()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Fatix Xalidi
(1850-1923)
 
RӘDDE BİÇARA QIZ1
 
Drama
 
Ğaqıllı prikazçik mәslixәtsez yuğaltadır űzeneņ ğөmeren. Әsәr basmasına rөxsәt birelde Peterburgta 8 may 1888 yılda.
 
QATNAŞUÇILAR.
 
Mirza bik fәqeyr, işek qağuçı, tűgәrәk saqallı, qararaq yөzle, yәşe 51 dә.
Sәlimә Mirza xatını. Tűgәrәk yөz, aq bitle, tulı ğına. Yәşe 43 tә.
Xәlimә Mirzanıņ qızı. Urta buylı, sızılğan qara qaşlı, aq bitle, ence teşle, ozın qara çәçle, maturlıqta Zөlәyxәi sani2. Yәşe 16 da.
Mәxűp kűrşe xatını. Çağır kűzle, teşlәrenә qara yaqqan. Daimәn eşe өydәn өygә sűz yөrtűdә, űze bik kөnçe xatın. Yәşe 48 dә.
Bibi әbi mәşhűr yawçı da, әbi dә bula. Yaxşı qarçıq. Yәşe 76 da.
Fәrxanә Әxmәt bay qızı. Bik hawalı, űze kurnos, şadra. Yәşe 21 dә.
Zaqir Әxtәm bay prikazçigı. Bik qupşı, qızıl saqallı, zәņgәr kűzle. Yәşe 33 tә.
Әxtәm bay fabrikant, aqsaqallı, qızıl yөzle, bik bay. Yәşe 64 tә.
Әlifәbikә Әxtәm bay xatını. Bik simez, ğәdәti buylı, açıq çıraylı. Yәşe 59 da.
Әptem Әxtәm bay uğlı. Bik matur, tәwfıyqlı, bik ğaqıllı. Yәşe 24 tә.
Әxtәm baylarnıņ asraw qızı yәşe 13 tә.
Xәyri Әxtәm bay qűçerı. Zur saqallı, ozın mıyıqlı. Yәşe 55 tә.
 
FASIL ӘWWӘL3
 
Berençe deystwie4
Pәrdә açılır.
 
Kűreneşe ber iske yort. Tűşәme bik tәbәnәk. Yortnıņ eçendә ber iske kismәk yәnә ber qalaylap betergәn tabaq. Yәnә stenada ber şűrlek, ul şűrlektә niçә tөrle iske qorallar. Yәnә yortnıņ uņ tarafında ber iske qarawat. Ul qarawatta utıra ber xatın, iseme-Sәlimә. Ul xatınnıņ ber genә qızı bar, iseme-Xәlimә. Yort xucasınıņ iseme-Mirza. Sәlimә xatın idәn seberә, Xәlimә iske kűlmәk kigәn. Şul kűlmәgeneņ yırtığın yamap qarawatta utırğan Xәlimәneņ inәse sınar da.
 
