()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Riza Fәxretdinov
(1858-1936)
 
ӘSMA (yәki ğәmәl wә cәza1) (1903)
 
Ğabbas mella
 
"B..." awılı mәşhűr ber awıl uldığı kebi, kәndesendә (űzendә) iseme yıraq cirlәrgә kitmeş kűrenekle ber imam bar ide. Qırıq yәşlәrendә bulğan bu imamnıņ ğәilәse (cәmәğәte) Ğәyşә isemle xatını ilә Әsma isemendә ber danә qızdan ğeybarәt ide. Ğabbas mellanıņ (imamnıņ isemeder) başqa balaları da ulmış isә dә, barısı da wafat ulıp, yalğız oşbu qız dөnyәda yәşәmәktә ide. Oşbu sәbәptәn Әsma bu ğәilә eçendә iņ sәwekle ber can ide.
Ğabbas mella yaşlegendә ğәyәt tә zirәk wә şat wә hәrnәrsәgә wә hәr nәrsә qulınnan kiler ki mөstәğeyt (sәlәtle) ber bala ide isә dә, uylanılğan, faraz itelgәn qadәr qәmillek kәsep idә almadığı xәldә mәdrәsәdәn çığıp imam uldı...
Mәğlűmder ki, dөnyәda bay balaları mal qәderen wә mөdәrris balaları ğıylem qәderen tieşle mәrtәbә belmәslәr. Lәkin bonıņ өçen mondıy balalar ğayıple ulmay, bәlki bu nәrsәlәrneņ xөrmәtene belerlek rәweştә tәrbiә idә almaqları wә şuşındıy tәrbiәlәrgә iğtibar itmәdeklәre өçen atalar ğayıple ulsalar kirәk.
Ğabbas mella, әgәr dә űze kebi ciņel fikerle, dөnyәğa iltifatsız ber xatınğa tuğırı kilmeş ulsa, ğөmerene axmaqlar ğәdәte eçendә bozıqlıq dөnyәlarında kiçermәk wә bөten familiәseneņ olı, xөrmәtle isemenә deget buyap, dөnyә belәn xuşlaşaçaq ide. Lәkin cәnabe İlahınıņ mәrxәmәte ularaq, boņa ğaqıllı, tәqwa2, dindar, buldıqlı, mәrxәmәtle ber xatın ciņel turı kilde.
Oşbu xatınnıņ ğәyrәt wә tırışlığı arqasında Ğabbas mella da űzenә yabışmış ulan naçar ğәdәtlәrene berәm-berәm өstennәn tөşermәgә wә tabiğey sәlәt hәm zirәklegen xәrәkәtlәndermәgә başladı...
Ğәyşә abıstaynıņ tәrbiәse wә tөn-kөn ulğan tırışlığı sәbәbennәn Ğabbas mella hәrber yaņa wә iske kitaplarnı, rus, tөrki, ğәrәbi ğәzeta wә jurnallarnı uqımğa hәm dә bөyek ber ixlas wә xirıs ilә uqımğa başladı.
Әdәbi, fәnni kitaplar da Ğabbas mellanıņ xolqını tөzәtmәk өçen kűp yәrdәm itte. Uqıla, өyrәnelә torğan kitaplar adәm uğılı өçen iņ qűәtle tәrbiәçelәr ideke şөbhәsezder. (...)
Ğabbas mella, beler өçen ğәyrәtle uldığı kebi, beldeklәre, ilә ğәmәl qılır ide. Wәğәzlәrne yomşaq sөylәr, misallarnı açıq kűrsәter, İslam qağıydәlәrene ğawam xalkına saf wә ap-açıq aņlatır ide...
Ğabbas mellanıņ yәnә ber oluğ eşe uldı. Ul isә mәxәllә mәktәbe tөzep, bөten awılda ulğan İslam balalarını mәktәpkә cıyıp dәres birer wә bu eşkә yaraqlı mөğәllimnәr bilgelәp, balalarnı alardan da uqıtıp, belem birderer ide... (Bu urında Ğabbas mellanıņ mәktәptә yaņa ısul "osule cәdidә" belәn uqıtu kertűe turında yazıla.-Ş. S.)
Ğabbas mella bay kemsә dәgel ide. Lәkin tormış-kөnkűreşen sorıkort tәrtibenә quymay, bәlki, bal qortı ısulına qormış, yәğni űze xәle cittege qadәr igen ikterer wә xanәse yanında ulan cimeş bağçasında Ğәyşә abıstay ilә cәy kөnendә eşlәrlәr ide.
Xatını ilә berlektә rәxәt-rәxәt sөylәşep, mәzәk sűzlәr әyteşep, tәrbiә әylәmeş bağçalarınıņ uņışı ularaq çiә, qarlığan, cilәk kebi cimeşlәren sattırıp yaxşı ğına aqça kәsep idәrlәr ide...
Ğәyşә abıstay űz tirә-yaqlarında şөhrәtle ber mөdәrris qızı uldığı xәldә, ni өçender mәxdűm wә mәxdűmәlәr3 tabiğәtenә tәmam başqa ber tabiğәttә wә anlar ğәdәtennәn başqa ber ğәdәttә ide. Mәsәlәn, ğeylemlek xөrmәtene beler, uqır hәm yazar, irkәlek nәder-belmәs, tәkәbberlekne kűņelenә kitermәs, keşedәn asla kөlmәs ide...
Ğәyşә abıstay әgәr dә dәwlәtle kemsә qızı ulsa ide, Ğabbas mellağa dәgel, bәlki anıņ xәlfәlәrenә yar ulaçaq ide. Lәkin dәwlәtsez uldığınnan bu yeğetkә yar uldı wә ber bayğura balasına әsir dөşmәdekennәn şatlanıp, Ğabbas mellanıņ xolqını tәrbiә idәrgә kereşte hәm telәgenә dә ireşte.
İrlәrneņ himmәte4 urınnarınnan tawlarnı kűçerer, dierlәr. Lәkin xatınnarnıņ himmәte bonnan dәxi bәlәndter (artıq, bөyek).
Çөnki anlarnıņ himmәtlәre arslannardan ğәyrәtle irlәrne űz fәrmannarı astında totarlar. Estәsәlәr, hiç tәrbiә qabul itmәgәn irlәrne tәrbiәle ber ir itmәgә muafıyq ulırlar. İrlәr hәrwaqetta xatınnar telәgәnçә ulırlar.
 
Әsma
 
Әsma sigezençe yaşenә cittekennәn sabaq uqıtmaq zamanı tәmam kilmeş, wә bu fiker Ğәyşә abıstay ilә Ğabbas mellanıņ kűņellәrendә oluğ ber urın almış ide.
Bu kөngә qadәr Әsmağa ber xәref ulsın dәres birelmәdeke Ğәyşә abıstay tarafınnan: "әlep, bi, ti, si әlәx" diә kűņelenә biklәtterelmәdeke Әsmanı xәtergә alınmalığınnan ulmay, bәlki bilğaqes (kiresençә), bonı fәwqelğadә (ğәdәttәn tış) ber oluğ eş xisap idellegennәn ide.
Waqıtı tәmam kilmәsdәn elek, bulır-bulmas rәweşçә, sabaq uqıtmaq, xosusәn әlifbanıņ isemnәrenә yatlattırmaq balanıņ başını bozmağa wә dәreslәrenә tәrtipsez uqımğa sәbәp ideke mәğlűmder.
Mәğlűm zamanı citeşmәsdәn elek yөk tarttırılmış at imgәnep, eştәn çıqtığı kebi, waqıtı citmәsdәn elek sabaq uqıttırılmış bala da imgәnep qalmaqtadır.
Naçar mөğәllimnәr wә dәres ısulınnan xәbәrsez xәlfәlәr qulında altın ulaçaq balalarnıņ tupraq ulıp qaldıqlarını yaxşı beldege sәbәbennәn, Ğabbas mella qızı Әsmağa sabaq uqıtmaq өçen bonnan ike-өç yıllardan birle xәzerlәnmәktә ide...
Әsmanıņ sabaq uqımaqta ulan şatlığı zirәklege ilә turı kileşep torğanlıqtan, kөnnәn-kөn alğa barmaqta ide. Bonı kűrep, Ğabbas mella ilә Ğәyşә abıstay sөylәp aņlatuı mөmkin dәgel dәrәcәdә quanırlar wә cәnabe İlәyhigә nә kebi şөkerlәr idәrgә belmәy ğәciz qalırlar ide. Çınnan da, mondıy şatlıq iņ dөres wә tiņe ulmağan ber şatlıqtır.
Әsmanı tәrbiә itmәktә ata wә anası bu mәrtәbә sәğey (tırışlıq) itteklәre kebi, bәxet wә sәğәdәte xaqında hәm hәrdaim Allahı Tәğәlә xәzrәtenә mөnәcәtlәr qıylırlar wә yalınırlar ide. Wә dөnyә hәm axirәttә ulan өmitlәre dә Әsmada ide. (...)
 
