Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Miftaxetdin Aqmulla
(1831-1895)
 
DAMELLA ŞİHABETDİN XӘZRӘTNEŅ MӘRSİӘSE
(po’madan өzeklәr)*
 
Qazanda ber fazıyl1 çıqdı almas bulıp,
Kөnçelәre kűbәyde ğam-xas bulıp2,
Fiker cәwhәrlәren qulğa elgәn,
Xaqeyqәt diņgezendә ğawwas3 bulıp
Mәydanda ul çığardı artıq ğәyrәt,
Mizmarda sabiqlardan çıqdı ğәsrәt4,
Xәmde lillah, bu il-cirdә bezdәn çıqdı
Mәrcani Şihabetdin axund xәzrәt!
Qaraņğıda fonar’nı qabızğan ul,
Qaynar sөtkә sarı maynı tamızğan ul;
Sәlamәtlek çişmәsennәn yullar açıp,
Xaqlıq yılğaların ağızğan ul
Sűz quzgar ul ir asıl – kirәk yirdәn,
Xodayım sizger-qıyu yөrәk birgәn,
İnjenerlar sizmәgәn yirdәn qazıp,
Çığardı tatlı sunı tirәn yirdәn
Bolağı-saf, çәygә hәrkem su alğanday,
Xaqlıqqa susağannar quanğanday;
Encesennәn kűpme bala sөtkә tuyıp,
Başqalar bula qaldı su alğanday.
Xaqıyqaten kűrgәn adәm quanğanday,
Ğәlimnәrgә yul kűrsәtep tu5 alğanday;
Kөrәş mәydanına bu çıqqan soņ
Batırlar bula qaldı cuğalğanday.
Aņnawsız hiç kem aņa totınmasın,
Anaw-monaw keşe imәs çobalğanday...
Doşmanına can ayamay qarşı torıp,
Anıņ өçen kөrәşçebez alğı safdan.
Tirәn uyda mөşkil6 çişep qaldırğan ul,
Biş yөz yılğı batırlarnı taldırğan ul,
Ğasırında űzenә oxşaş tiņne tapmay,
Qarışuçı yөrәgen yandırğan ul...
Űtә almıylar ezennәn basıp anıņ,
Kitә almıylar yulınnan aşıp anıņ;
Xaq nurın sűnderә almay doşmannarı,
Kűrә almıylar ğәlәmgә faşın anıņ!
Ah, dәriğa7! Baralmadım qarşına anıņ,
Sűzenә artıqça min ğaşıyq anıņ...
 
*
Min űzem ber dәrdemәnd8 diwanәmen,
Qayda ber xaqlıq kűrsәm, quanamın.
Bu zatda ğәcәp xaqlıq kűrgәnnәn soņ,
Çarasız şul sәbәbdәn xub alamın...
Bәxetemez açılmağan bez ber fәqeyr,
Abıruyım artıq yuq, eşem taqır.
Yәştә cıyğan ber buaz mәcmәgım9 bar,
Anıņ da qәyber cire qaqır-maqır.
Ul zaman kitap qayda bu zamanday,
Yөrimen tirәn yirdәn su alalmay;
Ber iptәş qalın kitap totıp torsa,
Qızığıp, min fәqeyrneņ kűze alanday.
Űgәy ana qulında yәtim qaldım,
Andan da bik erәtem kitep qaldım.
Өstemdә kerle kűlmәk, yırtıq çalbar,
Qayda mella bar disә,-yitep bardım.
Fәqeyrlektәn artıq fәn kűrә almadıq,
Şәhәr, çığıp, yıraq yulğa yөrә almadıq;
Mәrgәnnәrne tanırlıq xәlemez bar,
Şul sәbәbdәn sabır qılıp tora almadıq.
Az ğına dәresem bar qış waqıtda,
Kitap qaraw-ğәdәtemez buş waqıtda;
Bezdәn dә fәyz babı10 biklәngәn yuq –
Aņlıymız kәyef kilgәn xuş waqıtda...
 