(Xәlimә әytә moņayıp):
Әni, aqtıq inәm ide, xodayım, ul da sındı, inde nixәl qılayım, әti dә tiz qaytmas inde... (dip, Xәlimә tәrәzәdәn atasın qarar da, ul arada, siskәnep torıp, miç artına kerer dә):
Әni, kűrşe Mәxűp abıstay berlә Bibi әbi kerep kilә, minem kűlmәgem yırtıqnı kűrmәsennәr. Әgәr, Xәlimә qayda, dip sorasalar, miç başında yata, başı awırıp, dip әyt.
(Anası):
Yaxşı, qızım (di). (Ul arada Mәxűp abıstay berlә Bibi әbi işektәn kererlәr dә, qarawatqa utırıp, fatixadan soņ, Bibi әbi aqrın ğına әytә):
Nixәl, qızım Sәlimә, isәnme? Mirza isәnme, nixәlegez bar? Qaya qızım Xәlimә, kűrenmi dә.
(Sәlimә әytә):
Әlxәmdelillah, Bibi әbi, bik sәlamәtlәrmez, әtkәse dә bik sәlamәt, qızım Xәlimә dә bik sәlamәt. Әle tik beraz başı awırtıp, kiçә kiç yoqlıy almağan ide, beraz yoqlıym dip, miç başına menep yatqan ide, yoqığa da kitkәn.
(Bibi әbi әytә):
Yә inde, Sәlimә, yәş waqıtta xәzer awırıysıņ da, xәzer terelәseņ. Alay bulsa da, Sәlimә, yәş bala. Allah bәxet berlәn sәlamәtlek birsen.
(Mәxűp abıstay әytә):
Amin.
(Sәlimә әytә):
Qara әle, Mәxűp, sin Әxtәm baylarğa tuyğa barğansıņ? Әle bűlәk baqtığızmı, nindi bűlәklәr cibәrgәn, mәhәr nәrsәlәre niçek? İnde baylarnıņ baylarçadır. Ber kөn Mirza abzağız işetep qaytqan ide, yeğerme tabın irlәr bulğan dip, xәyran qalğan idek.
(Mәxűp әytә):
İ Sәlimә, sin sorama, min әytmim! İnde ul mәhәrgә kilgәn qamzullıq, çatma tunlıq, xәtfә, çuq-çuq ence dimseņ, ul qeymmәtle mrantiklar dimseņ! Kiәw anasınnan yeğerme par qırıqlıq altın çәç tәņkәse өçen, ul başqa bűlәkneņ xisabı yuq, ştuk-ştuk asıl, niçә qamzullıq ıştuf, ul, Sәlimә, tөrgәk-tөrgәk yon dimseņ. Tөrgәk-tөrgәk sitsı, ul paqet-paqet aqçanıņ xisabı da yuq. Kөzgese idәnnәn tűşәmgә qadәr, totaş qalaylı sondıq, bik zur, ğәcәyep-ğәrәyep5, eçendә fruktılar, hәrtөrle islemaylar inde, Sәlimә, әytep betererlek tűgel. Tuqta әle, Sәlimә, ul da torsın, şunda bűlәk baqqanda bay xatınnarı sűzlәşәlәr, "aslihi, nәslihi"6dip: Әxmәt bay qızın İslam mulla uğlına birmәgәn dip. Ul arada Mәxműt bay xatını Xәbibcamal bikә ğәyrәt berlәn әytte: "Nik birsen Әxmәt bay Fәrxanәne İslam mulla uğlına! Axrısı matur dip barırğa, Fәrxanә yűlәr tűgel, maturlığına qızığıp, ber yarlığa barırğa. Ul tege "Biçara qız" kitabında әytkәn: "Mahitapqa tuy bulğaç, kiәw kergәn kiçne Mahitap, Cantimer yәmsez dip, Cantimerdәn ayırılıp, Canbayğa, mullalığı7 bar, űze dә matur, yarlı bulsa bulsın, Canbayğa baram", dip yazğan. Min, qunaqlar, bu Mahitapnıņ, yәmsez dip, bay yeğettәn ayırılıp, matur dip, ber yarlı yeğetkә barğanına ber dә ışanmıym. Axrısı, bu bula torğan eş tűgel. "Xatınnar sөyәr baynı, irlәr sөyәr sawnı", digәnnәr; bay irgә baru bik qeymmәt, әgәr nәfse telәgәn keşe bay irgә barğaç, kirәk bulsa, matur yeğetne tabıp bula", dip Mәxműt bay xatını yılmayıp kөlde.
(Bibi әbi әytә aqrın ğına):
Tuqta, Mәxűp, min sezgә ber sűz sөylim, min yәş waqıtta tumaçi әni sөyli torğan ide: Mahitap-Cantimerlәr qıyssasını, alar ul zamanda bulğan ikәn, ul Mahitap űze keçkenәdәn usal buldı, qız çağında uq űzlәrendә torğan xezmәtçelәr berlәn yөrep, Mahitapnıņ atı-suı çıqqaç, ber yűnle keşe aluçı bulmağan ide. Alay da Cantimer űze bik yәmsez bulsa da, bik ğәyrәtle yeğet ide, űze bik baynıņ uğlı ide. Mahitapnıņ maturlığına qızığıp, atı-suı çıqsa da razıy bulıp, at iәsenә kilgәç aqsamasın, min anı tota belermen dip, Mahitapnı alğan ide. Cantimer kiәw bulıp, ul kiçne űk Mahitap yanında Canbaynı kűrgәç, ğәyrәtlegennәn şul sәğәt talaq qılğan. Ul tege "Biçara qız" kitabında yazğan Cantimer iserek ide, isereklektәn beleşmi, Mahitapnı