()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Fatix Kәrimi
(1870-1937)
 
CİHANGİR MӘXDŰMNEŅ AWIL MӘKTӘBENDӘ UQUI*
(Tornalı awılınıņ mәktәbendә)
 
(1898)
 
Әlep, bi, ti, si! Әlep, bi, ti, si!1 Tornalı awılınıņ mәktәbendә bik kűp bala tawışı arasında şul әlep, bi, ti, si! Әlep, bi, ti, si! dip kөylәp әytkәn tawış bik ayırımaçıq işetelәder. Monı әytә torğan bala şuşı mәktәptә uqıta torğan Әxmәtşa xәzrәtneņ űz uğılıdır. İseme Cihangir. Yәşe unda. Xәzrәt bu yıl űz uğılına da sabaq başlattı. Әwwәlәn űz mәktәbendә beraz uqıtıp, annan soņ ber zur mәdrәsәgә cibәrmәk niәtendәder. Xәzrәtneņ ğıylemgә ixlası bik qűәtle. Uğılını bik yaxşı uqıtmaqçı bula. Hәm, әlxәmdelillah, mәxdűm dә bik zirәk bulırğa oxşıydır. Űzegez dә işetәsez bit, niçek bertuqtawsız sabağını qabatlap tora. Bala selkenep-selkenep: әlep, bi, ti, si! dip qıçqırğan sayın, xәzrәtneņ sөyeneçe artıp bara. Menә bűgen әlep, bi uqıydır, isәn-saw bulsa, berazdan iman icege başlar. Yazğa taba, bәlki, Hәftiәk icegenә dә tөşәr. Ber icek tanımğa başlağaç, sűrәgә tөşep, Kisekbaş2, Bәdәwam, Yarım alma3, Yosıf kitabı4... kebi awıl mәktәplәrendә uqıla torğan dәres kitaplarını tәmam itsә, annan soņ eşe sarıfqa5 tөşәrgә genә qala. Ah, şul sarıf! Sarıf isenә tөşkәndә xәzrәtneņ awızınnan sular kilәder. Şul kűz qarası kebi ğәziz Cihangirınıņ sarıf wә nәxű6 başlağanlığını kűrsә, űlsә dә xәzrәtneņ niәte űkenergә tűgel. (...)
Xәzrәt űze qırıq yәşlәrendәder. Zur ber xәzrәtneņ mәdrәsәsendә kűp ğıylem uqığan. (...) Lәkin hәr fәnnәn artığraq ixlası ğәrәpçә sarıf ilә nәxűdәder. Çөnki bonlar өmmәhate ğөlűmder (ğıylemnәrneņ anasıdır). Mәdrәsәdәn çığıp, Tornalı awılında әtkәse urınına mulla bulğan. Mәdrәsәdәn çıqqan waqıtlarında yeğerme tuqız yәşlәrendә ide. Ber kűrşe awıl mullasınıņ qızı ilә өylәnmeş. İņ olı balası yuğarıda әytelgәn Cihangir mәxdűmder. Әxmәtşa xәzrәtneņ niәte mәdrәsә totıp dәres әytűdә ide. Wә ayıruça, űzeneņ fikerenә kűrә, hәr mөmin wә mөselman өçen tieş bulğan ğeylme sarıf ilә ğeylme nәxűne bik yaxşı uqıtmaqçı ide. Şunıņ өçen dә, mulla bulıp citәr-citmәs, awılındağı mәktәpkә balalar cıyıp uqıtmağa başladı.