*
Sűz çığar şağeyrlәrdәn xikmәt berlәn,
Ançә kűz alartmaņız xiddәt11 berlәn...
Hәr fәndә şiğer menәn kitab tulı,
Qarasaq, iәlәre nindi olı!..
Şiğer dөrest – nәsıyxәtne xamil bulsa12,
İәse qәdәri xal’ ğәmil bulsa13;
İşetkәn adәmnәrne yılatqanday,
Wәğәz menәn ğeybrәtne şamil bulsa14.
Kitkәnnәr nindi irlәr gәwhәr saçıp,
Alarnıņ eşlәreneņ yulı açıq.
Ğәcәyeb qeymmәt әsәr qaldırğannar,
Xikmәt xәzinәsennәn yullar açıp.
 
*
Bөradәr, sezgә űtenәm sәlam yazıp,
Kűzeņ sal: Mәrcani-ul Timer qazıq15!
Bulmasa, qıybla tapmay adaşırsıņ,
Qaraņğıda cűn belmәy yuldan yazıp!
İmgәnep, qorı, buşqa azaplanma,
Baqır çıqmas urından altın qazıp!..
Kerlәsәņ – hәr nәrsәne qaraytırsıņ,
Kөnçesez andıy fazıyl niçek torsın?
İstambul, Misır, Şamda16 tiņdәşe yuq,-
Qışkar, Qazan, Dağıstan bolay torsın!
 
*
Qursa xәzrәt17 alardan borın bulğan,
Maqtawğa ul ber layıq urın bulğan,
Ul, mәrxűm, Mәrcanidәy mәftűn bulıp18,
Kűp ğәlim ul ğәzizgә qırın bulğan...
 
*
Adәm qәmil bulmadı qaynap peşmәy,
Mәxәbbәt qәsәsennәn şәrab eçmәy.
Doşmannar tozağını salıp qarıy –
Turğaynıņ tozağına laçın tөşmәy.
Hawada ul ber şoņkar, әylәnә oçqan,
Bez yөrәmez qara qoştay ezlәp tıçqan...
Bez satdıq mellalıqnıņ qorı atın19,
Bezdәn artıq yawlıqlı dөrest xatın;
Kűņlemezne ber sındırıp yılamaymız,
Uylanıp ğarasatnıņ wәqәfatın20.
Aşqan ber ğәlim çıqsa – yamanlaymız,
Mәclesne ğәybәt ilәn tәmamlaymız;
Eşemez – yә mısqıllaw, yәisә xurlaw,
Űzemezne hәr ğayıbdәn amandaymız21.
Yaxşını sűkkәn ilәn atı kitmәs,
Yaman sűzneņ kűņeldәn datı22 kitmәs;
Saf altınnı nәceskә buyaw ilәn
Nәces kitәr, altınnıņ zatı kitmәs!
Qıyşıq uq, atqan menәn, turı kitmәs,
Kűņeldәn yaman sűzneņ qurı23 kitmәs,
Qotırğan et hawa qarap өrgәn menәn,
Asmanda24 torğan aynıņ nurı kitmәs!
 
* * *
İņ әwwәl kirәk nәrsә – iman digәn,
Axirәt eşlәrenә inan digәn;
"Xoda kiçәr" digәn menәn eş betmәyde,
İman şartın өyrәnmәsә – İban digәn25.
İkençe qeymmәt nәrsә – kűņel digәn,
Kűņle bozıq adәmnәn tűņel26 digәn;
Bozıqqa cir өstennәn astı artıq,
Bulmasa kűņel taza – kűmel digәn!
Өçençe qeymmәt nәrsә-ğaqıl digәn,
Ğaqılsızda tәwfıyq yağı taqır digәn;
Az eşkә açulanıp, dinen bozar,
İmanın kөferlekkә satır digәn.
Dűrtençe qeymmәt nәrsә-şөker27 digәn,
Niğmәtkә şөkersezlek-kөfer digәn;
Catqan cirdәn "Xoday kiçәr" digәn-xurlıq,
Sәbәb ezlәp, tөz cul menәn cөger digәn!
Bişençe qeymmәt nәrsә – әdәb digәn,
Әdәb digәn – mәxәbbәtkә sәbәb digәn;
Kөferlek әdәbledә tormağanday,
Әdәbsezdә iman toru ğәcәb digәn
Altınçı qeymmәt nәrsә – sabır digәn,
Sabır keşe moradın tabır digәn;
Hәr eşdә sabırsıznıņ tөbe – xurlıq,
Sabırsızlıq başqa bәla salır digәn!..
 