qızıq itim dip, talaq qılğan digәn. Yuqsa űzeņez uylap qaraņız, ayıq bulsa, irlәr xatınnarı yanında qoçaqlap ber tәwәkkәl yat ir kűrsәlәr, ayırmıy nişlәr? Ğaqıllısı bulsa, űterer dә, ayıru tűgel. Cantimerneņ Mahitapnı ayıruı ğayne8 ğaqıllılığınnan. Axrısı, әwwәl kiçne űk ber yat yeğetne qoçaqlap utırğanın kűrgәç, uylağandır, duņğıznı qondız itә almam dip. Xәyer, xәyer, Mәxűp, ul torsın, tuqta әle, Sәlimә, min siņa sөyeneç berlә kildem. Xәlimә işetmәsen, mine Әxtәm bay prikazçigı Zaqir әnkәse cibәrde sezgә, yawçı itep. Zaqir işetkәn ikәn qıznıņ maturlığını. Zaqir әnkәse әytte, bu kөn çaqırtıp: bar, Bibi әbi, Mirzalarğa yawçı bul, Xәlimәne birsennәr, dide. Min әytkәn idem Zaqir әnkәse Patıyğa: Mirzalar fәqeyrlәr şul, dip. Zaqir әnkәse әytte: yuq, Bibi әbi, Zaqir dәwlәt soramıy, jalovaniese dә yılğa өç meņ tәņkә. İnde űzeneņ dәwlәte dә Әxtәm bay dәwlәtennәn kim tűgel. Barı matur qız alası kilә.
(Mәxűp abıstay әytә bik kөnlәşep, eçe berlә sulap):
Cә inde, Sәlimә, bu çaqta prikazçiklar baylardan bay bula. Әydә, bik yaxşı, Әxtәm bay bűlәklәrennәn kim bulmas әle (dip, Mәxűp ah itep eçennәn uylar: Әydә, tik Bibi әbi yawçı bulıp yөrsen, min meņ xәylә berlә tuyların bozarmın, dip sulap cibәrer).
(Sәlimә qulı berlә yaņağına tayanıp):
İ Bibi әbi, belmiseņ axrısı, tuy itәrgә baytaq eş kirәk, inde sezdәn yәşeren-batırın tűgel, Mirzağız da şul rizıqlıq qına taba. Qız birә başlağaç, űzenә kűrә aldı-artı digәn kűk, içmasa, ber qatı da bulmağaç. Dus bar, doşman bar, ber maturlıq berlә eş betmi.
(Bibi әbi әytә):
Cә inde, Sәlimә, әle Zaqir Xәlimәne ber kűrsen, Mirza berlә dә mәslixәt iteņez, yuqsa Zaqir әnkәse yaman sűz әytmәde. Zaqir Xәlimәne kűrsen, axrısı alır өçen xaram tűgel, yaratsa, tuyına da, barısına da aqçasın űzem birәm, dide.
(Mәxűp әytә):
Cә inde, Sәlimә, anıņ өçen qayğırma, meņ tәņkә birer әle, Xәlimәne kűrsen, xaram eş tűgel. Bezneņ әbi әytә torğan ide: babağız mine ber çınayaq çәy eçep aldı, dip, ul ğayıp tűgel, pәyğәmbәrlәrdәn qalğan eş.
(Sәlimә әytә):
Yaxşı, Allağa tapşırdıq, atası berlә kiņәş itik, şul rasxodnı da űzlәre birgәç, çәçe bәylәngәn bulsa, belmәsseņ dә.
(Bibi әbi):
Yaxşı, qızım Sәlimә, Allağa tapşırdıq, yaxşı sәğәttә bulsın, әwwәl-axırısı xәyerle bulsın, Mirza berlә yaxşılap sűzlәşep qarağız, әgәr mәslixәt bulsa, kөndez kerep çığarmın, өylәdәn soņ Zaqirnı alıp kilermen, Allağa tapşırıp. Zaqir kerer, tәrәzәdәn qarar, Xәlimә tәrәzә yanınnan uzıp kitәr. Xuş, Sәlimә (dip çığar).
(Mәxűp abıstay quanğan bulıp):
Xuş, Sәlimә, bik hәybәt inde, qızıņ Xәlimә menә digәn bayğa bara, minem qızım Ğәfifәgә dә şunda űzemez kűk ber fәqeyr bulsa da yarar, tınıç urın bulsın! (dip çığar, Sәlimә xәyran bulıp qalır. Ul arada miç başınnan Xәlimә tөşep qarawatqa utırır da):
Әni, Mәxűp abıstay bik kűp sűzlәr sөylәde, Mәxműt bay xatını ni dip әytte?
(Xәlimә әnkәse Sәlimә әytә):
İ qızım, Mәxűp bulğan xatın, anıņ bay qәrdәşlәre bar, hәrwaqetta baylar mәclesenә dәşәlәr. Anıņ işetkәnen, kűrgәnen sөylәp beterer xәl yuq (dip torğanda, işektәn Mirza kerer dә qıçqırıp):
Ax! Qızım, mә, al yançıqnı, mә, tağın siņa biş-altı klinder aldım (dip Xәlimәgә birer, Xәlimә klinderneņ bersene şart itep teşe berlә sındırıp alır da):
Alla, bik qatı ikәn! Teşem sınar imeş! (dip yançıqnı çişep, baqır aqçanı sanar da): Әti, qırıq biş tien monda (dier dә Xәlimә yәnә әytә): Әti, kemnәrdә eşlәdeņ bu kөn eş?
(Mirza әytә):
Әxmәt bay ike işegeneņ kűnnәren yamattı. Qızım, alay da hay qatı keşe Әxmәt bay, ike işek tөzәtkәngә barısı qırıq biş tien birde; yartı gөrәnkә waq qadaq ta űzem aldım әle, barsına-qırıq biş tien.