Xikmәt xaci
 
"B..." awılında bөyek mal wә kűp milek-mөlkәt iәse Xikmәt isemle ber sәwdәgәr bar ide. Oşbu ille yәşlәrendә ulğan Xikmәt xaci awıllarda dәgel, şәhәrlәrdә tiņe az ulğan baylarnıņ bere uldığı xәldә çiksez nadan, riәlı, tәkәbber ber zat ide.
Hiç tәqwa ulmadığı xәldә tәqwa kűrener, berençe dәrәcәdә zalim uldığı xәldә xacilar kebi űzen izge, tıynaq beler ide. Oçrağan waqıtta yıraqtan torıp sәlam birmәgәnnәrgә yәki tieşençә xөrmәt kűrsәtmәgәnnәrgә ber waqıtını turı kiterep cәzasını birer ide.
Xikmәt xacinıņ baylığı ata wә babadan miras bulıp qalmış dәgel, bәlki Qazan sәwdәgәre istilaxıņça (әytkәnçә), sәwdәgә mәharәttәn (ostalıqtan) kilmeş ide.
Yaxşı nәrsәlәr arasına naçar nәrsәlәr salıp ber bәhadәn cibәrmәk, aqçağa ğәciz bulıp qarz (burıç) soramış kemsәgә aqça yanına sigez tienlek sitsalarnı yeğerme tien bәhagә quyıp birmәk, bazarlarğa çittәn aluçı wә satuçı kűp kildekendә oçsız wә qeymmәt alıp, çit sәwdәgәrlәrne bizdermәk, soņra tәmam űze telәgәnçә yalğız irkenlәp satmaq sәwdәgә mahirlek imeş!..
Lәkin Xikmәt xacinıņ ostalığı bu dәrәcәdә genә dәgel, tağın da artığraq ide. Űze xezmәt itmәktә ulğan baynıņ ike yәş uğılını sәfahәtkә (bozıqlıqqa) űgrәtmeş wә anlar aqçağa ğәciz uldıqları ber sәğәttә hәr ikesenә yөzәr tәņkә aqça tabıp birep, yeğermeşәr meņ tәņkәlek weksel almış ide. Әlege bay wafat uldığında, ul baynıņ xatınını niqәx idep, anıņ tege uğıllarını isә bөten milektәn quıp çıqarmış ide. (...)
Xikmәt xaci ağaçtan da nadan qızlarınnan dűrtene Qazan tarafınnan oluğ şөhrәt ilә uqıp kilmeş dűrt mullağa birep, bu mullalar da Xikmәt xacinıņ hәr eşenә fәtwa5 wirerlәr, xәtta kikerer isә dә, yanında "yәrxәmekә..." uqıp torırlar ide...
Xikmәt xaci bişençe qızını yaņa uqaz almaqta ulğan Ğabbas mella soramaqında hiç şөbhә itmәyűr ide. Mellalarnıņ nәfes qolları idekene ber dәgel, xәtta dűrt kemsә ilә tәcribә idәrәk beldegennәn wә bonları da işәk cıyınnarı diә eçennәn xisap ittegennәn, Ğabbas mellağa űze hәm tәmam telәge ilә birәçәk ide. Lәkin Ğabbas mellanı quldan cibәrűne telәmәgәn xәldә berqәdәr nazlanmaq wә yalındırmaq fikerendә ide.
Әgәr dә bu qızını Ğabbas mellağa birer isә, Xikmәt xacinıņ safsataların xuplap utıruçı dűrt işәk urınına, biş işәk ulaçaq ide.
Lәkin çuq ulsın ki, işәk ulmaq Ğabbas mellanıņ yazmışında yuq imeş. Xikmәt xaci qızı aņa bulmadı. Gәrçә ike dәfğa (tapqır) soramış ide isә dә, Xikmәt xacinıņ bu dәfğa ulan politiqası cirenә kilmәde.
Xikmәt xaci, qızını nә birmәs, wә nә өzmәs, bәlki űlçәweneņ telene ber tarafqa awış ittermәy tordığında, iņ sәwmәktә ulan qart xezmәtçese Sәlim babaynıņ: Xatınsız mal kirәk ulsa Xikmәt xaci qızını, wә malsız xatın kirәk ulsa Sөlәyman xәzrәt qızını alırsıņ! diә kiņәş birűenә qarap, Ğabbas mella Sөlәyman xәzrәt qızını (Ğәyşә abıstaydır) soradı, alıp ta qayttı.
Bu xәl Xikmәt xaciğa bik açı kilmәde, çөnki, ozaq tormas, ikençe xatınğa alır, diә fiker әylәmәktә ide. Çөnki xacinıņ wafat ulmış wә ayırmış niçә ğәdәd (danә) xatınnarınnan başqa, bűgen dә өç ğәdәd xatını ulıp, dűrtençegә yawçı yөrtmәktә uldığınnan, qızlarını birmәktә dә, xatın өstenә ulmasın ide, dimәs ide. Bonıņ fikerenә kűrә, xatınnıņ kűp wә az ulmasında ber ayırma ulmay, ğәilә wә әdәp cәhәtençә, xatın kűp ulmasında da kimçelek kűrmәs ide.
Lәkin Ğabbas mellanıņ uy-fikere boņa qarşı, yәğni xatınınıņ iņ tuğrı arqadaş wә tereklek mәşәqәtlәrendә iptәş wә serdәş diә beldegennәn, zarurlıq ulmadığında, xaci qızını soramaq ixtimalı yuq ide. Bonı gűzәl aņladığı soņında, Xikmәt xaci oluğ ber doşman uldı wә niçek ulsa da ayağınnan çalıp awdarmağa wә yәki tirәn bazğa tөşerep batırmağa ber çara ezlәr ide.
Undűrt-unbiş yıllar űtep kittege xәldә bu doşmanlıq yomşamadı, bәlki arttı wә kilәçәktә xәbәr birelәçәk oluğ macaralarğa sәbәp uldı.
Gәrçә ikençe mәrtәbә xac sәfәrenә kittbgendә, xolqını bәlki tөzәtep qaytır, diә Ğabbas mella өmit idep tordı isә dә, Xikmәt xaci isә, kiresençә, әwwәlgedәn artıq tәkәbberlelek, kөnçelek, xodbinlek (űzen yaratuçılıq) iәrtep kilde. (...)
 
Sәlim babay
 
Sәlim babay Ğabbas mellanıņ atası zamanasınnan birű torır, cәy kөnnәrendә umarta saqlar, qış kөnnәrendә waq-tөyәk yomışlarğa yөrer altmış yәşәrlek ber qart ide.
Ber aralıq, bonlardan çıqıp, Xikmәt xacida wә annan soņ Sөlәyman xәzrәttә dә berqәdәr xezmәt itte isә dә, "өyrәngәn yaw suğışırğa yaxşı" diә, yәnә Ğabbas mella atasına qaytıp kitte.
Ata wә anası wafat ulıp, yort-cirlәrne qaraw Ğabbas mellağa qaldığı soņında, Sәlim babay da әwwәlge mәnsabında (xezmәtendә) qalmış ide. Ğabbas mella bezneņ atay belmәgәn dier balalardan ulmalığınnan, atası zamanında ulğan xәl wә mөğәmәlәlәre, atasınıņ duslarını cөmlәsene әwwәlge xәlendә totar ide.
Sәlim babay, hәr nәqәdәr umarta qarawılçısı isә dә, başqa umarta wә qıyar qarawılçıları tөrennәn yuq cirgә qartaymış dәgel, bәlki kiçmeş zaman xәbәrlәrene, ata-baba mәqәllәrene, milli mәsәllәrne, әhle islamğa mөnәsәbәtle ulğan xikәyәlәrne uqılaçaq ber kitap ide.
İske tarixlarımıznı sөylәdegendә, iske ğasırlarnı wә iske ğasırnıņ xalıqlarını tәmam kűz uņına kiterer ide. Űgezlәr cigep, arbalarnıņ kөpçәklәrene (tәkermәç) sarı may ilә maylap, sırt өslәrennәn yөrűlәrene sөylәdege waqıtında, tıņlawçılar, űzlәreneņ timer yul, paroxod, telegram, telefon zamanasında ideklәrene onıtıp, iske dөnyә keşelәre ulırlar ide.
Sәlim babay yalğız Ğabbas mellağa dәgel, hәrtөrle xalıqqa yarıy torğan ide. Bonıņ xikәyәlәrennәn imamnar, şәkertlәr, baylar, ğawamnar6, xatınnar, xәtta qızlar lәzzәt alırlar ide.
Sәlim babay yalğız Ğabbas mella babası ulmay, bөten xalıq babası ide. Sөylәdege waqıtta, başqa xikәyәçelәr kebi yalındırmayı, tәkәbberlәnmәs, irkәlәnmәs ide. Hәm dә niqәdәr lәzzәtle idep sөylәr, asla yөtkermәs, tөçkermәs, tamaq qırmas, urınsız cirdә sűzne tәkrar әytmәs, qulını hawada yөrtmәs ide.
Űze milli tarixlarıbıznı wә tabışmaqlarımıznı belmәktә tiņsez ber kemsәmez uldığı kebi, quray uynarğa, cırlarğa ulğan mahirlege ğaqıllarnı xәyran idәr ide.
Cәy kөnendә, awıl qarşısında ulan taw başınnan moņayıp cırlap cibәrgәn tawışlarına bөten awıl xalqı uyqılarınnan uyğanırlar, tışqa çığıp, qәmil rәxәtlek ilә tıņlap utırırlar ide.
Qımız eçәr өçen kilmeş, tөrki tel uqımaqta ulan ber rus studentı, Sәlim babaynıņ saf wә qalın tawışı ilә:
 
"Әy, qaya ul kөn ki bezdә şәp torular bar ide,
Әmma doşmannarda ğәmnәr, eçpoşular bar ide.
Ber zaman çığar idek bez qırğa dus-işlәr belәn,
Anda uyınnar, kөlűlәr, sikerűlәr bar ide.
Hәy, ğөmerlәr űtte kitte, qaya kitte ul zaman!
Qayda ul şәp hay-hular, gөftegűlәr7 bar ide.
Berwaqet bonça rәximsez dәgel ide qızları,
Anda tutaşlarda ımnar, kűz qısular bar ide.
Niçә yıllar űtte, әmma kűrmәdek qızlar yөzen,
Yanımızda әwwәle qanday sılular bar ide.
Şiğerene kűrgәç Zaqirnıņ* dide өlkәnnәr dә hay!
Yәş çağında bezdә hәm anday yөrűlәr bar ide",
 
uqıdığı wә tәkrar ittegene tıņlap torıp, Mәskәwgә qayttığında notağa aldırıp "Sәlim" iseme wirmeş ide.
Sәlim babaynıņ may, iűn aylarında, xalıqlar urınnarına kerep yattıqları soņında uynamış quray tawışı, stansiәdә ulğan elektrik, bөten şәhәrdә ulğan fәrğlәrene (bűleklәrene) eşlәttege kebek, qart, yәş, ir, xatın, yeğet, qız -cөmlәseneņ kűņellәrenә selketer ide.
Buınnarınnan, arqa wә bil sөyәklәrennәn sızlanıp yatmaqta ulğan qartlar urınnarınnan sikerep tordıqlarını belmәy qalırlar wә "hay, űzәklәrem өzelә!.." dierlәr ide.
Kilennәrene sűgep, qırıp, bimaza idep yөrmәktә ulğan qayınanalar bonıņ quray wә yәki cırladığı tawışlarını işetteklәrendә may kebi yomşarıp kidәrlәr, kilennәreneņ kimçeleklәren ğafu itәrlәr, ğafu ğına dәgel, orıştıqları өçen űkenep ğөzer idәrlәr ide.
Sәlim babay quray uynağan yәki cırlağan kiçәdә yәş kilennәr bik rәxәt oyırlar, kűņelle tөşlәr kűrerlәr ide. (...)
Sәlim babay yalqaw dәgel, ğәyәt ictihatlı wә şat adәmnәrneņ bere ide. İsertkeç eçmәk dәgel, iskertkәç eçkәn kemsә ilә xәtta mәclestәş ulmaz ide. İsertkeç eçmәk ağu eçmәk qadәr zәhәrle wә hәrtөrle xәstәleklәrneņ baş sәbәbe idegene ber doktordan işetep tәmam qәnәğәt әylәmeş ide. Bez isә Sәlim babaynıņ tәrcemәsene yazdığımız өçen yuq ğayıplәrne yuq dimәgә wazifamızdır. Lәkin bar ğayıplәrne yәşermәgә kөçebez әlbәttә yuqtır. Mәsәlәn, Sәlim babaynıņ tәmәke tarttığını yәşerep qaldırmıyırmız. Dөres, tәmәke tartadır.
Sәlim babay bu yaman ğәdәtne Ğabbas melladan űgrәnmeş dәgel, bәlki Ğabbas mellağa űze űgrәtmeş ide. Babaynıņ bik ciņel űgrәtmeş ulğan bu naçar ğәdәtene Ğәyşә abıstay bik ağırlıq belәn taşlatmış ide.
Sәlim babaynıņ Xiva sәfәrene, qırğızlarnıņ ğөref-ğәdәtlәrene, tuy tamaşalarını rivayat ittege waqıtında tıņlawçılarnıņ awızlarınnan sular ağar ide.
"T...i qәbilәsendә ber qırğız qızına mәxәbbәte tөşep, xatın itep almağa soradığını wә ğaqıd hәm idәrәk (sűz bireşep) Xivadan qayttığında rәsmәn (rәsmi rәweştә) niqәx wә tuy idelmәgә wәğdә tәmam uldığını, lәkin qayttığında qıznıņ cinazası xәzerlәnmeş uldığını әsәrle ber surәttә sөylәr, soņınnan, sәweklemneņ yәdqәre, diә qırğızlar wәzene8 belәn, qalın tawış ilә qıçqırıp kөylәp cibәrer, soņrasında cirgә yatıp yığlar ide."
Bu mәclestә ulğan kemsә iņ usal kemsә ulsa ulsın, kiçkәn eşlәrenә űkener, kűņele yomşar, tabiğәte qar kebi erer, әdәbi (mәņgelek) ulğan ber ğәlәmgә baraçaq kөn barlığını xәterenә kiterep, cәnabe İlahiğa mөnacәt idәrәk çıqar ide.
Qızğanıçtır ki, Sәlim babay wafat ullığında, eçendә nәqәdәr mәğlűmatı uldı isә, cөmlәse űze ilә wafat ularaq tupraq astına kűmelde. Yazıp alıp qalmaq tuğırısında ber zat tarafınnan ulsın ğәyrәt sarıf idelmәde.
Bezlәrdә ber ğәdәt bardır ki, milli cırlarnı, ata-baba mәsәllәrene yazmaq, xikәyә wә romanlar tәxrir әylәmәk (yazmaq) ğalimnәr өçen kimçelek wә ğıylem mәnsabenә (xezmәtenә) layıq dәgel ber nәrsә xisap idelmәktәder!.. Lәkin mondıy nәrsәlәrne ğәlimnәr yazmas isә nadannarmı yazaçaq?! Anlar yazılmalığında milli әdәbiәtımız nә rәweşçә tәsis idelenәçәk (tөzelәçәk)?!
 
