saban turğay niçә tөrle
Moņı belәn cırın suza.
 
Bűre, tөlke, yılan, quyan,
Balıqlar hәm kűpme xaywan,
Maqtaw әytep, awaz birә,
Bar da yөri şul dәrt belәn.
 
Baqalar su buylarında
Bata-çuma sikereşә,
Baqıldıy, buğazın yırta,
Xuş tawışların bireşә.
 
Qaysı-yafraq belәn gөllәr
Arasında uqıy şiğren,
Qaysı kűkkә kűtәrelә,
Cırlıy-cırlıy ğıyşıq cırın.
 
Qaysı-cirdә, qaysı-suda,
Qaysı-kөndez, qaysı-tөndә,
Qaysı berөzleksez yөri,
Qaysı utırıp kөyen kөyli...
 
Kiçlәrendә tıņlar bulsaņ,
Fiker yөrtep uylar bulsaņ,
Ğәcәpmeni, dәrtkә tulsaņ, –
Barı bezgә xөrmәt cırlıy.
 
Kilep bılbıl, baqça kűrә,
Soqlanğıç, dip, quna gөlgә,
Meņ tөrle cır cırlıy aņa,
Gөl tıņlıy, seren belә.
 
Kilim min dә űz eşemә,
Xuş, dimen dus-qoşımа,
Bulsam ide qoş kebek yaz da, qış ta:
Maqtaw cırlıy ul hөnәrgә, eşkә!
_________________________
* "Şәmğ әz-zıya" ("Yaqtılıq balqıtuçı şәmnәr", 1883) kitabınnan.
** Ş. Mәrcani 1818 yılda Tatarstannıņ xәzerge Әtnә rayonındağı Yabınçı awılında tua. Ata-babaları Mәrcan digәn awıldan bula. Әnise yağınnan babaları – Tatarstannın Çűprәle rayonı Tatar Biznәse, İske Çoqal awıllarınnan çıqqan uqımışlılar.
*** "Mәdxe Qazan" ("Qazannı maqtaw", 1889) kitabınnan.
**** "Fosulı әrbәğә" ("Yılnıņ dűrt fasılı") әsәrennәn.
1 Әhel irlәr – şağeyrneņ әytep torğanın yazıp baruçılar, kűçerűçelәr.
2 Mөqәtdәm – elek.
3 Xup – gűzәl, matur.
4 Darelislam ide mәxbűp – sөyekle islam yortı ide.
5 Xarap sazdır – xarap itelgәnder (sazdır – şiğer yulları aza­ğında şağeyr qullanırğa yaratqan yәrdәmlek sűz, şulay bulğan mәğnәsendә).
6 Lәtıyf cayda bulıp mәğműr – matur urında tөzelgәn bulıp.
7 İtep mәxsul – xasil itep, tөzep.
8 Xisar – krepost.
9 Ğәli cayda bina sazdır – yuğarı, biek urında salınğan şәhәrder.
10 Asare – әsәrlәre, kitapları.
11 Lәimnәrdәn lәim – qәbaxәtlәrneņ qәbaxәte.
12 Aqsaq Timer bağıy – urta ğasırlarda yawlap aluları belәn tanılğan, qansızlığı belәn dan totqan ilbasar (1336-1405). 1391-1395 yıllarda İdel buyı şәhәrlәren, şul isәptәn Bolgarnı cimerep, talap, yandırıp kitә.
13 Hәdmenә – yığıluına, beterelűenә.
14 Sәğey bulıp – tırış’ş.
15 Niçә әbrar mәqәm sazdır – niqәdәr izgelәr torğan, yәşәgәn­der.
16 Ricalene – irlәren.
17 Fәğәn sazdır – zar yılağannar.
18 Qarasaņ kәrrә gәr unar – әgәr unar mәrtәbә qarasaņ.
19 Nazar sayın – qarağan sayın.
20 Fazle ğayan sazdır – kűrkәmlege, qәmillege açıq kűrenep tora.
21 Bulıp mәnzum – tuqılıp, eşlәnep.
22 Zifalıq wasfida mәğlűm – űzlәreneņ maturlıqları belәn bilgele.
23 Cihan xalqı mәdex sazdır – dөnyә xalqı aldında maqtawlı­dır.
24 Nәqeş dәyәr – bizәw eşendә bik ostalar.
25 Siәp-sәrpűş ğayan sazdır – anda eşlәngәn kiemnәrneņ hәm kәlәpűşlәrneņ sanı.
26 Әmerlәre nazar sazdır – eşlәre qarap tuyğısız yaxşıdır.
27 Lәbiblәr – aqıl, belem iәlәre.
28 Qarıy-xafiz, wәğәzçelәr – Qөr’әnne yattan uquçı, wәğәz sөylәwçelәr.
29 3aqir – doğalar uquçı, Allanı maqtap ziker әytűçe.
30 Әşcar – ağaçlar.
31 Alır qar tabğıne – qar belәn qaplanır, basılır.
32 Niәz belәn – telәgәn qadәrle, kirәgençә.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı – qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaş’legemdә..."



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^