(Xәlimә awızların yılmaytıp sorıy):
Әti, Әxmәt baynıņ qızın kűrmәdeņme, niçek, çibәrme?
(Mirza әytә):
Kűrdem, qızım Xәlimә, Fәrxanә isemle ikәn, atası dәşep aldı, isemene dә şunda beldem, bik çibәr qız ikәn. Xәyer, qızım, min bay balalarınıņ şunsın yaratam, bik әdәple bulalar. Әdәpleleklәre berlә keşegә kűrkәm kűrenәlәr. Ul bezneņ kűrşe Mәxűp qızı Әpipә kűk әdәpsez tűgel inde, Xoday kűrsәtmәsen, kiçә min qaytqan çaqta, qapqa tөbendә laç-laç sağız çәynәp, uzğan-barğanğa et kűk өrep, dәşmi qalmıydır (digәndә Sәlimә әytә):
Tuqta, atası, alarnı sөylәşer waqıt bulır, әle bu kөn itçe Wahap әnkәse Bibi әbi kilde, yawçı bulıp Xәlimәgә (digәç, Xәlimә awızın totıp işektәn çığıp kitә. Sәlimә, Mirza qarawatqa utırıp, Sәlimә Bibi әbineņ sűzlәren barın da Mirzağa aytә).
(Mirza):
Xәyerle bulsın, әnkәse, axrısı, şul aqça da birsә, Zaqirğa birermez dә şul, űzemez sәlamәtlegemezdә tapşırasımız kilә, tәwәkkәllәp. Әnkәse, Bibi әbigә әyterseņ, Mirza, Allağa tapşırıp, riza buldı diәrseņ (dip, Mirza, yәnә qoralların alıp, eşkә çığıp kitәr. Mirza çığuına Bibi kilep kerer dә qarawatqa utırıp әyter):
Nixәl, qızım Sәlimә, niçek kiņәş, Mirza ni әytte?
(Sәlimә әytә):
İ Bibi әbi, Mirzağız ni әytsen, axrısı, ul da fәqeyrlek berlә yөdәgәn, űzeneņ isәnlegendә tapşırası kilә; qız bala digәn nәrsәne saqlawı bik qıyın, atası da şul: tәwәkkәllәrbez şul, dide. Mәhәrenә dә aqçaday birgәç, dide. Anıņ aqçası bezgә bulası tűgel, űzeneņ tuyına totası, tik dus-iş aldında tuynı da keşe tuyı tөsle itәse kilәder, dide.
(Bibi әbi әytә):
İ qızım, Mirza aqıllı keşe şul. Zamana bik awır, dәwlәtle keşelәr dә ax itep tuy uzdıralar, bik yaxşı, min Zaqirnı alıp kilim, xuş, Sәlimә (dip çığıp kitәr. Xәlimә өygә kerep yuınıp sөlgegә sөrtener dә şәl yabınıp kelәtkә çığar. Ul arada Bibi әbi berlә Zaqir işektәn kilep kerer dә başın matçağa orıp):
Alla başım! (dip Bibi әbi berlә qarawatqa utırıp doğa qılırlar. Sәlimә artı berlә torır.)
(Bibi әbi әytә):
Mөxәmmәt Zaqir, mәxәbbәtle kűzeņ berlә qara tәrәzәdәn, Allağa tapşırdım, hәr ikegezne ber-bereņegezgә mәxәbbәtle kűrsәtsen (dier), (Zaqir tәrәzәdәn qarar. Xәlimә waq-waq atlap, yөzen kűrsәtep, tәrәzә yanınnan űtәr. Zaqir Xәlimәne kűrgәç, ğaşıyq bulıp, Bibi әbigә qarap әytә):
Bibi әbi, qız miņa oşadı, qolaq sөyeneçlekkә yөz tәņkә birәm. Yәnә xәzer űzeņ kűlmәklek asıl kitererseņ (dip, bumajniknı açıp, yөz tәņkә aqça birer dә Zaqir Bibi әbi berlә xuşlaşıp çığar. Alar çıqqaç, Mirza da qaytıp, Sәlimә, qız, Mirza aqçanı sanap sөyenep utırğanda, Bibi әbi ber eskәtergә tөrgәn nәrsә alıp işektәn kerer).
(Mirza):
Әydә, Bibi әbi, xuş kildeņez.
(Bibi әbi utırıp doğa qılır da, eskәter çişep, ştuklı asılnı birer, hәm podnos berlә fruktını da birer. Mirza, Bibi әbi, Sәlimә doğa qılıp, xәyerle bulsın da xәyerle bulsın dieşep, fruktını qapqalarlar da, ul arada Xәlimә miç artında, quanıp, asılnı qarar).
(Bibi әbi kitmәk bulğanda, Bibi әbineņ yawlığın Sәlimә sorap alıp, fruktını tөynәp birer).
(Sәlimә әytә):
Mә, әbi, Wahapnıņ keçkenәlәre bar, alarğa kűçtәnәç bulır.
(Bibi әbi әytә):
Cә inde, Sәlimә, citәr, oyat bulır. (Mirza quyınınnan yançıq çişep, ber biş-un tien sadaqa birer.)
(Bibi әbi, Allahemmә dip, bit sıypar. Mirza da ber ayağını tezlәnep, ber ayağını basıp, qulların çaş-çoş kiterep, doğa qılır.)
(Bibi әbi):
Xuş, uğlım Mirza, Sәlimә qızım, saw bul, tuynı qay kөn ikәnen űzem xәbәr birermen. Bu kөn Әxtәm bay xatını Әlifәbikәdәn Zaqir rөxsәt sorarğa quştı әle, anda baram (dip çığar. Ul çıqqaç, Xәlimә dә miç artınnan çığıp fruktını qapqalar).
 