Tәrәkqey tormozları
 
Ğabbas mella mәktәp açıp balalar uqıttığında Xikmәt xacinıņ kөnçelege şul mәrtәbәdә ide ki, әgәr dә mөmkin ulsa, mәktәbene wattırıp, urınında ulan tupraqnı suğa saldırır ide (bonıņ baş sәbәbe qız mәsәlәse ideke mәğlűmder). Gәrçә Ğabbas mellağa iptәş ber imam alıp, yөrәgenә qadәr salqın su sipte isә dә, Ğabbas mellanıņ moņa ise kitmәgәnlegene, bәlki, kiresençә, mәxәllә eşlәrene aņa tapşırıp, űze tağın da artığraq ixlas belәn şuşı eşendә uldığını kűrep, xәsrәte әwwәlgedәn artmış ide.
Bu cirgә yıraq dәgel ber mulla yaņa uqaz aldığı ilә bonlarnı yandırmaq dөres dәgel, anıņ өçen nә kebi xaywan mayı wә nә kebi kemsә zәbex ittege (xaywan çaldığı) bezgә mәğlűm dәgel, kitaplarda da kűrenmi dip, kerosin yanmaqta ulğan lampalarnı mәscettәn çıqartmış ide.
Bere, axşam namazını uqır өçen şәm ezlәtep, namaz waqıtını uzdırmış ide. (...) (Bu urında әdip iske fikerle tөrle mullalarnı ironiә belәn surәtli. Tөz. Ş. S.)
Oşbu tөrkemnәn ularaq Xikmәt baynıņ yaņa mullası da ber yaņa sűz taptı. Bonıņ sűze hәr nәqәdәr ğәcәp dәgel isә dә, ğәcәpsez dә dәgel ide. Boyırığız, nә dier:
Grifel ilә qara taqtağa yazmaq şәriğәtkә qarşı, soņra anı bozıp almaq ta xәrәm!..9
İşettegezme yaņa xәzrәt sűzen?!
 
Kem usal?
 
"B..." awılınnan yıraq dәgel, keçkenә ber awılda uqımayınça mulla ulğan ber ğәmi (nadan) mөrit bar ide. Bonıņ eşe işannar, mәnaqeyblәrne (maqtawlı eşlәrne) sөylәmәk wә kәramәtlәrne rivayat itmәk wә aņa tәbğәn (iәrep) űzeneņ kűrmeş wә kűrmәmeş tөşlәrene xikәyәt әylәmәk ide.
Hәr nәqәdәr farız namazlarını qaldırmas isә dә, keşe kűze kűrgәndә ğәyәt tә ixlas ilә uqır, әgәr ber kemsәneņ kűze tөşdegene beler isә, "әle bәn űzem ruza da," dimәktәn tartınmas ide.
Bonıņ iseme Musa ide isә dә, lәkin űze... bozıq xolıqlı ide. Bigrәk mәkerle, yalğançı, bozıq kűņelle, ettәn artıq tamğılı (aç kűzle), yala yağuçı wә hiç saqlanmay ğәybәt sөylәwçe ide.
Űz awıllarında ulan camiğ mәscetne yәnәdәn tәğmir idәr (yaņadan tөzәr) өçen diә, hiçkemneņ mөşәwәrәtennәn (kiņәşennәn) başqa ber iğәnәt10 dәftәre yasap aqça cıyarğa diә "F...i şәhәrenә kitte. Dәftәrneņ uņ tarafında ğөmumәn baylar isemenә yazılmış ber mәktűb wә aqçalata yәrdәm belәn izgelek әylәmәk tuğırısında qısqaça ber nәsıyxәt ulınır ide.
"F...i şәhәrendә ulğan iğtibarlı zatlar dәftәrdә Ğabbas mella mөrәcәğәten kűrep, xatnıņ tәsire ulmasınnan hәm dә bu zatnıņ gűzәl isemene kűp tapqır işetmeş uldıqlarınnan, arzuları (telәk) ilә iğәnәt idәrәk dәftәrgә yazdılar wә nәqәdәr idege açıq mәğlűm ulmaz isә dә, ber meņ rublyadәn az ulmayaçağı çamalanır.
Xalıq arasında tanılğan kemsәlәr belәn kűreşűlәrne tәmam ittegennәn soņ, dәxi ber xanәgә kerde, lәkin aqça alır өçen dәgel, bәlki birer өçen...
İrtәsendә uyqısınnan tordığında kűz uņına dәftәre kilmeş ide. Musanıņ bu kiçәdә ulğan mәsarifı (çığımı) kűp dәgel, barı yeğerme biş rublya imeş!.. Xәyerle qaza ulsın, tirlәp tapqan aqça dәgel, kesәdә qalğanı citәrlek. Dәftәrdә ulğan nomerlardan bersene, ikesene tөzәtelsә, bonı hiçkem belәçәk dәgel, xәtta tәmamını birelmәs, bәlki hiçkemgә әytelmәs isә, kinә hiç nәrsә ulaçaq dәgel!..
Kesәlәrgә qul tәkrar kerep çıqtı isә dә, hәr tığıluında buş çıqtı!.. Ax!.. Aqça yuq!.. Almışlar!.. Aqça cirendә cillәr isep torır!.. Musa aqçasını annan qaradı, bonnan ezlәde, soradı, yalındı, ağladı, yuq, tabılmadı.
Berqәdәr macaralar soņında dәftәre ilә berlektә politsiәgә kitte, kitte dәgel, alıp kittelәr. Politsiә tarafınnan ber çinovnik cibәrelep, Ğabbas melladan cawap soraldı. Ğabbas mella isә Musanıņ isemene işetmeş isә dә, şәxesene tanımadığını, xәtta wә dәftәr birmәk dәgel, bәlki bu kebi eştәn asla xәbәrdar dәgel idegene sөylәde. Bu turıda eş tә tikşerűçegә birelde, Musa da qulğa alındı.
Bu qara xәbәr, aqçasız telegrammalar wasitası (çara) ilә әtrafqa taraldı. Tabiğey, Xikmәt xaci ilә işan xәzrәt tә işettelәr. Xikmәt xaci dűrtençe xatınlıqqa işan xәzrәt qızıņı alıp, qunaqlap tordığı waqıtta berqәdәr kәyefene bozdı.
Bu tuğırıda hәrkem bertөrle sűz sөylәmәktә wә fiker bәyәn itmәktә ulsa da, bűrәnәgә borçaq atmaq kebek, ber fayda kűrelmәs ide. Çınnan da, bonlarnıņ sűze fayda kitermәk өçen ulmay, bәlki eşsez adәmnәrneņ saqal wә borın ilә uynawları yәki tırnaq kimerűlәre tөrennәn ber eş ide.
Әmma Xikmәt xaci bu tuğırıda Ğabbas mellanı elәktermәk wә işan xәzrәt tә Musanı qotqarmaq өçen ixlas ilә çara ezlәrlәr ide.
Xikmәt xaci űzeneņ "F..." şәhәrendә ulğan xosusıy dәğwa wәkilenә (advokatına) keşe cibәrep, eşne beleşep, űz xozurına kilergә boyırdı. Xikmәt xaci bu yәhűdi advokatına şul dәrәcә inabәt idәr (işanır) ide ki, anıņ sűzene kűktәn kilmeş wәxi11 mәnzilendә (urınında) totar, anıņ sarıf idәn aqçasını xisap itmәs ide.
Biş kөn soņ yәhűdi bay xanәsenә awılğa kilep citte hәm dә eşne beleşdege, әgәr dә xatnı Ğabbas mella yazdığı dәlil ilә isbat idelsә, Ğabbas mella da Musa yanına kitәçәgene sөylәde.
Bu eş Xikmәt xaci өçen yarıydır ide. Şunıņ өçen qarşı-fәlәn kilmәde, bәlki anıņ yazdığını isbat әylәmәk çarasına fiker idәr ide...
 
Kűņelsez xәbәr
 
Musa tuğırısında, dөrese dә Ğabbas mellanı Musa urınına wә hiç ulmadığında Musa yanına cibәrmәk өçen Xikmәt xaci tırışıp yөrdege ber kөndә, dus wә beleşlәre, mәxәllә әhellәre ilә sawbullaşıp, Ğabbas mella xac sәfәrenә çığıp kitte. (...)
Ğabbas mellanıņ sәfәrennәn ike wә Yәnbәğ şәhәrennәn yazmış ulan soņ xatınnan ber ay űttege soņında, Ğәyşә abıstay qulına çit mәmlәkәt (Tөrkiә dәwlәte) marqası ilә ber mәktűb birelde.
Hay! Yaxşı xәbәr bulsa yarar ide!.. Bu xatnı açdıqında qulları tetrәde, yөrәge selkende, cөmlә tәne ber qızdı, ber өşede. Bezlәr isә bu kebi xәllәrne "eç sizmәk" dip әytәbez. Lәkin nә kűrsen, xat Ğabbas mella xatı ulmay, bәlki başqa ber beleş kemsә xatı ulıp, Yәnbәğ ilә Mәdinә arasında Ğabbas mellanıņ wafat ulan xәbәre birelmeş ide!..
Way! Bu qara xәbәrgә way!.. Ğәyşә abıstay da, "İnna..." uqıp, huşsız ularaq cirgә yattı. Sabıy ulğan Әsma da űlmәk nә idegene tieşençә tәsawwır itmәyűr (kűz aldına kitererlek tűgel) wә anda barğan kemsәneņ dә tәkrar qaytmadığın belmәyűr ide...
Ğәyşә abıstay da huşı kildegendә qızı Әsmanı qoçaqlap ozaq waqıtlar yığladı wә:
İ bәnem ğәziz yaqlawçım! Way, bәnem mөxtәrәm irem! Firaqnıņ (ayırılu) utı yandıradır da, şuņa mәcbűr ularaq ağlayurım! Xәlbuqi, terek ularaq cәnabe İlahınıņ xisapsız yәrdәmnәrenә ireşә alğan buluıņ өmidemder...
İ Rabbım! İrtәgә kөn qızım ilә bәne, mөxtәrәm irem ilә berlektә, rәxmәtlәreņ kűlәgәsendә qawıştır!.. diә ağlar wә űz-űzen sabır itәrgә өndәr ide.
Ğәyşә abıstay hәr nәqәdәr buylә oluğ qazağa tuğırı kilde isә dә, kөnnәn-kөn űz-űzen yuatıp wә mәtanәttәn (çıdamlılıq, tűzemlelektәn) ayırılmayıp, zillәtlәrgә (tűbәnleklәrgә) tөşmәde. Bәlki әwwәlge ğәmәllәrene wә kәseplәrene icra itmәktә wә qızı Әsmanı hәr nәqәdәr Ğabbas mella dәrәcәsendә ulmas isә dә, hәmişә gűzәl tәrbiә itmәktә uldı (afәrin bu ğәyrәtle xatınğa!..)
Ğәyşә abıstay isә hәr nәqәdәr sabırlı, wәqәrle ide isә dә, buylә xәbәrdәn ber yıl űttege xәldә xәsrәte hiç ciņelәymәs ide. Lәkin qızı Әsmanı xәterlәp, yәnә cәnabı İlahidan ğөmer sorar ide... Biçara bәndә!.. Ber minut eçendә ber-berenә zıyddi (qarşılıqlı) ulan doğalarnı әytmәktәder!.. Űze өçen ni nәrsә mәslixәt, ni nәrsә mәslixәt dәgel hiç belmәyer.
 
