Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Ğabdraxman İlyasi
(1856-1895)
 
BİÇARA QIZ
 
Drama
 
İke fasıl1, dűrt pәrdәdә
 
ӘŞXAS2:
 
Biktimer – ber qara bay keşe.
Fәrixә – baynıņ xatını.
Mahitap – alarnıņ bik matur qızları.
Fatıyma – alarnıņ asrawları.
Sәxibә – imçe xatın.
Yawçı.
Cantimer – bik bay keşeneņ uğlı, yәmsez, aņğıra.
Canbay – yaxşı ğına ğәlim ber yeğet.
Canyar – Canbaynıņ dustı.
 
BERENÇE PӘRDӘ
Berençe fasıl
 
Mahitap (yalğız). Ah, hawalar, ah, mәxluqlar... ya qәdir Alla! Ah, bәnem әxwalem... (Bu waqıtta Fatıyma kerer.) Sanduğaçlar sayrıy, ağaçlar yafraqqa bөrelәnә, nәfis xuş cillәr isәder. (Berazdan soņ yәnә.) Ah, ğәlәm kөnnәn-kөn űzgәrәder. Lәkin bәnem xәlem niçek űzgәrer: qoyaş çığuı kebime yәki qoyaş batuı kebime?
 
Bu sűzlәrne tәmam qılğanda Fatıyma kilep:
 
Fatıyma. Qoyaş ba-a-atuımı, belmim.
Mahitap. Hay, oyatsız, nigә yurıysıņ?
Fatıyma. Tutaşım, bәğrem, yuramasqa, şulay bulırğa oxşağaç (dip, Fatıyma çığar).
Mahitap (beraz uyda). Ah, bu Fatıyma, yөdәdem bu Fatıyma­dan... Ber sűzneņ axırın sөylәp betermi, pır itep çığıp kitә, keşene xafağa salıp. Tuqta, çaqırıym, sorıym әle. Fatıyma! Fatıyma! Hay, çuqraq, Fatıyma!!!
 
Fatıyma kerer.
 
Mahitap. Ux, qalmadı qıçqıra-qıçqıra tamağım. Fatıyma, canım... Әyt, canım, baya ğına nik "şulay bulırğa oxşağaç", dideņ. Әllә ber-ber xәbәr işetteņme?
Fatıyma (xafalanıbraq). Ni... işetmi ni, yә... Sezne bit Timerbaynıņ uğlı Cantimergә birәlәr, imeş, dip, xalıq өstenә taralğan.
Mahitap. Bulmas! Ah! (Başın totar. Bu waqıt Fatıyma çığıp kitәr.) Ah, ah! Rasmı ikәn bu eş? (Yığıla. Berazdan torıp ) Baqçı sin, mine şul qәbaxәtkә birergә. Әgәr bu eşlәr bula qalsa, min ni eşlәrmen? (dip, yığıla.) Aaa... ah, kűrәlem3, nәylәr4, nәylәrsә, gűzәl әylәr. (Bu arada anası Fәrixә kerer, Mahitap beraz qaraņğıraq.)
Fәrixә (qızına qarap). Qızım, ni buldı siņa, awırıysıņmı әllә?
Mahitap. Yuq... yuq... әni, awırmıym...
Fәrixә. Yuq, qızım, awırıy torğansıņdır... tuqta, Sәxibәņ abıstaynı aldırıym (dip, çığıp kitәr).
Mahitap (torıp). Xa-xa-xa... Әni mine awırıy dip belde. Min awırmıym. Miņa ir zәxmәte tigәn, qaysıdır Sәxibә abıstaynıņ faydası timi aņa... Ah, Rabbem, min nәrsә kűrep kөlәmen?.. Yuq, Mahitap, kөlmә, kөlmә, yıla, yıla!.. (Yığlar.) Uf, mine... Cantimergә birsәlәr? Min ni eşlәrmen. Yuq, yuq, barmam... barmam... Minem rizalığımnan başqa birmәslәr. (Kөzge qarşısına barıp, kөzgegә qarap.) Ah, gűzәl qız, gűzәl qız... Çınlap uqmı sin şul qәbaxәt Cantimer quyınında bulırsıņmı? Ah, minem bu sөalemә5 cawap birűçe ber dә yuq... Ah, cawap, cawap! Yәrabbi, sinnәn başqa mәdәt6, sorıy torğan zat yuq... Yәrabbi, barça ğәlәmneņ xaliğe7 sin, sin... sin, sinnәn başqa yuq, Rabbem!.. Rәxmәteņnәn taşlama, yәrabbi!
 