Pәrdә tөşәr.
 
İkençe deystwie
 
İkençe pәrdә. Әxtәm baynıņ tűbәnge etajı pulatta, kontor işekne kergәç, işekneņ ike yağında ike kontorqa, yәnә tűrdә ber kontorqa, ul kontorqada Zaqir utırır, berniçә telegrammalar uqıp. Kűrşe xatını Mәxűp abıstay, Sәlimәlәrneņ wәğdә quyğannarını belep, bik kөnlәşep, bik xafalanıp, qara cilәn bөrkәnep, Әxtәm baynıņ kontorına kitәr.
 
Pәrdә açılır.
 
Әxtәm bay kontorı, kontorğa Mәxűp kilep kerer.
 
(Mәxűp әytә):
Mөxәmmәt Zaqir monda mikәn?
(Zaqir borılıp qarar da):
Nixәl, abıstay, ni yomış? Zaqir bez bulamız.
(Mәxűp әytә):
Mөxәmmәt Zaqir, inde sez bulsağız, ğayıp itmәsәgez, mine siņa Әxmәt bay xatını Asılbikә abıstay cibәrde, sәlam әytte. Yәnә әytte, әyt Zaqirğa, dөres cawapnı birsen, dide. Min bu arada kűrdem Zaqirnı işek qağuçı Mirzalarğa kilep kitkәnen, әllә, yűğeysә, Mirza qızı Xәlimәne alırğa yөri mikәn, bar, Mәxűp, Zaqirğa әyt, dide, min Zaqirnı qızğanam, keçkenә waqıtta bezdә samawır quyıp torğan ide, min anı űz balam kűk kűrdem, dide. Ul Xәlimәneņ tөsenә qarap qızıqmasın, anıņ bik naçar eşlәre bar, dide. Balalar awıruı dimseņ, taşqa űlçim, tfű, tөçe zәxmәteme dimseņ, dide (şulay digәç, Zaqir әytә):
Yuq, abıstay, min işek qaqtırmaqçı idem, şunıņ өçen barğan idem, xәyer, Mirzanıņ qızın kűrdem, bik çibәr ikәn.
(Mәxűp әytә):
İ Mөxәmmәt Zaqir, çibәr-ni tűgel әle, tege "Biçara qız" kitabında yazğan imçe Sәxip әbi Mahitapqa өşkerep yazıp ber doğa birgәn, busağağa qıstırırğa dip, şunıņ kűk qıznıņ әnkәsen buş keşe dimilәr, yuqsa qız çibәr-ni tűgel, ber-ber xәl itkәnnәrder, şuņar sineņ kűzeņә çibәr kűrengәnder, çibәr qızlar bar ul. Menә qız, menә qız, menә qız, menә qız, şәhәrdә ber dip әytsәņ bulası, bezneņ Asılbikә abıstay qızı Fәrxanә, ul maturlıqqa dimseņ, qorpus dimseņ, ul uqımışı, menә qız, menә qız. (Zaqir Fәrxanәne maqtağanın işetkәç, saqalların sıpırıp, mıyığını awızına qabıp qarap uylap tordı. Mәxűp, bu xәlne kűrep, sөyenep, bolarnıņ eşlәrene bozam dip kөlemserәp әytte):
Әle, Zaqir, bez sine uylıy torğan idek, bezgә Fәrxanәgә kiәw bulır dip, çөnki İslam mulla uğlına birmәy qaluları da uyları sezdә dip. Fәrxanә űze dә sineņ uzğan-barğanıņnı qarap qına tora. Әxmәt bay űze dә sine maqtap sөyli, Әxtәm baynıņ bar fabrik eşlәren qarağan da Zaqir ğına dip.
(Zaqir soradı):
Soņ, abıstay, sezne kem dip belik?
(Mәxűp әytә):
Minem isemem-Mәxűp, min Fәrxanә yanında toram, Әxmәt baynıņ tűrendә genә, Asılbikә abıstaynıņ kiņәşçese min.
(Zaqir әytә):
Alay bulsa, Mәxűp abıstay, inde sin űzeņ rәtlәp, Asılbikә abıstayğa әyt, min Mirza qızın wәğdәlәşkәn idem, yөz sum aqça birgәn idem, min inde, Asılbikә abıstay mәslixәt kűrmәgәç, wәğdәmnәn qaytam.
(Mәxűp әytә).
Alar qaytarırlarmı soņ yөz sum aqçaņnı?
(Zaqir әytә):
Tfű, tөkerek miņa yөz sum aqça, әgәr aşasalar da. İnde sin Asılbikә abıstayğa әyt, rәxmәt bezne iseņdә totıp, bezneņ өçen tırışqanğa, yuqsa minem berkemem dә yuq. Әni bezneņ ber sala qarçığı, bernәrsә dә belmi, dus-işe yuq, abıstay űze hәrwaqetta doğada bula kűrsen (dip, bumajniknı açıp):
Mә, Mәxűp abıstay, beraz mәgәriç, yaxşı xәbәrlәr kitergәneņә un sum, yәnә, Mәxűp abıstay, inde űzeņ Fәrxanәne buldırırğa tırış, bu un sum berlә qalmassıņ.
(Mәxűp әytә):
Zaqir, oyat bulmasa inde, bik kűp un sum da, yuqsa ul Fәrxanә sezneke inde, anı ber dә uylamağız, xuş, Zaqir!
(Zaqir da):
Xuş, Mәxűp abıstay, hәrniçek bulsa da Asılbikә abıstaydan doğaların űten (dier, Mәxűp çığar. Zaqir űz-űzenә әytә):
Menә sin, Alla qotqardı labasa, min yűlәr bulğanmın, yuqsa ber cimerek өydә ni kűrep űskәn ul qız, annan ni xәyer kűrmәk kirәk, ni sűzennәn rәxәt kűrmәk kirәk, ni űzennәn, ber-ber zatsız qız axrısı, borınğılardan qalğan sűz bar da dөres: "Asılınsaņ asılın ağaçnıņ asılına", digәnnәr. Menә sin qızıq, xarap bula yazdım bit, matur dip ber yarlını alçı. Qorsın maturlığı, yәmsez bulsın, bay bulsın. Fәrxanә kemnәn kim: barı borını cimerek tә, beraz şadrası bar, ul da bulsa әllә niçek mәxәbbәtle, keçkenә çağında uq mine sөyә torğan ide (dip quanıp torğanda, işektәn Bibi әbi kilep kerә).
(Bibi әbi әytә):
Ux Alla, şul baylarnıņ basqıçı bik biek, tınım bette, ux yűtәl, bu qartlıq. Nixәl, Zaqir, min yuğartın Әlifәbikә yanınnan tөştem. Әlifәbikә bik yarattı, Әxtәm abzağızğa űzem әytermen, tuyın da űzemezdә itәrmez, dide. Xәlimәne keçkenә çağında maturlığını kűrep, xәyran qalğan idem, bik yaxşı, dide.
(Zaqir әytә):
Xәyer, Bibi әbi, inde min ul eştәn qayttım, bar, Mirzalarğa әyt, asıl berlә yөz sumnı qaytarıp birsennәr, miņa sixerçe qızı kirәkmi.
(Әbi әytә):
Ul ni digәn sűz, Zaqir? Mirza xatını bik tәqwa xatın!
(Zaqir әytә):
Xәyer, Bibi әbi, minem sűzem ber bulır, qayttım digәç qayttım, kirәkmi, yuq, miņa zıyandaşlı, yәnә çerep sasıp betkәn tөçe zәxmәtle qız. Kirәkmi. Xatınsız torsam toram, andıy çeregәn qız almam!
(Bibi әbi xәyran bulıp):
Ax Alla, bu nindi eş buldı bu, patşalarğa yararlıq qız, sezgә kilep nindi şaytan yamanlağan!
(Zaqir әytә):
Xәyer, әbi, yuq inde, qayttım, tәğәyen niçek ikәnen beldem, ğayıp itmә, Bibi әbi, sine өşәnderdem.
(Bibi әbi әytә):
Yuq, Zaqir, min өşәnmim, ay-hay xata itәseņ, peşkәn eş ide, axırı xәyerle bulsın (dip çığar. Zaqir şalt-şolt çut salırğa totınır, pәrdә iņәr.)
 
Өçençe deystwie
 
Өçençe pәrdә. Mirza өye çığar. Pәrdә açılır Mirza, Sәlimә, Xәlimә sөyeneşep utırğanda, işektәn Bibi әbi kerer.
 