Biçara Әsma
 
Ğabbas mella xәbәrennәn ber yıl soņında Ğәyşә abıstay wafat uldı wә anıņ wafatınnan ber atna soņında kűrşedәn zohur itmeş (kilep çıqmış) yangında Ğabbas mellanıņ cөmlә әşyә (әyberlәre) wә yortları yanıp, bernәrsәlәre qalmadı. Xәsrәt wә şatlıq kűp waqıtta ber-berenә totaş kilmәktәder.
Dөnyә şulay inde şatlığında da dәwamı yuq, xәsrәtendә dә!.. (...)
Unınçı yaşenә çıqmış ulğan Әsma, ata wә anadan hәm dә iņ ğәziz wә iņ mәrxәmәtle ata wә anadan yәtim qaldı. Bonıņ başına kilgәn qayğılarnıņ ağırlığını hәrkem űz fikere ilә beler. (...)
Yaqın qәrendәşlәrennәn mәxrűm ulğan Әsmanı awılnıņ iğtibarlı kemsәlәrennәn sanalmaqta ulğan Yosıf babay tәrbiә itmәk ulıp xanәsenә aldı. Ğabbas mellanı sәwdegennәn Alla rizası өçen tәrbiә idep asramaq uldı. (...)
 
Yosıf babay wә qartçığı
 
Yosıf babay hәr nәqәdәr beldege qadәr dindar, űz malını keşegә birmәs, keşe malına kűz tөşermәs, cıyıp әytkәndә, zamanasınıņ ber yararlıq kemsәse ide isә dә, xanәsendә Ğabbas mella mәktәbendә uqığan ber uğılınnan başqa uqımaq-yazmaq beler zat yuq ide...
Qartçığı isә yәş waqıtında abıstayğa ir balalar ilә berlektә sabaqqa yөrep, abıstaynıņ çıra kűtәrep tә: "Uqığız! Űterermen!.." digәn sűzenә qarşı şayan malaylarnıņ arttan torıp kөlә-kөlә: "Hiç űtermәs, bu xөkemsez cir dәgel, qurıqmağız!.." digәn sűzlәrennәn ğәybrәt alıp, hiçnәrsә uqımamış ide. (...)
Yosıf babay ğәilәse bu awılda yaxşı isem tottığınnan, bonıņ xanәsendә yәşәdegendә Әsma da hәr nәqәdәr millәt anası ula almasa da, şayәt millәt bәlase dә ulmas. Bona da çuq şөker. (...)
 
Saf mәxәbbәt
 
"B...i awılı, qımızı lәzzәtle, hawası yaxşı, çişmәse gűzәl, suı tәmle (tәğәmlı), saxraları irken ulmaq, әrәmәsendә hәrtөrle qoşlar sayramaq ilә mәğruf (bilgele) uldığınnan, qımız eçәrgә wә yal idәrgә kilűçelәrneņ iņ kűp kilmәktә uldıqları awıldır.
Bu awılğa Peterburg, Mәskәw, Qazan, Wyatqa, Xarkov, Tomsk, İrqűt, xәtta Finlyәndiәlәrdәn adәmnәr kiler wә ber cire tәmam awıru ulğan zatlar ulınır ide.
Xәtta uzğan yılnı Wengriә (Mәcarstan) mәmlәkәtennәn yәş ber mөğәllim bar ide. Lәkin hәr nәqәdәr bu zat qımız eçűçelәr cөmlәsennәn kűreler isә dә bonnan meņ yıllar elek ata wә babaları bu taraftan kűçep kitkәnlektәn, aylardan qalğan әsәrlәrne tikşermәktә wә wengr tele ilә başkort tele arasında ulğan mөnәsәbәtlәrne belmәk өçen başkort telen űgrәnmәktә ide. (...)
Әsma kilep kerdege kөndә Yosıf babay xanәsendә unbişlәp kemsә qımızçı ulınıp, bonlarnıņ arasında unbiş-unaltı yәşlәrendә ulsa kirәk, gűzәl qeyәfәtle, insaflı, ğәyәt mөlayem ber şәkert tә bar ide.
Bu şәkertneņ oşbu qış kөnnәrendә sәlamәtlegenә xәlel (kimçelek) kildegennәn, tabiblar mәslixәte ilә Qazan şәhәrennәn kilmeş, bonda kildegendә yuqarıda telgә alınğan Budapeştlı wengr ilә beleş ulmış ide. Lәkin ul mosafir; bonnan qalkıp Werxural12 wә Usa өyәzlәrene sәyәxәt itmәgә kitdege kөnnәn birű kөnnәrene ğәyәt kűņelsezlektә kiçerer ide...
Bu şәkertneņ kildegenә tәmam ber ay ullığınnan xolqı, fiğele sınalmış wә ğәyәt gөnahsız ber bala idegenә qәnәğәt idelmeş ide. Xәtta Yosıf babay xanәse dәgel, cөmlә iğtibarlı zatlar bonı sәwәrlәr wә balalarını bonıņ kebi şәkert itmәgә omtılırlar ide.
Şәkert ilә Әsma ber-berenә oçraşırlar wә tartınusız sөylәşerlәr ide. Әsmanıņ qara xәbәrlәrenә wә xәsrәtle sәğәtlәre idegene şәkert beler wә bik tә qızğanır, әgәr dә elennәn (qulınnan) kiler isә, űz canını fida idәrәk Әsmanıņ ata wә anasını kire dөnyәğa qaytarır ide. (...)
Bu qızğa şәkert űze yanında ulğan xikәyәt kitaplarını sөylәr wә uqıtır ide. Bu xәl ber ay dәwam itte. Lәkin ber-berenә tәmam munis ulmışlar (iәlәşkәnnәr) wә ber-bere ilә rәxәt wә xozur tapmaqtalar ide. Bonlar arasında hiçkemgә şөbhә salmayaçaq ulğan saf ber mәxәbbәt bar ide. (...)
Ber-berenә oçradıqları waqıtta yөzlәre nurlanır, yөrәklәre selkenep, tezlәre tetrәr, cөmlә şatlıq wә xәsrәtlәre onıtılıp, yalğız qaraşlarında ber-berene kűrerlәr. Әmma nәqәdәr dә saf wә çın mәxәbbәtter!.. (...)
Avgust başı kilde, şәkertneņ iptәşlәre Qazanğa barmaq өçen kilmeşlәr wә bonı da űzlәre belәn alıp kitmәktәlәr ide. Mәdrәsә qağıydәlәrenә kűrә oşbu sәğәttә qalkıp kitmәk lazem ide.
Bonlar kűzlәrene yәşlәnderep isәnlәştelәr, tәkrar kűreşmәk wә ber-berenә serdәş ulmaq wәğdәse ilә sawbullaştılar. Lәkin bu kebi xuşlaşular ançaq saf mәxәbbәt әhellәrendә genә ula beler.
Şәkert anasınnan yadkyar ularaq qalmış hәm dә iņ moztar (çarasız) kөnnәrendә dә qulınnan çıqarmamış ulğan ber altın tәņkәsenә bűlәk itәrәk birde. Әsma isә bonı ğәdәttәn tış ber şatlıq belәn qabul әylәde. Boņa moqәbil (qarşı) ularaq, anasınnan qalıp ta, zurlığına kűrә izűenә berketelmeş ulğan kөmeş baldaq (xilqasını) birde...
 
Şaytan yalçısı
 
Yosıf babay xanәsenә kөnnәrneņ berendә mosafir ber xatın kilde. Qırıq yәşlәrendә ulğan bu xatın, űzeneņ xәbәrenә kűrә, aslı "F..." şәhәrennәn wә iseme dә Xәmidә ulıp, yıraq ber cirdәn qaytıp kilmәktә imeş.
Bu xatın Әsmanıņ anası ulğan Ğәyşә abıstaynıņ beleşlәrennәn wә yaqın duslarınnan idegene wә Әsmanı da "F..." şәhәrenә ber-ike ayğa qunaqqa alıp kitmәk өçen bonda tuqtaldığını bәyәn әylәde wә Yosıf babaydan rөxsәt sorap, soņra űze kiterep tapşırmaq ulıp sűz birde. (...)
Unbiş kөn soņında Xәmidәdәn kilmeş ulğan mәktűbtә Әsmanıņ tir (tif) ilә xәstәlәndege xәbәr birelde. Bonı işetep Yosıf babay bik rәxәtsez uldı isә dә, nә әytsen, bu kөngә qadәr űz ğomerendә şәhәrgә barmadığınnan, timer yul wә paroxodlarnı kűrmәdegennәn, yortta eş kűp ullığınnan, űze Әsma yanına kitmәgә mөmkin dәgel ide. Barıp ta nә qıylsın!..
Өç kөn soņra kilgәn mәktűbtә xәstәlege ağır wә ber atna soņında kilgәnendә bik ağır, nihayәt, өç kөn soņra kilgәnendә wafat uldığı bәyәn idelende. (...)
 