Bu arada imçe xatın Sәxibә kerer.
 
Sәxibә. Ax Alla, әstәğfirullahelğәzim... Әstәğfirullahelğәzim... Hay, bik qatı awırıy ikәn! Cen zәxmәteder, axrı... Bik qıçqıra ikәn (dip, qıznıņ yanına barır). Bәbkәm, qay tөşeņ awırttı?
Mahitap. Kit, şaytan, ber cirem dә awırtmıy!
Sәxibә. Çű, çű, çű... (dip, qıznıņ başın tota) Әyşә-Patıyma qulı8, minem qulım tűgel.
 
Mahitap başınnan Sәxibә qulın ala.
 
Mahitap. Űz qulıņ iç (dip, alıp taşlar). Әbi, min sataş­madım da, awırmıym da... Әbi, zinhar, miņa rәncemә, sezne orış­tım.
Sәxibә. Yuq, qızım, yuq... Rәncemim, bәbkәm.
Mahitap. Әbiem, canım, kil, utır... Min sinnәn ber sűz sorıym: sin qarçıq keşe, dөres әyterseņ.
Sәxibә. Sora, qızım, әstәğfirulla, yalğan sөylәrgә.
Mahitap. Әbi, sin kiәwgә bardıņmı?
Sәxibә. Bardım, bәbkәm...
Mahitap. Űzeņ yaratqanğa bardıņmı? Kөçlәp birdelәrme?
Sәxibә. Űzem sөygәngә bardım.
Mahitap. Niçek?
Sәxibә. Menә, qızım, min siņa sөylim. (Űze yaq-yağına qara­nır, űze borının sөrter.) Menә berwaqetnı mine әnilәr kiәwgә birәselәre buldı. Qarıym... Qarıym... bolar mine ikençe keşegә birәlәr. Kűrdem, eş bolay yaramıy. Berwaqet әtilәr, әnilәr uraqqa çığarğa xәzerlәnәlәr ide. Min başımnı awıruğa salıp qaldım. Әni әytte: "Alaysa, qızım, menә min çıqqanda Xәbibә abıstayğa әytә kitәrmen, sineņ yanıņa iptәşkә kerer", dip çığıp kittelәr. (Yәnә awızın sөrtep alır.) Şunnan Xәbibә abıstay kilde. "Әbi, isәn kildeņme?" didem. "Allağa şөker", dide. Bezneņ awılda Xәbibә abıstaydan yaxşı xatın yuq ide. Alla rәxmәten itsen biçarağa. Şunnan soņ, sűzdәn-sűz kitkәç, min űzemneņ xәlemne әyttem. Xәbibә abıstaynıņ şundıyğa azraq ostalığı bar, dilәr ide. Xәbibә abıstay әytә: "Qızım, minnәn ber yaxşılıq bulsın, min siņa ber eş yasıym", dip, bernәrsә өşkerep birde. Annan soņ ber doğa birde: "Bolarnı, irtә belәn әtәç qıçqırğançı, busağağa qıstır", dide. Min şunı şulay eşlәdem. Xәbibә abıstayğa ber oç kinder dә birdem. Şunnan soņ, sin kűr dә min kűr... Әtilәr, torğan cirdәn qaytışıp, űzem telәgәngә birep quydılar. Mәrxűmә rәxmәtle Xәbibә abıstay şul eşne miņa da өyrәtte. Menә min şunı űzebezneņ awılda ber qızğa yasap birgәn idem, qul belәn qoyğan kebek buldı.
Mahitap (tez çűgep). Әbi canım, ana bul, miņa da yasa!..
Sәxibә. Yarıy, bәbkәm, xәzer, tәharәtem dә bar (dip, poçmaqqa barıp utıra).
Mahitap. Ah Alla, nilәr qılam... nilәr qılam... niqәdәr gөnah qılam... Doğa, doğa! Doğanı busağağa quyarmın... әy Rabbem...
 