(Mirza әytә):
Xuş kilәseņ, Bibi әbi! (Sәlimә başındağın alır, Bibi әbi qarawatqa utırıp doğa qılır da):
İsәnmesez barığız da, xәyerle bulsın axırısı. Mirza, min sezgә kűņelsez eş berlә kildem, izge eşkә şaytan kerә, digәnnәr, bar da ras, belmim kem barıp yamanlağan Zaqirğa Xәlimәne, zıyandaşlı, yәnә çerep, sasıp betkәn, tөçe zәxmәte berlә hәm әnkәse dә sixerçe ikәn dip. Zaqir ışanğan, mine cibәrde: bar Mirzalarğa, qaytarsınnar minem asıl berlә yөz sum aqçanı, dide. Min, Mirza, Allah şahit, şulqadәr Zaqirnı űgetlәdem, hiç űgetem qabul itmәy, әgәr qaytarıp birsәlәr, birerlәr, birmәsәlәr, aşasınnar, dide.
(Mirza, ğәyrәt berlә ayaq tibep):
Sәlimә, bir aqçasını, Xәlimә, bir asılını! Minem başta uq әllә niçek kűņelem bik razıy bulmağan ide. Sin şul, Sәlimә, tuyına da, barına da űze birә dip әytteņ. Yuqsa anıņ bayınnan urlap cıyğan aqçasına qızıqmıym (Sәlimә aqçasını birde, xafa berlә Xәlimә asılnı).
(Bibi әbi):
Xuş, Mirza, xuş, qızım Sәlimә, Allah Tәğәlә bәxeten yarı qılsın, inşa Allah, xәyergәder әle (dip çığıp kitәr),
(Sәlimә qarawatqa yatıp qıçqırıp yığlıy):
İ Xodayım, űzeņә mәğlűm, sixerneņ nәrsә ikәnen belmәdem, sixerçe dip ğayıp tabıp, qızım kilgәn wәğdәne qaytardılar, bu ni gөnahım şomlığı bu, Xodayım?
(Xәlimә yığlıy):
İ Xodayım, bu ni gөnahım, ilahım, űzeņә mәğlűm, atamnan ğәyre ir yөze kűrgәnem yuq ide, hiçber awıru kűrgәnem yuq, baqçı, minem өçen anamnı da sixerçe digәnnәr, Xodayım, өyebezgә kergәn xatınnar, qızlar canım kilsә, әytә torğannar ide: Xәlimә, nindi islemay sөrtteņ, sinnәn gel may islәre kilә, dip. İnde bu kөn işettem: çerep, sasıp betkәn dip.
(Mirza yөri-yөri Zaqirnı tirgi):
Bәdbәxet, awılda bәrәņgegә tuymıy űskәn nәrsә, nilәr әytkәn bulıp yөri imeş (dip, bolar: Mirza, Sәlimә, Xәlimә xafa bulıp өyәldına quyğan samawırlarını onıtqannar, samawırdan ut űrlәp, bolarnıņ өy stenasına qabar, berzaman pojarnıy çabışıp kilep, bolarnıņ өylәren watıp, utnı sűndererlәr. Bolar kөçkә tәrәzәdәn çığıp qalırlar, ul arada bazar xalqı utnı tamaşa qılırğa kilerlәr. Şunda Әxtәm baynıņ uğlı Әptem kiler. Zaqir berlә Әptem Xәlimәne kűrep ğaşıyq bulıp, Zaqirdan soradı):
Bu kem yortı? dip.
(Zaqir әytә):
Ber yarlı, işek qağuçı Mirza yortı (dide).
(Әptem әytә):
Zaqir, bu matur qız kem qızı?
(Zaqir әytә):
Şul Mirza qızı (dier dә, bolar qaytırlar, pәrdә tөşәr).
 
Dűrtençe deystwie
 
Dűrtençe pәrdә. Әxtәm baynıņ ğөstinıye çığar. Ozın өstәl, өstәldә өç tәlinkә, өç qaşıq, өç çәneçke, өç pıçaq, aş xәzerlәgәnnәr.
 
Pәrdә kűtәreler.
 
Әxtәm bay çığıp utırır, Әlifәbikә çığıp utırır, Әptem çığıp utırır.
 