Telәnçe qız
 
Woqzalda poyızdnıņ tөn tarafında ulğan qoyrığında ğayne (nәq) poçta arbası tuğırısında (bәrabәrendә) ber telәnçe qız ulınır ide. Oşbu mөslimә telәnçe ozın buylı lәkin arıq wә aq çıraylı (çәhrәle), qara kűzle wә gűzәl qaşlı, yәşe bәlki unnarda ulınır ide. Başına bağlamış nәrsәse yon şәl ulıp, lәkin sәlamәt cirlәrenә nisbәtlә (qarağanda) yırtıq urını kűbrәk wә bu yırtıqlardan saçları çıqıp, tuzılıp, cil ilә selkenep torır ide. Yon şәl idege yalğız bәğze kisәklәrennәn aņlaşılınır ide. Өstendә qırıq yamawlı, citmeş yırtıqlı ber bişmәt ulıp, bu bişmәttәn hiç maniğsız (totkarsız) cil ber tarafınnan ikençe tarafına űtep yөrer ide. Sul tarafında gәwdә buyınça asılmış ber qapçıq ulıp, lәkin qapçıqta hiçber yırtıq wә tişek kűrelmәs, bөten ide.
Ay, bu qapçıq, way, bu qapçıq!.. Sөylәdegemez qızğa asılmağa hiç kileşmәs ide. Lәkin nә çara ki, baş yәzisı (yazmış tөşűe) buylә imeş tә, asılmış, boņa nә çara?!.
Didegemez telәnçe qıznıņ ayağında taşlandıq rezinqa kaloş ulıp, baltırları (baldırları) açıq uldığınnan, өşep qıp-qızıl ulmış ide. İke kűzennәn yәşlәre tamçılap torır wә űze dә bizgәk çirle kemsә misalında der-der qaltırar, teşlәre dә berberenә şaq-şaq suğılınır ide.
İ ğәcәyep xikmәt! Cөmlә insannar, ber ata wә ber ana balası uldıqları xәldә (bezneņ ışanuıbızğa kűrә), qeysmәtlәre pәk mөxtәlif (alğan өleşlәre tigezsez), tabiğәtlәre dә tөrleçә, bәxetlәre dә qararsız mөtafawitter (bik ayırılıp toradır).
Bere nә kimәgә belmәdege xәldә, ikençese kiәr өçen hiçnәrsә bulmamaqtadır. Bere bik tөrle ğeyzzәt wә nazlarğa mөstәğrәq (kűmelgәn), ul bere etlәr qadәr ulsın rәxәt kűrmәmәktәder. Bere salkın burannarda, qar-yağmurlarda, suıqlarda tuņıp, yağmurlarğa çılanıp, rizıq ezlәp yөrdegendә, ul bereneņ dөnyәda buylә kemsәlәr ulınaçağı da xәterenә kilmәs.
Xәtere tabılmaq өçen ber yar wә xaram dәgel xatınğa asıltaşlar bűlәk idellege xәldә, adәmlek xaqı өçen ulsın, ikençe berenә un qөpeek ulsın birelmәs.
Başqa telәnçelәr hәrkemneņ artınnan, gűyә alaçaqları bar kebi sorap yөrdeklәrendә, bu qız tuqtamış urınında gűyә cansız nәrsә wә yә kűlәgә misalında, hiç tibrәnmәy wә quzğalmay torır ide. Әgәr dә diqqәt idelenep kűrelsә ide, әlege qıznıņ telәnçelekkә űgrәnmәdege wә yәki telәnçe ulırğa estәmәdege aņlaşılınır ide.
 
Zәynűş abıstay yәki telәnçelәr
 
"F..." şәhәrendә, ... uramında űz xanәsendә Zәynűş abıstay isemendә ber xatın tormış itmәktәder. Bu xatınnıņ iseme bөten Başkortostan ğűbernasında bilgeleder. Tupraq13 satar өçen kilmeş başkort wәkillәre bonıņ xanәsenә nөzűl idep (tөşep, tuqtap), aylar ilә waqıt qalırlar wә tupraqlarına sәxib (iә) taba almıy yөrdeklәrendә, Zәynűş abıstay yardәme ilә eşlәrene cirenә quyarlar.
Zәynűş abıstaynıņ hәrtөrle xalıqtan dus wә beleşlәre kűp ulır, dөnyәnıņ rәweşene gűzәl aņlar wә zamanağa yaraşlı xәrәkәt itmәk yullarnı da beler. Cir satuçı başkortlarğa aluçı taptığı kebi, cir aluçı nimsәlәrgә, latışlarğa, xoxollarğa da satuçı tabar. Şәhәrgә kilep, xatınnarı yannarına ozaq waqıt qayta almay tormaqta ulğan kemsәlәrgә dә xacәt ulğan şәylәrne tabıp kiterer, moxtac itmәs ide.
Zәynűş abıstay, başqa xatınnar kebi ğaqılsız ulmay, kűp şәylәr beler ide. Bu belűe sәbәbennәn kűp mal tapmış, xәtta oşbu xanәsene ber qөpeek aqça sarıf itmәy, ber bay balasınnan ber xezmәt bәrabәrenә almış wә soņra zakon buyınça berketep, bal qapqan kebek lәzzәtle idep yotmış ide. Hәr nәqәdәr űze keçkenә gәwdәle isә dә, qarını irken wә mәğdәse (aşqazanı) sәlamәt uldığınnan, kűp şәylәrne aşar, wә cөmlәsene hiç mәşәqәtsez seņderer ide.
Ber aralıq xәylә kәğәze yazmaq tuğırısında xөkem astında qaldı isә dә, diņgezgә batıp, qop-qorı çıqmış kemsә misalında, himmәte sәyәsendә hiçber kersez qotılmış ide...
Lәkin soņraq zamannarda Zәynűş abıstaynıņ yәş waqıtları űtep, himmәte azaydı, qűәte tәnәzzel idep. (tөşep, tűbәnlәnep), şөhrәte dә kimede. Dәğwalı wә ğawğalı terekleklәrgә buldıra alu, quldan kilű qűәte qalmadığınnan duslar, beleşlәr taraldı, cildәn kilmeş mallar da dawılğa kitte. Nәqәdәr orlıq saçmış isә, cөmlәsene űze urdı, wә keşegә xәzerlәmeş çoqırlarğa űze tөşep, oluğ bәdbәxetlekkә qaldı...
Lәkin et, tәnennәn canı çıqqança hәmişә et ulıp, etlegene itәr. Oşbunıņ өçen bu xatın da dөnyә kөtmәgә başqa ber yul taptı. Şuylә ki: atasız wә anasız qalmış yәki qarawçısız ulmış yәtim qızlarnı cıyıp telәnçelek itterer wә anlar cıyıp kitermeş aqçalar ilә kөn uzdırır ide. Şul sәbәptәn telәnçe qızlarınıņ sanı hәrwaqet tuqız-unnan kim ulmaz ide...
Űtmeş bűleklәrdә sөylәmeş uldığımız telәnçe qız da Zәynűş abıstaynıņ telәnçe qızlarınnan bere ulaçaq ide."Ulaçaq" didek, çөnki bu xatın qulına tөştegennәn soņ bu sәfәre әwwәlge sәfәre ide. Çibәrlek wә gűzәllege cirendә, sөylәşűe lәzzәtle, űze dә ğayәt tә cazibәle (sөykemle) uldığınnan, tiz kөnnәn bonnan elek kitmeş telәnçe qızlar urınına-bu da kitәçәk ide!..
İ xөrmәtle islam bayları!.. Way, bay uğılları!.. Kűrsәtegezçe, sezlәrneņ aqçağız kemnәrne hәlaq itmәs!.. (...)
 
Yәş qız wә xatınnar
 
"K..." şәhәrendә ulğan xәstәxanәlәrneņ berendә unnan artıq mөslimә xәstәlәr ulınıp, bonlar yanına dәxi ayaqı sınmış yәş ber qız kiterelde. Bu qız, ayağını bәylәgәnnәre waqıtta hәr nәqәdәr ber dәrәcә qıçqırmağa wә şiqәyәt itmәgә mәcbűr uldı isә dә, soņra rәxәtlәnep uyqığa kitte.
Өç atna qadәr salınmış urınında yattığınnan son, qultıq tayağına tayanıp xәstәxanә eçendә yөrmәgә rөxsәt ulındı. Bonda ulğan mөslimә xatınnar elek xәldә bu qız yanına űzlәre kilep utırdıqları kebi, bonnan soņ mәzburә (әytep űtelgәn qız) dә anlar yanına barır uldı.
Sәlamәtlәnmeş xatınnar çığıp, anlar cirenә yanalar kilep-kitep torırlar, yәş qız isә ozın waqıt bonda qaldığınnan hәrberenә tanış ulır ide. (...)
Bu yәş qız kitap wә xatlar uqımaq ilә genә dәgel, xatınnarnıņ űtenűlәren tıņlap, yortlarına, yaqınnarına xatlar da yazar ide. Xәtta mөselman xatınnarı өçen ğөmumәn ber yazuçı ulmış ide. (...)
Yәş qıznıņ ayağı tәmam sәlamәtlәnep, çıqar kөnnәre yaqın qaldığında xәstәxanәgә dәxi ber xatın kiterelde. Lәkin bu xatınnı kűrep bөten xәstәxanә xalqı "Allahı Tәğәlә saqlasın..." diә cәnabe İlahiğa yalwarmağa başladılar...
...Bu xatın unikençe babta sөylәmeş ulğan Xәmidә imeş!.. Bezneņ Musa beleşemez dә mәğlűm eşe sәbәbennәn cәzağa duçar ulmış imeş!..
 
Ana ilә qız
 
Wolğa buyında ulğan paroxod kontoralarınıņ berennәn utız çaqrım yıraqlıqta ulğan islam awılında yalğız ber keçkenә hәm dә pәk keçkenә ber űdә14 xatın qızı ilә torır ide. Bu keçkenә wә yartısı cir astında ulğan binağa hәr ayda qırıq tien xaq birerlәr ide. Oşbu aqçanı hәm dә űzlәreneņ qarınnarını tuydırmaq өçen xezmәt itmәgә mәcbűr ulırlar ide. Qış kөnnәrendә xaq ilә cep wә yon erlәrlәr, kinder suğarlar, kөz kөnendә balçıq basıp өylәr sılarlar, cәylektә kөnlәp qır eşene eşlәrlәr. Bu sәbәptәn aç-yalanğaç ulmaslar ide. Xatınnıņ isemene belmәyermez. Lәkin qıznıņ iseme Zәynәp wә atası da Ğosman isemendә idege mәğlűm ide.
Oşbu awıldan kitep sәwdә itep tormaqta ulğan ber sәwdәgәr Mәkәryәdәn15 qayttığında, yaqınnarı ilә kűreşmәk өçen Tuqtamış ide. Űz xanәlәrendә xezmәt itmәk өçen yuqarıda sөylәdegemez tol xatınnı űze ilә bergә barması xaqında tәqdim itte. Xatın qızı ilә berlektә ulmaq şartı ilә bu tәqdimne qabul itte. Wә cөmlәse berlektә sәfәr әydәdelәr.
Bonlar niçә kөnnәr soņında "G..." şәhәrenә cittelәr. Mәgәr dә Salix baynıņ tәrbiәxanәse açılmağı şәhәr eçendә şaiğ ulmış (taralğan) ide. Bu sәwdәgәr isә ber tamaq rasxodı az ulsın niәte ilә, qıznı әlege tәrbiәxanәgә birmәk tuğırısında xatınğa kiņәş birde.
Xatın da baynıņ birmeş ğaqılına wә űgrәtmeş dәresenә kűrә Salix bayğa barıp, yalğız ber yәtim qızı ilә uramda qaldığını sөylәde, hәm nәqәdәr buylә aldap xәylәlәr qormas isә dә, qızı tәrbiәxanәgә alınır ide. Lәkin sәwdәgәrneņ űgrәtdege ilә ğәmәl itmәgә mәcbűr ulmış ide...
Lәkin bәraqәt birsen ki, Salix bay kűp tөpçenmәde dә, Zәynәp qabul idelenәçәk uldı...
 