Sәxibә xәzerlәp birer. Mahitap kiem şkafınnan ber asıl kűlmәk alıp birer, Sәxibә kitәr.
 
Sәxibә. Xuş, qızım, minem qulım tűgel, Әyşә-Patıyma qulı. Xәyerle sәğәttә bulsın! (Çığar, Mahitap ber qulındağı әybergә qarap, ber imçe xatınnıņ yulına qarap qalır.)
 
Pәrdә tөşәr.
İKENÇE PӘRDӘ
 
Biktimer baynıņ zalı. Yaxşı ber yort kűrener. Biktimer bay yazu өstәle yanında, anıņ yanında xatını utıradır.
 
Fәrixә. Yә, siņa әytәm, yawçı kilsә ni әytim?
Biktimer. Ni әytәseņ, kilmәgәn yawçığa...
Fәrixә. Fatıyma, Sәxibә әbine çaqıra barğanda, Canti­merlәrneņ qapqası tөbendә asrawları belәn sөylәşkәn. "Bűgen sezgә yawçı cibәrәlәr", digәn. Şuņar kűrә әytәm. Sin bazarğa çıqqanda kilsә, min ni әytergә dә belmәm dip әytűem.
Biktimer. Ni әyterseņ, tәwәkkәllәp birerbez.
Fәrixә. Son, siņa әytәm, Mahitap yaratırmı ikәn? Urtaraq, dilәr.
Biktimer. Tağı kemgә birmәkçe bulasıņ?
Fәrixә. Soņ, miņa Mahitap şulay dip әytsә, dip әytәm.
Biktimer. Min riza bulğaç, әytmәs!
 
Bu arada Fatıyma kerә.
 
Fatıyma. Bikә abıstay, yawçı kilde.
Biktimer. Yaxşı, xatın, min çığıp toram (dip, çığıp kitәr).
Fәrixә. Bar, әyt, kersen.
 
Yawçı kerә. Fatıyma artınnan kerer.
 
Yawçı. Uf, ux, uf, ux... basqıçığız bik biek ikәn, uf, tınım bette. Uf, uf, isәn-saw torasızmı? Ux... yә, ber doğa qılıyq. (Doğa qılalar.)
Fәrixә. Әlxәmdelillah, bik isәn torabız, űzeņ isәn-saw yөriseņme?
Yawçı. Şөker, bik isәn yөrim... Qara әle, kem... Fәrixә, ni xәlegez bar, ni niәtegez? Uf, qara әle, kem, Fәrixә, bu çaqta yeğetlәr saylanğan. Yűnle keşe ber dә yuq. Ux-ux-ux... Yөdәdem inde bu yűtәl belәn. Daru da itep qaradım. Ux-ux-ux, ber dә faydası bulmadı. Yeğetneņ aşawı-eçűe yuq. Tәwәkkәllәp birű kirәk ide.
Fәrixә. Bez, axrı, Allağa tapşırırbız, istixarә9 dә qıldı­rıp qaradıq, axırı xәyerle bulsın!
Yawçı. Bik yaxşı, bik yaxşı... Nasıyp bulsa, bu eşne ozaqlat­mıyq. Sәfәr ayı kergәnçe bulsa ide.
Fәrixә. İnşa Alla, şulay itәrbez.
Yawçı. Soņ, şulay da qayçan dip әytim?
Fәrixә. Alla boyırsa, űzem xәbәr itәrmen әle, bu arada qızlar cıymaqçı bulabız. Şunnan soņ ber kilep kitәrseņ.
Yawçı. Yә, kem, ber doğa qılıyq. (Doğa qılalar.)
 
Yawçı çığar. Fatıyma ozata çığar. Fәrixә, Biktimer kerer.
 