Bu mәktәp berniçә mulla zamanınnan birle qalıp, ber dә tөzәtelmәgәnlege sәbәple bik iske isә dә, cimerelmәgәn, ber poçmağı eçke yaqtan bik yaxşı itep balçıq berlәn sılanğan wә tışqı yaqtan tişek cirenә ber zur taş tığıp, өstennәn tupraq ilә kűmep quyılğan ide. Matçası dәxi bik çerek bulsa da, ike cirdәn bağana berlә terәtep quyılğan ide. Binaәn ğәlәyhi (şuņa kűrә) atna kiç malaylar mendәrle uynağanda wә yәki mujik7 kergәn çaqta anı mendәr ilә qıynap çığarğanda şul bağanalarğa bik qatı kilep bәrelmәs isәlәr, tűbә taqtasınıņ işelep tөşmәk ixtimalı yuq ide.
Mәktәpneņ dűrt tәrәzәse bulsa da, kűbeseneņ pıyalası watılğan ide. Watılıp tөşkәn pıyala kűze cirenә: "Әwwәl aldım ber distә quyan tirese unar tiennәn, bәhase buldı sigez sum kөmeş" dip matur yazu kәğәzlәre yәisә qarındıq quyalar ide. Mәktәp awılnıņ urta cirendәrәk ber yul өstendә wә kűper başında bulğanlığı sәbәple şәkertlәr өçen su yaqın bulsa da, mәktәpneņ yuğarı yağına kűper astına mujiklar bik kűp tires tűkkәnleklәrennәn yazğa qarşı kөnnәr cılıtmağa başlağaç, tireslәr erep, bik bozıq wә sası islәr çığadır ide. Hәm dә, ni xikmәtter, yazğa taba zәxmәt qağılıp şәkertlәr xәstәlәnergә başlıylar ide. (...)
Mәktәp keçek bulsa da, qunıp yatuçı citmeş bala bar. Bıyıl ğına tűgel, hәr yılda şulay citmeş, siksәn, xәtta qәyber yıllarnı yөzgә yaqın şәkert buladır. Lәkin xәzrәtneņ әçene poşıra torğan nәrsә şuldır ki: mәktәp alğa barmıydır. Şәkertlәrne sarıf wә nәxűgә tөşerep, tirә-yaqtan uquçılar cıyıp, tөrle fәnnәrdәn dәres әyterlek mәdrәsә xәlenә kermider. Xәzrәt űzeneņ ğıylemendә ber dә kimçelek kűrmi. (...) Lәkin mәktәp alğa kitmi. Әllә Әxmәtşa xәzrәtneņ űzeneņ uqıtuında ber kimçelek wә sabaq űgrәtűendә ber tәrtipsezlek bar mikәn?
Alay disәņ, xәzrәt űze uqıtuında da ber dә kimçelek kűrmider. Gәrçә awılğa qunaq kilep yәki tuy tөşep, aş-su bulğan waqıtlarda sabaq birergә mәktәpkә berәr atna kerә almıyça torsa da, buş waqıtında wә baxosus (bigrәk tә) kөnnәr ozayğaç qәyber waqıtlarda kөnenә өçәr mәrtәbә kerәder. Әmma şunısı bar ki, xәzrәt dәrtlәnep kenә mәktәpkә kerә başlağaç, bәdbәxet mujik balaları mәktәptәn çıqmağa da başlıylar. Çөnki yaz citә. Malaylarğa tırmağa yөrergә kirәk buladır, hәm dә şunısı ğәcәpter ki, bu mәktәp bu awılda berniçә mulla zamanınnan birle bulıp kilgәn. Awılnıņ niçә yөz keşese bu mәktәptә uqıp çıqqan. Lәkin uqırğa-yazarğa belә torğan keşelәr bik az. "Әwwәl aldım ber distә quyan tirese, xaqı buldı өç sum kөmeş" dip yazarğa belűçelәr baytaq tabılsa da, soldatqa kitkәn uğıllarğa, kiәwgә kitkәn qızlarğa űz qulları berlә, telәgәn surәttә xat yazıp cibәrerlek atalar, ağalar, enelәr wә satu-aluğa kitkәn atalarğa xat yazıp cibәrerlek wә aylardan kilgәn xatlarnı telәgәnçә aņlap uqırlıq uğılları bik sirәk tabıla. Soldatqa kitkәn uğıllar rus arasında wә yәisә űze kebi uqırğa-yazarğa belmi torğan tatar soldatları ilә bergә tuğrı kilsәlәr, berniçә aylar xat cibәrә almayınça toralar. (...)