Tәrbiәxanә
 
"G..." şәhәrendә mөselman yәtimnәrenә maxsus ulğan tәrbiәxanәdәn xәbәregez barmı?.. Ulmaz isә, boyırığız, bonıņ xaqında sezlәrgә ber-ike sűz sөylәyәlem: bөten Aziәgә iseme mәğlűm ulğan Salix bay "G..." şәhәrendә ir wә qız balalar өçen ike bűlektәn ğeybarәt ber islam yәtimxanәse tөzegәn ide.
Tәrbiәxanәneņ irlәrgә maxsus bűlegenә dәgel, bәlki xatınnarğa maxsus ulğan bűlegenә boyırığız, sezlәr ilә bәrabәr kerep kűrәlem. Qurıqmağız, kermәgegez xaqeyqәt dәgel, bәlki faraz wә xıyalıydır.
Oluğ ber zalda unikeşәr ğәdәttәn ğeybarәt uldığı xәldә, altı saf ularaq tezelmeş qız balalar kűreler. Ayaqlarında ap-aq oyıq, өslәrendә yәşel materiәdәn kűlmәk, aq kinderdәn al yapma, başlarında qızıl xәtfә (qәtıyfә) өstenә çikmeş qalfaq, anıņ өstendә zәņgәr tөstә keçkenә şәl salınmıştır.
Saflarnıņ ber başında din mөğәllimәlәre ike mөslimә, ikençe başında hөnәr mөğәllimәlәre ulğan өç rus xatını wә bonlardan ber tarafta ğәrәp tele, farsı tele mөğәllimәse wә yәtimxanәneņ mөdirәse, dәxi өç mөslimә bulınıp, anlar artında kontorada dәftәr totuçı yazıp baruçılar wә iņ soņ urında tәrbiәxanә xadimnәre tezelep, cөmlәse ber qeyәfәt űzәrendә tezelenep tormaqtalardır.
Berençe safnıņ tәmam urta ber cirendә, başında çuar çalma, өstendә sөt kebi aq cilәn uldığı xәldә ber qart xәzrәt qızlarğa qarşı tordığı xәldә kűrelәder. Aq saqalı, mөlayem sűze, nurlı yөze, saf kűņele bu urında telgә alınmağa yaraqlıdır. (...)
Yuğarıda әytelgәn qızlardan kűplәre tegeş, çigeş, nәqeş hөnәrlәre űgrәndeklәre kebi, өslәrendә ulğan kiemnәre űz qulları ilә tegelmeş wә eşlәnmeş imeş. Qul hөnәrlәrennәn kűp şәylәr qәmil qızıqsınu ilә oluğ mağәzin (mәxazin)nar tarafınnan alınmaqta imeş.
 
Mөğәllimә xanım
 
Kiçkәn bűlektә işarәt ittegemez mөslimә mөğәllimәlәrdәn bere xikәyәmezgә mөnәsәbәtle ullığınnan, bu cirdә anıņ tuğırısında dәxi berqәdәr sűz sөylәmәk iqtiza (kirәk) idәr. Bu mөğәllimә yeğerme yәşlәrendә ber qız ulıp, oşbu tәrbiәxanәneņ iņ elek çıqmış saçkәse wә yәki berençe ularaq peşmәk cimeşe ide. Yәtimxanәdә altı yıl tәrbiәlәnep wә ğıylem-mәğrifәt alıp, imtixan birdege soņında, oşbu tәrbiәxanәgә mөğәllimә... ulınmış ide.
Bu kebi millәt anaları arabızdan zohur ittege (kilep çığuı) cөmlәmez өçen ber iftixar (ğorurlıq) uldığı kebi, isemnәre dә millәtemez өçen bөyek ber bәxetter. Lәkin "mөğәllimә xanım" tәğbire ilә xikәyәt itmәk ciņel uldığınnan, bezlәr xәzerge bonıņ mөbarәk isemnәrene ziker itmәyermez. "Xәzerge" didek, çөnki kilәçәktә dөres wә asıl iseme ziker idelener wә kűp xәllәre mәğlűm ulır. İxtimal ki, bu qız bu әsәrneņ iņ berençe bahadirı ula beler. Bezlәr mөğәllimә xanım diә xikәyәmezdә dәwam itәçәkmez.
Mөğәllimә xanım yәş waqıtında ata ilә anadan mәxrűm qalmış ulğan ber yәtim qız ide. Salix bay tәrbiәxanәse açıldığında iņ elek qabul itelgәn qızlar ilә berlektә tәrbiәxanәgә qabul ulınmış ide. Tәrbiәxanәdә ulğan dөres tәrbiә sәyәsendә wә xosusan axır sıynıflarında qart xәzrәt kildegendә anıņ gűzәl nәsıyxәtlәre wә mebzul (mul, kűp) ulğan himmәtlәre (tırışlıqları) sәbәbennәn, әxlağenı ğәyәt gűzәllәştermeş ide. Tәrbiәxanәdә ulğan cөmlә yәtimnәr xanımnı űzlәreneņ anaları mәrtәbәsendә sәwәrlәr ide. Çınnan da, hәr nәqәdәr tuğdırmış anaları dәgel isә dә, analarınnan artıq şәfqәtle wә analarınnan kűp mәrtәbә mәrxәmәtle ulıp, cөmlәsene yaqlar hәm yәrdәm itәr ide.
Mөğәllimә xanımnıņ, tuğanım, qәrendәşem, balam, bәğerem, diә açıq yөz wә lәzzәtle sűzlәr ilә birmeş nәsıyxәtlәre, yәtim balalarğa Napoleon ğaskәrennәn artığraq eş kűrer wә kөlemserәp sөylәmeş yuatuları balalarğa yıldırım16 kebi tәsir birer ide.
İnsannıņ yaşlegendә almış tәrbiәse qәberenә qadәr berlektә ulır, ayırılmas. Bu isә ğaqıllı kemsәlәrneņ tәcribәlәre ilә isbat itelmeş ber şәyder...
Tәrbiә ğөlәması fikerenә kűrә, ğәilә keçkenә ber dәwlәt kebider. (...)
Әdәbiәt ilә şөğellәnu-kűņelene saflamaq wә nәfsene tәrbiә itmәk babında iņ әsәrle uğlan dәwadır. Şuņa kűrә, xatın ulğan kemsә әdәp kitaplarını uqudan hiç waqıtta mөstәğni (xacәtsez) ulmas. Ğәrәbi, farsi, tөrki tellәrene belgәn zatlar өçen hәrtөrle әdәp kitapları bardır. Şuņa kűrә, ğәilә başlığı wә millәt anası ulğan xatın buş waqıtlarında bonlar ilә ğөmer kiçerer wә әdәbi mәcleslәr qorıp, qul astında ulğannarğa gűzәl әxlaq wә ğeybrәt dәreslәre sөylәr. Buylә itmәkneņ faydası ğәilә wә өmmәt өçen çiksezder.
Mөğәllimә xanımda bu qәmilleklәr cөmlәse bardır...
 
Xikmәt xacinıņ soņğı kөne
 
Bikbulat xәzrәt ir urtası ulıp, saqalları ağara başladığı ber waqıtta, qara qaşlı, aq yөzle, simez bәdәnle ber qıznıņ qalpağanı qırın salıp, qarşısında tordığını canı estәmәgә başladı. Әwwәlge abıstay kűp xәstәleklәr kűrep өşәngәn wә balalar tәrbiә itep mәşğűl uldığınnan әwwәlge tөslәrene taşlağan, uyın-kөlkelәrdә dә artıq rәğbәte (telәge) qalmağan ide...
Lәkin alınaçaq xatın bөyek ber bay qızı ulmadığında, qarşığa kilep, kienep, bizәnep tormağı mөmkin ulmadığını gűzәl aņladığınnan, Bikbulat xәzrәt tә oluğ hәm dә iņ oluğ ber sәwdәgәr qızı ezlәr ide...
Dөnyәda bar nәrsә, tırışlıq qәmil ulmaq şartı ilә, әlbәttә, tabılınır. Bikbulat xәzrәtkә dә canı arzu әylәmeş rәweştә ber qız tabıldı. Bu da Xikmәt xacinıņ Ğabbas mellağa birmәk fikerendә ulğan bişençe qızı ide. Wәğdәlәşlektәn soņ, niqәx kөnnәrenә qadәr yәnә ulğan ike ay waqıtta Bikbulat xәzrәtneņ kűrmәktә ulğan tөşlәrene, kűņelendә ulğan xıyallarını hiç soramağız... Bonlar isә sөylәp, yazıp aņlatırlıq xәllәrdәn dәgelder. Ence qalpaqlarını kiep, muyınnarına asıltaşlarnı asıp qarşısına kilep toraçaq ber qız kilmәgenә, kűņel bozaçaq şәylәr ulmasın өçen, Bikbulat xәzrәt qart xatınını oluğ wә keçek cide balası ilә: "Űz kөnegezne űzegez kűregez. Bәnnәn sezgә xәyer-fatixa!" diә awılnıņ ikençe ber oçına ber ű(өy) salıp, ayırıp çıqarmış ide.
Bikbulat xәzrәt: "Hay, kөnnәr bik ozın űtә!"-diә, kөn kiçerә almay yөrdegendә, ike oluğ xadisә (waqıyğa) buldı. Bere-yөz meņ rublyәlek sәnәd (weksel) cawaplılığınça, Xikmәt xacinıņ xәzinәsendә ulğan barlıq әyberlәrenә torg (mөzayәdә) iğlan itelde. İkençese Mәkәryә bazarına kitmeş ulğan uğılı, Qazan şәhәrendә banqıday ille meņ rublya aqça alıp çıqmış uldığınnan dűrt-biş sәğәt soņ, ber fәxeşxanәdә qәtel ulınıp (űterelep), aqçası uğırlandı. (...) Xikmәt xaci uramda torıp aç qaldı...
Xikmәt xaci, bu kөnnәr soņında fәqәt berәr ay miqdarı yәşәp, ber başkortnıņ iņ zәbun (naçar) ber xanәsendә wafat itte...
 