Fәrixә. Siņa әytәm, orışsaņ orışırsıņ, min wәğdә birdem inde.
Biktimer. Nik orışıym, bik yaxşı, bik yaxşı.
Fәrixә. Tuqta әle, siņa әytәm, ber yomışım bar әle. Qara әle, rөxsәt itsәņ, qızlar cıyar idek, dip әytәm.
Biktimer. Minem eşem yuq, cıysağız cıyarsız! (dip, çığıp kitә.)
 
Pәrdә tөşәr.
 
ӨÇENÇE PӘRDӘ
 
Canbay yortı. Canbay bűlmәdә өstәl yanında ğәzeta qarap utıra. Waqıt kiç. Bu arada işektәn berәw kerә başlar.
 
Canbay. Kem bar?
Canyar. Canyar Bolğatayıw!
Canbay. Ha, mәrxәba, dustım, rәxim itsennәr!
Canyar. Әssәlame ğәlәykem, dustım, isәnme?
Canbay. Әlxәmdelillah, bik sәlamәt, sezneņ doğağızda.
Canyar. Ber xәbәr işettem dә çıdıy almadım... Sezgә kilep әytim didem.
Canbay. İx, ix... nәq Bolğatayıw sin.
Canyar. Xa-xa-xa.
Canbay. Yә, sөylә, ni yalğanıņ bar?
Canyar. Menә bűgen Biktimerneņ qızına kiәw kerә.
Canbay. He, sin şul eç poşıra torğan sűz sөylәrseņ.
Canyar. Sin tağı keşe өçen qayğırasıņ.
Canbay. Ğәcәp keşe sin, min dә qayğırmıym, qızlarnıņ ata-anaları da qayğırmasın, alar өçen kem qayğırır? Bezneņ xalıqqa bay bulsın, bay bulsa, bar da yarıy.
Canyar. Waqeygәn10, bik dөres әytәsen. Yarıy, xuş, minem barası cirem bar. Xuş. (Çığa.)
Canbay (ayәgűrә torır. Arlı-birle yөrer. Űz-űzenә). Ax Alla, dөnyә bu, dөnyәda nilәr bulmıy. Bezgә yaxşı әle. Baqçı, bűgen Mahitapqa zindan11, zindan! Baq, nindi xafa, biçara, yuq anı qızğanuçı. Nik başqa keşe qızğansın anı, űzeneņ ata-anası qızğanmağannı... Ah, bәğrem, berәw dә qızğanuçı yuq. Yuq, yuq, min qızğanam, min qızğanam, min qızğanam... Yuq, tuqta... (Beraz uylap.) Ni bulsa da bulır, ber eş qılırmın. (Çığıp kitәr.)
 
Pәrdә tөşәr.
 
DŰRTENÇE PӘRDӘ
 
Biktimer baynıņ zalı. Utlar yandırılğan, kiәw urınnarı xәzerlәngәn. Ber asıl çarşaw yanında, çarşawğa kerep, Mahitap utıra. İşekne әkren genә açıp, Canbay kilep kerә.
 
Canbay. Ah, canım, sonğa qalmağan ikәnmen.
 
Bu arada, "Kiәw kilde buğay", dip, yawçı kilep çığar, ikençe işektәn yawçı kilep, Canbaynı kűrer.
 
Yawçı. Çű, canım, bu ni xәl? (dip, bik cәhәtlәp çığıp kitәr, ciņnәren selkep. Canbay әkren genә kilep qıznıņ çarşawın açar.)
Canbay. Ah, bәğrem, min sine bu zindannan qotqarırğa kildem. Zindan bu siņa! Zindandır, baq, qara miņa!..
Mahitap (Canbaynıņ muyınına asılınıp). Ah, canım, ras әytteņ. Ah, ni qılıym?
 
Bu arada Biktimer, Fәrixә, yawçı, Fatıyma kerep, qıznıņ qoçaqlaşıp torğannarın kűrep, xәyran bulalar...
 
Canbay (Biktimergә qarap). Hay, zөbani12! Hay, cәllad13! Ni qıldıņ űzeņneņ ğәziz balaņa!
 
Bu arada Fәrixә kiler.
 