* * *
İņ әwwәl pak’lau kirәk eçneņ keren,
Eçtә tulıp catmasın sasıq eren.
Ah, dәriğa! Eç tazarsın, eç tazarsın, –
Bulmasa, fayda birmәs qorı belem!
 
* * *
Bireldem min yaş’legemdә uğrılıqqa28,
Bu oçratdı mine bik zur kim-xurlıqqa.
Nәticәdә Aqmulla dip isem aldım29,
Bu isem bűlәk bulmış tuğrılıqqa.
 
* * *
Xal’ kilsә, tөrle fәnne kűrgәn yaxşı,
Qәmillәr qatarına30 kergәn yaxşı,
Urısça uqıp qına tűgel belmәk-
Xal’ kilsә, fransuzça belgәn yaxşı!
_________________________
* Qәyber sűzlәr xәzerge telgә kűçerep alındı.
1 Fazıyl – өsten, olı (zur ğәlimnәrgә qarata qullanıla torğan epitet).
2 Ğam-xas bulıp – tűbәn hәm yuğarı (uqımışlı) qatlaw keşelәrendә.
3 Ğawwas – suğa çumuçı (vodolaz).
4 Mizmarda sabiqlardan çıqdı ğәsrәt – bәyge mәydanında elgәrgelәrdәn yalğışlar çıqtı.
5 Tu – bayraq.
6 Mөşkil – qıyın mәs’әlәlәrne.
7 Ah, dәriğa – ah, űkeneç.
8 Dәrdemәnd – qayğılı, moņlı
9 Buaz mәcmәgım – qalın (dөnyәğa çıqmağan, basılmağan) cıyın­tığım.
10 Fәyz babı – belem hәm bәrәkәt işege.
11 Xiddәt – açulanu.
12 Xamil bulsa – yөklәgәn, kűtәrgәn bulsa, űzendә yөrtsә.
13 Ğәmil bulsa – eşlәwçe, ğәmәl qıluçı, fiker yөrtűçe bulsa.
14 Şamil bulsa – eçenә alğan, űzenә cıyğan bulsa.
15 Timer qazıq – Timer qazıq yoldızı, hәrwaqetta Tөnyәk qotıp yağına kűrsәtűe belәn geoğrafik dűrt tarafnı bilgelәwdә faydalanıla torğan tabiğey orientir yoldız (Polyar yoldızı).
16 Şam – Siriә.
17 Qursa xәzrәt – keşe aqılına irek talәp itep çıqqan fiker iәse Ğәbdennasıyr Qűrsawi (1776 – 1812), Ş. Mәrcanineņ ruxi ostazı.
18 Mәftűn bulıp – mawığıp, űz-űzen onıtıp, tәmam birelep.
19 İske fikerle, fanatik mullalar kűzdә totıla.
20 Ğarasatnıņ wәqәfatın – qeyәmәtneņ kilәçәgen.
21 Amandaymız – isәn kebek toyabız, azat şikelle sizәbez.
22 Datı – kere, tabı.
23 Qurı – duyını, çűp-çarı, pıçrağı.
24 Asman – kűk.
25 İban – İvan, yәğni rus keşese bula, mөselman tűgel.
26 Tuņel – dűn, tűn, yөz çөyer.
27 Şөker – Allanıņ birgәn rizıq-niğmәtlәrenә, yaxşılığına şat­lıq, qәnәğәtlәnű belderű.
28 Yәtim űskәn Miftaxetdinnıņ mәdrәsәdәge tormışı açlı-tuqlı űtkәn, kűrәseņ, qәyber waqıtlarda soramıy alırğa da mәcbűr bulğan. Şağeyr şularnı iskә ala.
29 Şağeyr xalıq arasında űzeneņ turı sűzlelege, ğәdellege belәn tanıla, "Aq kűņelle mulla", "Aq kűņelle ostaz" – Aqmulla dip atap yөrtelә başlıy.
30 Qәmillәr qatarına – uqımışlı, әxlaqlı, qәmil-kűrkәm ke­şelәr safına.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı – qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaş’legemdә..."



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^