Mөğәllimәne talәplәr17
 
1901 sәnәse cәy kөnnәre ide, mөğәllimә xanımnı berdәn ike talәp zohur itte (sorawçı kilep çıqtı). Bere-...Tahir bay uğılı İbrahim, ikençese... mөğәllim әfәnde ide. Tahir bay tiņsez ber bay uldığı xәldә, İbrahim Tahir baynıņ yalğız ber balası ide. Әmma mөğәllim isә... iņ fәqeyr ber zat ide. Tahir bay wә uğılı İbrahim hәrkemgә mәğlűm uldıqlarınnan, xaqlarında sűz sөylәmәk ğәbәster (faydasızdır). Әmma mөğәllim әfәnde awılda mәktәbe ibtidai (başlanğıç mәktәp) kűrdegennәn soņ, atasınnan miras ularaq qalmış өleşene aqçağa tәbdil idәrәk (alıştırıp), ike yөz rublyane kesәsenә salıp Qazanğa kitmeş wә xariqelğadә (ğәdәttәn tış) ber tırışlıq belәn un sәnә uqıp, oşbu sәnәdә qaytmağa ilә "G..." şәhәrenә kilmeş ide. Qazan şәhәrendә İslam ğıylemnәrendә mәharәt (sәlәtlelek) kәsep ittegennәn başqa Darelmөğәllimin (Uçitelskaya şkola) programması nigezendә imtixan birep, şәhadәtnamә18 almış wә xacәt әda idәr (űtәr) miqdarda fransuzça, nemetsçә dә űgrәnmeş ide. Bonnan başqa buxğәlteriә, matbağaçılıq ğıylemnәrenә dә beler ide.
Bu ike talәptәn hiçbere ikençeseneņ soradığını belmәyerlәr, bu xәl fәqәt mөğәllimә wә Salix bay ilә anıņ xatını ulğan өç zat arasında mөştәrәk (urtaq) ber ser ide. Salix bay wә xatını isә mөğәllim әfәndegә birmәgә qәmil dәrәcә arzu itdeklәre xәldә, mөğәllimәneņ űz kűņelene belmәk estәrlәr ide. Әgәr dә bu mөğәllimәdәn başqa bere ulsa ide, hiç şөbhәsez Tahir bay uğılı wә iņ dөrese dә Tahir bay uğılınıņ baylığın ixtıyәr itәr ide. Lәkin mөğәllimә xisapsız mondıy ber baylıqnı ber tarafqa quyıp, bernәrsәse ulmağan mөğәllim әfәndene ixtıyәr itte...
Mөğәllimә ilә mөğәllim ğıylem, mәğrifәt, gűzәl xolıq, tәqwalıq tuğırısında ber-berenә şulqadәr bәrabәr kilmeşlәr ide ki, buylә rәweştә ber-berenә bәrabәr kilgәn ir ilә xatınnarğa dөnyәda nadir tәsadef (sirәk oçraşu) idelener... Ğәli әfәnde (mөğәllimneņ isemeder) bonnan un-unber sәnәlәr mөqәtdәm "Şәrif" awılında ber ğәmi (nadan) uğılı uldığı xәldә, bu kөndә, Ğәli әfәnde dip, şөhrәtle әdip wә mөxәrrirlәrdәn ulıp, ğәyәt mәğlűmatlı wә gűzәl xolıqlı ber qızğa ir ulmaq şәrәfenә ireşte...
 
İske keşedәn yaņa xәbәr
 
Mөğәllimә xanım Salix bay ilә xatını qarşında űz balaları kebi moğtәbәr wә sәwekle uldığınnan, tuyğa xacәtle nәrsәlәr anlar tarafınnan xәzerlәnmәktә wә buylә ber yәtim balanı hәm iņ yәşeren serlәrenә serdәş ulğan wә hәrber yazularını uqımaqta wә yazmaqta ulğan iņ yaqın balalarını ğaqıllı wә gűzәl xolıqlı wә űzenә tiņdәş ulğan kemsәgә tapşıraçaq uldıqları өçen ğәyәt sөyenerlәr ide. Tuy wә niqәx kөne bonlar tarafınnan rabiğelәwwәl ayınıņ unikençe kөne ularaq bilgelәnmeş ide. (Әmma Tahir bay ulı İbrahim, qızğa űze өylәnә almaw açuınnan, mөğәllimә mөselman qızı tűgel, dip, xөkem idarәsenә ğәriza birә. Qıznıņ tәrbiәxanәgә kergәnçe yәşәgәn awılına keşe cibәrep, metrika dәftәrlәrennәn ezlәsәlәr dә tabalmıylar. Mөğәllimә Salix bayğa űzeneņ ul awılda waqıtlıça ğına torğanlığı, andağı "anası"nıņ da űzeneņ әnise tűgellege turında sөyli. Tөz. Ş. S.)
Salix bay:
Alay isә, ataņ wә anaņ kemnәr? İsemnәrene belerseņme?
Mөğәllimә:
Atam Bikmәt awılında Ğabbas isemendә ber imam wә anam da Ğәyşә isemendә ulıp, bәn dә ul waqıtta Әsma isemendә idem. Lәkin ozın macaralar soņında, әlege xatın qızı uldığım kөnnәn başlap "Zәynәp" isemene aldım. Tәrbiәxanәgә bu isem ilә qabul iteldegem soņında, kem idegemne açıq belderergә sәbәp ulmadığınnan, ğәriәt ulğan (alıp torğan) "Zәynәp" ulıp yөrdem...
Salix bay, tәmam ber xәyrәttә (aptırawda) qalıp, nә dimәgә belmәyep torır ide.
Mөğәllimә:
Әfәndem, bonlar bәnem tarixımnıņ soņ kәğәzlәreder. Mөsağadә itәr isәgez (mөmkinlek birsәgez), başınnan sөylәyәlem dә, tөp çığışım, kem ikәnlegem, açıq mәğlűmegez ulsın, bu kөndә atam da sez, anam da sezsez!..
Salix bay:
Xikәyәteņne beldem. Lәkin bu ğәcәp waqıyğa sәbәbennәn berqadәr huşım kitte dә sөylәşә almıy tordım. Azraq utır! Bonda dәxi ber başqa eş kilep çıqtı (bu waqıtta dűrt-biş minut qadәr çitkә çığıp yөrep kilde).
Mөğәllimә:
Әman19, yәrabbi, xәyerle ulsa ide!
Salix bay:
Ataņnı kűrer isәņ, tanıy alırsıņmı?
Mөğәllimә:
Kűrmәk nasıyp ulsa, әlbәttә, tanır idem, hәr nәqәdәr ayırıldığım waqıtta yәş idem isә dә, yөze wә qara saqalı tөştә kűrdegem kebi hәmişә xıyalımdadır. Lәkin wafat ulğan kemsәne kűrmәk hiç mөmkin ulırmı?
Salix bay:
Ataņ wafat dәgel, bәlki sәlamәtter. Oşbu şәhәrdә, űzegez tormaqta ulğan tәrbiәxanәdә ulğan qart Yunıs xәzrәtter. Xәzer çaqırttım, ataņ ilә kűreşәçәkseņ. İnde ber tuy cirenә ike tuyımız ulaçaqtır. Bu kebi bөyek mәrxәmәt wә niğmәtlәrgә dөnyә yөzendә bezdәn başqa hiçkem ireşmәgәn wә ulmas. Bezneņ sәbәbemez ilә atalı-qızlı ulaçaq wә hiç өmet itelmәgәn lәtıflәrgә mәzhәr ulaçaqsız (kiņ bәxetlәrgә ireşәçәksez).
Mөğәllimә:
Yunıs xәzrәt bәnem atam ulaçaqmı?
Salix bay:
Sәn Zәynәp iseme ilә yөrdegeņ kebi, ataņ da Ğabbas uldığı xәldә, bәğze sәbәplәrgә kűrә, Yunıs isemene almıştır. Bu sәğәttә bonda kilep citeşer.
Mөğәllimә:
Ya Alla! Bu nә xәl! Yәrabbi! Xәlemә mәrxәmәt әylә! Ğaqılıma qűәt bir! Dәxi nә xәllәr kűrәçәkmen! Dөnyәnıņ kűp zәxmәtlәrenә kűrdegem soņında, inşa Alla, bonnan soņ rәxәt kűrәçәkmen! Ya Alla, mәrxәmәt!..
Tәrbiәxanәdә ulğan qart xәzrәt kilep kerdegendә ikençe ber bűlmәdә xәldәn xәbәr birdege soņında, hәr ikesene kűreşterde. Bonlarnıņ bu waqıtta ulğan şatlıqlarını, qoçaqlaşıp ağlaştıqlarını wә başqa xәl wә rәweşlәrene sөylәp aņlatırğa kөçebez citmi. Bu kebi oluğ ber şatlıqqa barı tik yalğız Ğәyşә abıstay qatnaşa almadı, imde bonıņ өçen axirәttә tiņsez şatlıqlar kűrsen.
Ozın mәcles wә sөylәşep utırular soņında, tәrbiәxanәsenә qaytırğa dip, Salix bay xanәsennәn çıqtığında, Әsma xanımğa ber fәqeyrә xatın tuğırı kilep, qulını suzdı. Ayaqları ulmadığı sәbәptәn bәlәkәy arbağa utırıp, ike yaqtan ike tayaq yardәme ilә yөrmәktә ulğan bu xatınnı kűrep bik tә qızğandı. "Hay, bez sәlamәtlek niğmәtene belep şөker itә almıybız. Bonә Allahı Tәğәlәneņ nә xәlgә tөşmeş bәndәlәre bar", diә, kesәsennәn ike-өç danә kөmeş tәņkә alıp, sadaqasını birep kitte.
 