(Әlifә әytә):
Әptem, pojar qayda buldı?
(Әptem әytә):
İşek qağuçı fәqeyr Mirza yortı yandı.
(Әlifә әytә):
Bezneņ yaņa qoda ikәn.
(Әxtәm әytә):
Ul niçek qoda tağın?
(Әlifә әytә):
Bűgen Bibi әbi rөxsәt sorıy mengәn ide, Zaqir anıņ qızı Xәlimәne wәğdәlәşkәn. Bibi әbi yawçıları. Әle min, atası, űzem sezgә әytmәkçe idem, әydә alsın, bik çibәr qız, mөftigә birsәņ, oyat kilmәs, şundıy qızı (dip, Әptem bu sűzlәrne işetep, qolaqlarını şәņkәytep qaldı, bolar aşar. Ul arada Әxtәm bay әytә):
Әydә, әnkәse, bik yaxşı, Zaqir űze yaratqaç, miņa yarar. Yűğeysә min ul Mirzanı bik belәm, bik yaxşı keşe ul, barı fәqeyr, biçara (dip aşap betererlәr dә, Әlifә, Әptem çığar. Kolokol qağar, asraw qız çığar):
Nixәl, Әxtәm abzıy, ni yomış?
(Әxtәm):
Bar, kontorğa tөş, Zaqir mensen. (Qız çığar, Zaqir menәr):
Әssәlame ğәlәykem, ni yomış, Әxtәm abzıy?
(Әxtәm):
Zaqir, Mәskәwgә Qaramanovqa telegramma bir, bu kөn paxta9 aqçasını, yөz ille meņne, banqağa perewod yasasın10.
(Zaqir):
Yaxşı, Әxtәm abzıy, xәzer birermez.
(Әxtәm әytә):
Yaxşı, Zaqir, bәrәqәllah, өylәnmәkçe bulğan ikәnseņ. Әlifә abıstaņ әytte; bik yaxşı, әydә fәqeyr bulsa, itağәtle bulır, qıznı bik matur dilәr. Mirza űze bik yaxşı keşe, barı fәqeyr.
(Zaqir әytә):
Yuq, Әxtәm abzıy, almaqçı bulğan idem, inde qayttım.
(Әxtәm әytә):
Hay yűlәr, nik qayttıņ, bik matur dilәr qıznı.
(Zaqir әytә):
Maturın matur, lәkin zıyandaşlı hәm tөçe zәxmәtle dilәr.
(Әxtәm әytә):
Hay, Zaqir, aldanma.
(Zaqir әytә):
Yuq, Әxtәm abzıy, min bik rasını beldem, dөres.
(Әxtәm әytә):
Xәyerle bulsın. (Zaqir çığar, Әlifә kerer.)
Nixәl, qart, Zaqir tuynı qayçan itәse kilә?
(Әxtәm әytә):
Yuq, әnkәse, Zaqir qaytqan, qıznı zıyandaşlı, tөçe zәxmәtle, sasıp betkәn dip. Min әytkәn idem: hay, Zaqir, keşe wәswәsәseder dip. Zaqir әytә: yuq, bik tәğәyeņen beldem, dide. (Әlifә xәyran bulıp qaldı. Әptem dә kerep, bu xәbәrlәrne işetep, "Әlxәmdelillahi" dip sөyenep torır. Әxtәm bay namazğa kitәr.)
(Әptem әnkәse yanına kilep әytә):
Әni, sindә bәnem ber ğarızım11 bar, zinhar, şul ğarızımnı qabul itsәnә. Әgәr sin qabul itsәņ, bәnem eşem bula, әgәr sin qabul itmәsәņ, min xarap bulam.
(Әnkәse Әlifә kөlep әytte):
Ni ğırızıņ bar, mәqbűl12 ulım.
(Әptem әytә):
Әni, şul Mirza qızın pojarda kűrep ğaşıyq buldım. Zinhar, şul Xәlimәne miņa alıp bir. Min Zaqir kűk tűgel, yarar sası bulsa da, islemay kűbrәk sөrtәrmez (dide).
(Әlifә kөlep):
Yarar, uğlım, sűz yuq, ul qızğa űzem dә ğaşıyq idem, lәkin әwwәl ber kűrim, niçek ikәn awıruı, menә qızlar cıyasım bar, şunda dәşim, kűrim şunda.
(Әptem әytә):
İ әni, tege dram "Biçara qız" kitabında Mahitapqa yawçı yөrgәn çaqta әnkәse qızlar cıyını yasamaqçı bulğan, yasamıy qaldırğan. Şunıņ kűk, әni, sin dә qızlar cıyını cıyam dip, cıymıy qalmasaņ yarar ide.
(Әlifә әytә):
İ uğlım Әptem, şul yuq dramnarnı sűzlәp utırma, bu kөn өndәw çığaram, minem, axrısı ber çaqırıp, keçkenә qodaçalarnı da өygә kertәsem kilә.
(Әptem әytә):
Yaxşı, әni, rәxmәt.
(Әptem çığar. Berazdan qunaqlar kiler. Cәmğesı yeğermelәp qız, aralarında Әxmәt bay qızı Fәrxanә dә bulır. Aqtıqtan Bibi әbi Xәlimәne alıp kiler. Xәlimә işektәn kergәç, bar qızlar, Xәlimәne kűrep, ayaq űzәrenә13 torırlar, xәyran bulıp anıņ nurlı yөzenә. Xәlimә Әlifәbikә berlә kűreşer dә): İsәnmesez? (Әlifәbikә yılmayır.)
(Әlifәbikә әytә):
İsәnme, qızım Xәlimә, anaņ isәnme, bu arada sezgә zur qaza bulğan ikәn, xәyerle qaza bulsın. Әxtәm abzağız bik qızğandı, Mirza yaxşı keşe dip. İxtimal, yort ta salıp birer kűk. Xәlimә, әllә bu arada awırdıņmı?
(Xәlimә әytә):
Әlxәmdelillah, ber dә awırğanım yuq, bik sәlamәt. (Әlifә qarar Fәrxanәne dә, Xәlimәne dә, Xәlimәgә qarağan sayın qarası kiler. Bәğdә14 qunaqlar toralar. Әxtәm bay qaytıp kerer.)
(Әxtәm bay әytә):
Nixәl, әnkәse, sıyladıņmı qunaqlarnı?
(Әlifә):
Bik yaxşı sıyladım.
(Әxtәm әytә):
Yә, әnkәse, Әptemgә qız kűzlәdeņme?
(Әlifә әytә):
Hi, qart, kűzlәmilәrme soņ! Kűrdem Fәrxanәne dә, yaratmadım. Ber yaxşı qız yuq bay qızları arasında. Menә ber qız bar, әlege Mirza qızı Xәlimә, matur, ğaqıllı, әdәple, asıl sөyәkle. Әtkәse, sin fәqeyr dimәsәņ, Әptemgә min şunı alır idem. Әptem űze dә şunı alası kilә. Yuqsa, maturlıqta bu zamannıņ Zөlәyxası dip әytergә mөmkin.
(Әxtәm әytә):
Soņ, qarçıq, Zaqir anı sası dide.
(Әlifә әytә):
Yuq, qart, Zaqirnı ni dә bulsa berәw-berәw kөnlәşep qotırtqan. Bernәrsәse dә yuq, tulğan ay kűk.
(Әxtәm әytә):
Bik yaxşı, bikә, sin yaratsaņ, Әptem yaratsa, min bik yaratam, çөnki Mirzanı min bik yaratam. Әgәr xatın alasığız kilsә, min xәzer aldırayım Mirzanı. Barsın Xәyri qűçer, dәşep alıp kilsen.
(Әlifә):
Yaxşı (dip çığıp, Xәyri qűçernı Mirzağa cibәrer. Tiz zaman Mirza kilep kerer işektәn, qultığında kindergә tөrgәn qoralları bar).
(Mirza):
Әssәlame ğәlәykem, Әxtәm bay, sәlamәtlәrme, ni yomış?
(Әxtәm):
Wәğәlәykem әssәlam. Әydә, Mirza, tűrdәn utır, qoda bulırsıņ.
(Mirza әytә):
Yuq, bay, inde ul uydan bez dә qayttıq. Zaqirıņız xuş isle qız alsın inde.
(Әxtәm bay әytә):
Yuq, Mirza ağay, Zaqir өçen min әytmimen, cәmәğәtem Әlifә sineņ qızıņ Xәlimәne bik yaratqan, uğlım Әptem dә yarata, şuņar kűrә әytәm. Min űz uğlım Әptemgә qızıņ Xәlimәne alasım kilәder. Әgәr, Mirza ağay, sin riza bulıp birsәņ.
(Mirza әytә):
Xәyer, Әxtәm ağay, xezmәtkәreņ Zaqir wәğdәlәr quyıp ber mısqıl itkәn ide, inde sez dә şulay itmәkçe bulamsız?
(Әxtәm bay әytә):
Yuq, Mirza ağay, min alay itep yөrergә yәş keşe tűgel, bu saqalım berlә, Allah saqlasın, menә, Mirza ağay, әle sezneņ torır ciregez dә yuqtır, әnә minem tűrdәge zur өygә bűgen tөyәlep kilegez, irtә tuy itәrmez, Allah telәsә. Tuy rasxodı, yәnә űzegezneņ űlgәnçә tәrbiәgez bәneke bulır. Űzeņ eşkә dә yөrmәsseņ, namazğa yөrep, bezneņ өçen doğa qılıp utırırsıņ.
(Mirza әytә):
Alay bulsa, Әxtәm bay, bik yaxşı bulır ide. Allah riza bulsın, bez fәqeyrlәrne tiņ kűrep, űzegezneņ qabul itkәnegezgә.
(Әxtәm bay әytә):
Bar, Mirza, işek aldınnan dvornik berlә ber at alıp kit tә, xәzer tөyәnep kilegez (dier, Mirza, yaxşı dip çığıp, ber cikkәn at, malay alıp kitep, nәrsәlәre hәm űzlәre tűrdәge ağaç өygә tөyәnep kilerlәr.)
 