Әgәr mәktәpneņ ni өçen alğa kitmәgәnene xәzrәt nizamlı (tәrtiple) wә montazam (rәtle) mәktәplәrdә uqığan ber keşedәn sorağan bulsa, ul keşe şunda uq: "Xәzrәt, gәrçә sin mәdrәsәdә yeğerme biş yıl ğөmer kiçermeş isәņ dә, yalğız tәharәt alırğa wә qıçqırıp-qıçqırıp monazara qılışırğa (sűz kөrәşterergә) өyrәndeņ, bala uqıtırğa өyrәnmәdeņ. Balalar tәrbiәse ğıyleme wә mәktәp idarәse kebi balalar uqıtırğa wә mәktәp qararğa өyrәtә torğan maxsus fәnnәr bardır. Alarnı belmәgәn keşeneņ uqıtqan balasında wә totqan mәktәbendә alğa kitű ixtimalı yuqtır. (...)
Mәktәptә tәrbiә itep balalar uqıta belűneņ bik kűp şartları bar. Şunıņ өçender ki, ruslar, tөreklәr wә başqa Awrupa xalıqları kebi mәdәniәtle millәtlәr bala uqıtırğa mөğәllimnәr wә mөğәllimәlәr citeştermәk өçen uqıtuçılar xәzerli torğan maxsus mәktәplәr yasağannar. Sin mәscettә imam torırğa, cenaza kűmәrgә, niqәx uqırğa wә aşqa yөrep bәleş aşar өçen bilgelәngәn ber adәmseņ. Binaәn ğәlәyhi (şunıņ өçen) sin űz wazifalarıņnan buşıy almıy torğansıņ. Mәktәptә uqıtır өçen niçek bulsa da tırışıp, balalar uqıtu ğıylemenә iә bulğan ber mөğәllim bilgelәrgә kirәk ide.
Mәktәpkә mөğәllim bilgelәgәç, bezneņ doxodımız kimer dip qurqa torğansız. Lәkin bu ber buş fikerder. Әgәr xalıqnıņ faydasına namus wә insafığız berlә tırışır isәgez, әhali (keşelәr) sezgә tağın da artığraq mәxәbbәt itәr. Doxodığız tağın artır. Cәmәğәt arasında qәder wә iğtibarığız artığraq bulır", dip әyter ide. Lәkin bezneņ Әxmәtşa andıy keşelәr ilә kűp kűreşmider, hәm kűreşűne tieş tә kűrmi. (...)
Ğayın, ğayın, fi, qap8! Ğayın, ğayın, fi, qap! Ğayın, ğayın, fi, qap! Kűrdegezme? Kiçә әlifba başlağan Cihangir mәxdűm bűgen, yәğni ber kөn eçendә qayda kilep citte. Ğayın, ğayın, fi, qapnı niçek kөylәp uqıydır. Xәzrәtneņ balası axrısı keşe bulırğa oxşıydır. Kiçә irtә berlә әtkәseneņ birgәn sabağını kiç berlә dә, өylәrenә qaytıp, әnkәsenә tıņlatqaç, annan da ber sabaq aldı. Әnkәse ilә bertuğәn kűrşe awıldağı mөәzin abzası kilgәn ide. Aņarğa tıņlatıp, annan da ber sabaq aldı. Menә şul sәbәple ber kөn eçendә cim, xi, dal, zәllәrne9 űtep, ğayın, ğayın, fi, qapqa da kilep citte.
Cihangir mәxdűm bik yaxşı alğa baruında ide. Lәkin ber qazağa duçar bulıp, berniçә kөnnәr mәktәpkә kilә almadı.