Bәxetle Әsma
 
12 nçe babta Yosıf babay xanәsennәn Әsmanı Xәmidә isemendә ber xatın alıp kittegene sөylәmeş idek. Bu xatın, kәndese sөylәdege rәweşçә, Ğәyşә abıstaynıņ beleş wә duslarınnan dәgel, bәlki dөnyә wә axirәt doşmanı ide. Kűrendege kebi yaxşı xatın da dәgel, bәlki şaytan yalçısı ulıp, adәm başına xәsrәt, millәt өstenә bәla kiterep yөrűçe ide. Yәtim biçara qızlarnı wә sadәdil (berqatlı) yәş xatınnarnı awlap fәxeşxanәlәrgә kiterep satar ide. Gөnahsız balalarnı wә saf, namuslı xatınnarnı buylә rәweştә xaraplıq qoyısına taşlamaq, dөnyә wә axirәt bәdbәxet ulmaqlarına sәbәp ulmaq, bonıņ qarşında urmannan quyan totıp ta bazarğa çığarıp satmaq dәrәcәsendә ciņel ber eş ide. Dөnyәda nәlәr ulmas, nәlәr!..
Rivayatlәrgә kűrә, aramızda bu kebi xәrәm kәsep itűçe dәxi ber çuq Xәmidәlәr ulınıp, xarap uluçı Әsmalar, Xәsәnәlәr sansız imeş! (...)
Әsma, әgәr dә... buylә ber tәrbiәxanәgә tөşmәy, battığı şәrirlәr (cinayәtçelәr) arasında qalmış ulsa ide, şөbhәsez, ber Xәmidә wә Zәynűş ulır ide. Әgәr dә Zәynűş ilә Xәmidәgә Әsma tәrbiәse nasıyp bulsa ide, bәlki Әsma dәrәcәsendә gűzәl xolıqlı, mәrxәmәtle, tәqwa, dindar ber millәt anaları ula belerlәr ide.
Xәmidә "F..." şәhәrenә kilәrәk, Әsmanı beldegemez Zәynűşkә tapşırdı. Lәkin bu waqıtta Әsma tif xәstәlegenә duçar ulıp, өç ay miqdarı ağır yattı. Bәğze waqıtlar Xәyәtınnan өmit hәm kiselde isә dә, axırında şifa kәsep itte wә xәstәxanәdәn Zәynűş űz xanәsenә alıp kilde, wә bu waqıtta Zәynűş өyrәtűenә kűrә Xәmidә tarafınnan Yosıf babayğa mәktűplәr wә axırında bәğze әyberlәre wә şәhәrdә ulğan imam iseme ilә ber ışanıç yazuı cibәrelde. Lәkin bu yazu imam yazuı ulmay, fәqәt anıņ isemennәn yazılmış ide.
Soņra berkөn Zәynűş Әsmanıņ başqa xezmәtlәr өçen yәşrәk uldığını fikerlәp, beraz waqıtlar telәnçelek ittermәk ulıp, xәzerlәmeş kiemnәrne kidermәk uldı. Biçaranıņ zatlı, bөyek tabiğәte mondıy zillәtlәrgә (xurlıq, tűbәnleklәrgә) riza ulmadığında, Zәynűş tә işegene biklәp, sűs çıbırqını urınınnan alıp, meskinәne yarmağa başladı. Bu çıbırqı bonnan elek tә kűp balalarnıņ yәşlәrene ağızmış, ahlarını da kűklәrgә çıqartmış ide.
Ata wә anasınnan qatı kűz cәzasını kűrmәgәn gөnahsız bala, elek mәrtәbә ularaq adәm surәtendә ulğan ettәn qamçı cәzasını tarttı. Biçara nә itsen! Tuğız-un yaşendә ulğan wә awılda tereklek itkәn, nә zakon wә nә tel belgәn qız bala şәhәrdә xәlene kemgә sөylәsen wә kemnәn yәrdәm soramağa belsen. Awıl xalqı hәrnәrsәne sorap wә hәrnәrsәne kűrep yөrdegendә, şәhәr xalqı bonıņ kireseder. Aralarında yalğız ber stena ulğan kűrşelәr berlektә un sәnә torırlar, berseneņ xәlene ikençese asla belmәs.
Ber atna soņında Zәynűş tarafınnan "Kienegez!.." qomandası bireldegendә, cөmlә balalar, kiemnәrene kienmeşlәr wә qamçı açısı onıtılmadığı, xәtta ğөmer barınça onıtılaçaq ulmadığı sәbәple, Әsma da kienep, telәnçe qızlar ilә berlektә nәqәdәr yıraq ulğan woqzalğa kitte. Woqzalda nә xәldә tordığı isә 13 babta uqılmıştır.
Zәynűş űze dә, hәrwaqetta ulğan ğәdәte űzәrendә, rus xatını surәtendә kiendege xәldә, woqzalda ulınır wә ğaskәrenә dә hiçkemgә beldermәy nәzarәt (kontrol) itәr ide. Ber aralıq Zәynűş işarәt ilә Әsmanı vagonğa alıp kerde wә şul sәğәttә quzğalıp ta kittelәr. Mәgәr dә bu vagonda Darwin mәyműnnәre ilә Erbet bazarınnan kәsep itep qaytuçı ber xatın bar imeş. "Et űz iptәşene tabar" dideklәrençә, Zәynűş tә bu xatınnı belep, Әsmanı satmış wә űze ikençe mәnzildә (tuqtalışta) tөşep qalmış ide. Xәlbuqi, Әsma satılınıp yөrmәktә ulğan sanduğaç kebi, űz xәlennәn asla xәbәrdar ulmayır ide. Lәkin telәnçe kiemnәre salınıp, ğәdәti kiyımnәr kienderelmeş ide.
Biçara ber waqıtta Qazan şәhәrenә kilde, ber hәlaqәt çoqırınnan qotılğanı xәldә ikençe ber hәlaqәt qoyısınıņ ağızına citep tuqtamış wә tөşep kitmәgә dә yalğız yarım arşin qalmış ide. Baylar aqçası kemnәrne hәlaq itmәyer? Baylarnıņ eç poşuları nә kebi ğәziz balalarnı wә şayan mәrxәmәt zatlarnı dөnyә wә axirәttә zur wә zar itmәyer?..
Biçara Әsma ber baynıņ nәfsene xozurlandırmaq wә eç poşuını bastırmaq өçen xәzerlәnmәktә, xәzerlәnmәktә dәgel, xәzer qılınmaqta ide...
Usallar arasında Әsma zararsız xezmәtlәr ilә mәşğűl ularaq berqәdәr kөnnәr ğөmer uzdırdığında, yuğarı qattan tűbәn qatqa tөşep kilmәktә ikәn, basqıçtan yalğış yığılıp tөşte dә ayağı sındı...
Bonıņ űzәrenә Әsma da xәstәxanәgә cibәrelmeş ide. (...)
Lәkin bu qıznıņ yәtim wә hiçkeme yuq idegene beldege ilә, şul kөnnәrdә xәstәxanәdәn çıqaçaq ber qartçıq űze ilә bergә awılğa alıp kitep, qızı itep tәrbiә itәçәk uldı. Ber ay miqdarı bergә torıp, xәle mәğlűm uldığınnan, xosusan doğasını uqıdığınnan soņ, bu xatınnan çiksez şәfqәt wә mәrxәmәt kűrә kildegennәn bәrabәrendә kitmәktәn qurıqmas ide.
Tulı cәrәxәt ilә Xәmidә xәstәxanәgә kilep kerdege kөndә Әsma da qartçıq ilә çıqıp awılğa cәyәwlәp kittelәr. Әgәr dә ber kiç qunmış ulsa ide, űzen uğırlap kitmeş ulğan Xәmidәne tanımış ulaçaq ide.
Ğәcәyep tәsadefder ki (kөtmәgәndә oçraşu), Әsma Xәmidә ilә Zәynűşne kűze ilә kűrdege xәldә hiç tanımamış wә xәllәrenә mәrxәmәt itep, yәşlәrene ağızıp qızğanmış ide. Xәmidәne xәstәxanәdә kűrep, Zәynűşne dә bonnan niçә sәnәlәr soņ "G..." şәhәrendә kűrmeş ide. Xәterlisezder, Әsma xanım atası Ğabbas mella ilә oçraşqaç, tәrbiәxanәgә qaytmağa çıqtığında ayaqlarınnan mәxrűm qalğan ber xatın telәnçegә tuğırı kilep, sadaqa birep kitmeş ide. Bu fәqeyrә xatın űzen qamçı ilә yarğan Zәynűş ide...
 
İr hәm xatın
 
Niqәx wә tuylar uzğaç, qız ilә yeğet ber-bere ilә kűreşteklәre kiçәneņ irtәsendә ire (keçkenә qulında ulğan baldağını salıp xanım әfәndegә birdegendә):
Hәr nәqәdәr qeymmәtle dәgel isә dә, ğәyәt tә qәderle ulğan bu baldaqnı sәņa bűlәk ittem, qabul boyır!..
Xatını:
Rәxmәt, nә bireler isә, sәnnәn birelmeş nәrsә bәnem өçen hәm qәderle, hәm qeymmәtleder. Qәderle nәrsә hiçkem qarşında da qeymmәtsez ulmas.
İr:
Moradım çınnan da qeymmәtsez dimәk ide. Yuqsa, didegeņ kebi, bәnem өçen sabawәt (balalıq) waqıtımda wә şәkertlek kөnnәremneņ saçәk kebi çağında iņ qızğanmaqta uldığım ber yәtim qıznıņ űzem kebi ata wә anadan mәxrűm ulğan ber ğәcizneņ yәdkyәre uldığı cәhәte ilә hәm qeymmәtle hәm qәderleder.
Xatın:
Lәkin bu baldaq balalarnıņ dәgel, zurlarnıņdır.
İr:
Aņa da anasınnan qalmış wә anasınıņ yәdkyәre ide. Qımız eçep tordığım awıl imamınıņ (atasınıņ isemene belmәyerem) qızı ide. Ah, biçara, nәqәdәr şayan mәrxәmәt ide. Fәqәt bu dөnyә xәsrәtlәrennәn qotıldı. Çөnki Qazanğa bardığınnan өç ay soņ wafat uldığını işettem. Űze hәmişә xәteremnәn kitmәyer.
Xatın:
Em... em... (baldağınıņ astında ulğan tamğalarğa baqıp wә saçı oçına tağılmış ber altın tәņkәne ireneņ qulına birәrәk):-Ul balağa şundıy ber altın tәņkә birdegeņ xәtereņdә yuqmı?
İr:
Birdem, bu kөn kebi belerem. Lәkin bonıņ kebi dәgel, xәterem yalğışmasa, bu tәņkә bәnem birmeş tәņkәmneņ űze kebi kűreler. Bonda nә ser bar?.. Bonı sәņa kem birde?..
Xatın:
İkençe mәrtәbә kűreştegemez kөndә kire űzemә birmәk şartı ilә oşbu baldaqnı alğan zat birde. Yalğışmas isәm, iptәşlәreņ ilә Qazan şәhәrenә uqırğa kittegeņ waqıtta isәnlәştegemez sәğәttә sin birdeņ!..
Uquçılar űzlәre beler ki, oşbu mөğәllim 11 babta yazılğan yәş şәkertneņ űze imeş. Bu xәllәre mәğlűm uldığında, bonlarda xasil ulğan әsәrne (tirәn kiçerűle xәlne) bәyәn әylәmәk hiç mөmkin dәgelder. Dөnyәnıņ bonça mәşәqәtlәrene kűrdeklәre soņında Әsma ilә Ğabbas cәnabı İlahinıņ bu kebi lәtıyflarına (mәrxәmәtlәrenә) mәzhәr (layıqlı) uldılar. Adәmnәr, kirәk yaxşı, kirәk yaman ulsın, ğәmәllәrenә kűrә cәza kűrerlәr...
_________________________
* Bu әsәr XX yөz başı tatar poziәseneņ kűrenekle wәkile Dәrdemәnd (Zaqir Rәmiew, 1859 1921) şiğere.
1 Әsәr qısqartıp alındı. Aņlaşılmağan sűzlәrneņ qәyberlәrenә avtor űze cәyәlәr eçendә aņlatma birә barğan. Yazuçınıņ şul alımın saqlağan xәldә, teksttağı kűp kenә sűzlәr hәm ğeybarәlәr tөzűçe tarafınnan xәzerge telgә kűçerelde.
2 Tәqwa din quşqannı tına eşlәw, dindar bulu.
3 Mәxdűm wә mәxdűmәlәr mulla ulları hәm qızları.
4 Himmәt telәkkә omtılu, eş belәn qayğırtuçanlıq kűrsәtű, tırışlıq.
5 Fәtwa nindi dә bulsa ber eşne eşlәw din-şәriğәt yağınnan dөresme-tűgelme ikәnen kűrsәtep birű, xөkem çığaru.
6 Ğawam ğәdi xalıq, massa.
7 Gөftegű qara-qarşı sөylәşű, әņgәmә.
8 Wәzen şiğer űlçәme, ritm.
9 Qәdimçe, iske fikerle mullalar balalarnı uqıtuda qara taqtağa yazu h. b. şundıy yaņa alımnarğa qarşı torğannar.
10 İğәnәt, iğәnә yәrdәm, bulışlıq; berәr yaxşı eş өçen xalıqtan cıyılğan aqça.
11 Wәxi berәr fikerne Alla tarafınnan pәyğәmbәrneņ kűņelenә salu, kűktәn boyırıq, xәbәr citkerű.
12 Xәzerge Çilәbe өlkәsendәge Verxneuralsk şәhәre.
13 Tupraq cir, cir bilәmәse mәğnәsendә.
14 Űdә өydә (dial.).
15 Tűbәn Novgorodta hәr jәy sayın bula torğan zur yәrminkә Mәkәrcә yәrminkәse.
16 Yıldırım tөnlә yәki kiçen ofıq çitendә yalt-yolt itә torğan yaqtılıq çatqısı (yıraqta yaşen yәşnәw çağılışı); acağan; yaşen (dial.).
17 Talәplәr telәwçelәr, sorawçılar.
18 Şәhadәtnamә tanıqlıq yazuı, diplom, attestat.
19 Әman iminlek; qotqarığız, mәrxәmәtle bulığız!
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaşlegemdә..."



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^