Bişençe deystwie
 
Bişençe pәrdә. Әxtәm baynıņ ğөstinıyenda qunaqlarğa aş xәzerlәngәn. Yәnә asqı qatta Әxtәm baynıņ kontorı kűrener. Anda Zaqir.
 
Pәrdә açılır.
 
Yuğarı qatta ğөstinıyda Әxtәm bay qunaqlarnı qarşılıp alır, әydәgez, qunaqlar, bik yaxşı kildegez, dip; şunda bәnaras15 çapan kigәn, ayaqta zәņgәr çitek, başta aq bűrek Mirza kilep kerer, barça qunaqlar, әydә, qoda, xuş kildegez, dip, tűrgә utırtırlar. (Әmma tűbәn kontorda Zaqir űz-űzenә yөrep sűzlәşә):
Yөze qara Әptem, mine nişlәtte, bәdbәxet, әllә nindәy ber xatın cibәrep, Fәrxanәdәn digәn bulıp. Min axmaq, ber xatın sűzenә ışanıp, ber keşegә mәslixәt itmәyençә, betkәn eşne bozıp, bu yөze qara Әptem xәylә berlә minnәn wәğdәne qaytartıp, Xәlimәne űzenә aldı. Ax, ax, yuq, yuq, Әptemdә ğayıp yuqtır. Xәlimәne, min wәğdәsene qaytarğaç, pojarda kűrde. Axrısı minnәn şunda Әptem soradı: bu matur qız kem qızı, dip. Yuq, yuq, bik xәylәkәr Әptem. Şul uramda uynap űskәn Mirza yortın belmime soņ ul. Tuqta, ul Xәlimә mina nasıyp bulmadı, Әptemgә dә nasıyp bulmasın (dip kontorqa açıp revolver alır da anı qorır da, yәnә әytә): Әwwәl Әptemne atıp űterim, annarı űzemne atıp űterim, axrısı űlűdәn artıq eş yuq. Bөten ğәlәm xalqı işette, Fәrxanәgә ışanıp, Xәlimәne qulınnan ıçqındırdı dip. Fәrxanәneņ uyında da yuq ikәn. Axrısı, Fәrxanә İslam mulla uğlına barmağannı miņa kilәme. Fәrxanә dә minnәn kөlәr, űzemne űzem atıp űterűdәn artığı yuq. Xәyer, әwwәl Әptemne űterim. Ul rәxәttә qalmasın (dip, revolverın kesәsenә tığar, ul kesәgә uņaysız bulır. Әle kesәdә belener, xalıq sizәr... dip, qәzaqi astınnan kendek turısına bilenә qıstıram dip mataşqanda, revolvernıņ yalğış çaqması elәgep tartılıp atılıp kitәr dә Zaqirnıņ kűkrәgenә kerep, Zaqir yığılır, can birer. Qunaqlar revolvernıņ şartlağan awazın işetep, barısı da qurkıp, ayaq űzәrenә torırlar da, şul waqıt tәmam bulıp pәrdә tөşәr).
_________________________
1 Rәdde biçara qız biçara qıznı kire qağu, qabul itmәw.
2 Zөlәyxәi sani ikençe Zөlәyxa.
3 Fasıl әwwәl berençe bűlek, berençe pәrdә mәğnәsendә.
4 Deystwie kűreneş, pәrdә.
5 Ğәrәyep (ğәraib) kűrelmәgәn, işetelmәgәn yat nәrsәlәr, iskitkeç әyberlәr.
6 Aslihi, nәslihi aslı, tөp çığışı, nәsle.
7 Mullalığı beleme.
8 Ğayne nәq menә, tulısınça, nәq űze.
9 Paxta mamıq.
10 Banqağa perewod yasasın bankqa kűçersen.
11 Ğarız űteneç, tәqdim.
12 Mәqbűl qabul itelgәn, xuplanğan, yaraqlı tabılğan.
13 Ayaq űzәrenә ayәgűrә.
14 Bәğdә annan soņ, annarı.
15 Bәnaras (banaras) yarım yefәk yuqa aq tuqım.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaşlegemdә..."



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^