Fәrixә. Çű, canım, bu ni eş?
Canbay. Hi, zәnki14, bәdbәxet15, kit!!! (Yәnә Biktimergә qarap.) Hi, hi, hi, cәllad!!! Sin, sin cәllad!!!
 
Bu arada kiәw Cantimer kilep kerer, kergәndә sөrtener, űze yәmsez hәm iserek.
 
Cantimer. Aaa... Qaya, kiәw-ű-űne qarşı almıysızzz...(Can­bay belәn Mahitapnıņ qoçaqlaşıp utıruların kűrer dә.) Әy, sin, minem xatınnı nik aldıņ?
Canbay. Kit! Bәdbәxet!.. Әnә sineņ xatınıņ... (dip, asraw Fatıymanı kűrsәter. Cantimer Fatıyma yanına bara baş­lar, alpan-tilpәn.)
Yawçı. Yuq, yuq, bәbkәm, әnә şul sineņ xatınıņ (dip, Mahitap­nı kűrsәter, Cantimer yәnә kilә başlar).
Canbay (kiәwgә). Kit!!! (Bu waqıt Mahitap Canbay quyını­na tağın da kerep.)
Mahitap. Ah, canım, zinhar, birmә!
Biktimer. Ah, oyatsız, xur itteņ!
Canbay. Hәy, hәy, cәllad, minme xur ittem? Sin űzeņ cәllad! (Mahitapqa qarap.) Әy, bәğrem, xafa bulma, hәrwaqet min sineņ belәn, dөnyәda wә axirәttә...
Biktimer. Qara, yөze qara, ni әytә.
Canbay (Mahitapqa qarap.) Qotılırsıņ bu zindannan, hay, canım (dip, maņğayınnan űbep alır).
Biktimer. Qara, qara, ni eşli... (Bu arada kiәw, Fatıyma yanına barıp, anıņ belәn uynıy. Fatıyma tөrtep-tөrtep cibәrә. Biktimer monı kűrә, qul selkep, çitkә qarar. Kiәw, әylәnep-tulğanıp, yәnә Mahitap yanına kiler, kilgәndә ğәyәt isereklektәn yığılır.)
Cantimer. A-a, mine bolay yasadığızmı, min, min-n dә sezne bik qızıq itim (dip, Ta-ta-llak! dip qıçqırır. Bu waqıt Mahitap siskәner).
Mahitap. (Canbaynı tağın da qoçaqlabraq). Canım, qo­tıldım, appağım!! Min sineke...
Canbay. Bәğrem! (Űbәr.) Bәğrem. (Űbәr.) Mineke buldıņ! (Űbәr.)
 
Biktimer awızına barmağın quyıp ise kitep torır, başqalar da şulay bulır.
 
Pәrdә tөşәr.
 
Tәmam.
_________________________
1 Fasıl – bűlek.
2 Әşxas – qatnaşuçılar.
3 Kűrәlem – kűrermen.
4 Nәylәr – ni eşlәr, ni itәr.
5 Sөal’ – soraw.
6 Mәdәt – yәrdәm.
7 Xaliğe – yaratuçı, bar itűçe (dini).
8 Әyşә-Patıyma qulı – ğәdi qul tűgel, "izgelәr qulı", yardәme tiә torğan qul mәğnәsendә. İmçe qarçıqlar şul sűzlәrne әytә torğan bulğannar.
9 İstixarә – tөşlek salu. Ber eşneņ soņı uņışlı bulıp-bulmawın tөştә kűrep belű өçen dip, tәharәtlәnep, namaz uqıp, yoqığa yatu, yәki şul yolanı başqarunı ikençe ber keşegә tapşıru.
10 Waqıyğan – çınlap ta.
11 Zindan – tөrmә.
12 Zөbani – ğazaplawçı, dini mifologiәdә tәmuğta yandırıp toruçı ğazap fәreştәse.
13 Cәllad – baş kisűçe, palaç, bik qansız, mәrxәmәtsez keşe.
14 Zәnki – qara eçle, tupas, usal keşe.
15 Bәdbәxet – әşәke, naçar, yawız.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı – qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaş’legemdә..."



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^