Qazağa dular bulması bu rәweştә buldı. Berkөn irtә berlәn mәxdűm aşığıp-aşığıp mәktәpkә kilәder ide. Xәlbuqi mәktәp işegeneņ tışqı yağına bik qalın boz tuņğan ide, mәxdűm işektәn kerәçәk bulğanda, tayıp yığılıp, өyәldında qaynap tora torğan samawırğa bәrelde, samawır mәxdűmneņ өstenә awdı, mәxdűmneņ qayber cirlәre peşte. Şunıņ өçen dә berniçә kөnnәr xәstә yattı. Şul qağıla torğan zәxmәt әsәre bulmasın dip, abıstay dөnyә kűrgәn, ğөmer sөrgәn ber qarçıqtan cide tөn urtasında cide munçadan cide taş aldırıp, cide saxranıņ urtasına attırdı wә, ime-tomı şul bulsın, dide. Xәzrәt űze dә tәharәt alğannan soņ qomğanda qalğan sunı cen doğaları ilә өşkerep mәxdűmenә hәr kөn eçerә tordı. Arası kűp űtmәde. Ber qamışlı kűldә işetelgәn baqa tawışı kebek, Әxmәtşa xәzrәtneņ mәktәbendә dә çiksez wә xisapsız bulğan başqa tawışlar arasında "waw, hi, lam, әlif, ya!", "waw, hi, lam, әlif, ya!"10 tawışı ayırımaçaq işetelmәgә başladı. (...)
Cihangir mәxdűmneņ yazuğa da dәrte bulğan bulırğa kirәk, çөnki өydә yalğızı ğına qaldığı waqıt, atasınıņ qәlәm wә qara sawıtını alıp, tuğırı kilgәn kәğәz өstenә tөrle-tөrle sızıqlar wә sığır surәte kebek nәrsәlәr yasap mataşadır ide. Atasınnan berniçә mәrtәbә űzenә kәğәz ilә qәlәm sorasa da, xәzrәtneņ fikerençә, icek wә tөrki tanıp betermәgәn balanı yazu wә sızu, wә xisap kebi nәrsәlәr berlә mataştırmaq hiç tә yaraqlı wә aqılğa sıya torğan bulmadığınnan11, mәxdűmneņ ricasını (űteneçen) qabul itmәde. (...)
Yaz citte, mәdrәsә taraldı. Şul űtkәn ber qış eçendә qaysı bala tırışqan? Qaysı bala alğa kitkәn? Qaysı artqa qalğan? Uqığan nәrsәlәre kirәkle wә faydalı nәrsәlәrme? Balalarnıņ ğomerlәre berlә biçara wә feqәra (yarlı) mujiklarnıņ balalarını uqıtır өçen totqan mәsarifları (çığımnarı) zaiğ (әrәm) wә buş kitmәgәnme? Mәdrәsәneņ xәllәren wә balalarnıņ uqu tәrtiben űzgәrtergә, yaņartırğa xacәt yuqmı?.. Bolarnı sineņ berlә min tűgel, mәktәptә uqıta torğan Әxmәtşa xәzrәteņ űze dә belmider. (...) Mәktәp totudan, şәkert cıyudan maqsutı alarğa ber nәrsәlәr beldermәk dәgelder, bәlki uqıtmaqtır hәm dә nә uqıtmaq? Tuğırısıņı sөylәsәk, uqıtmaq ta dәgel, dәres әytmәk, hәm dә sarıf wә nәxűdәn, yәğni űzeneņ ana telene belmәgәn balalarğa ğәrәpçәdәn dәres әytmәkter. Mujiklar balalarını bik kűp bulsa, tırışıp, tırmatıp, ike-өç yıl mәktәptә totalar, ber-ike yılı hiçber nәrsә aņlamıyça icek berlә űtәder. Qalğan ber-ike yılında Kisekbaş, Bәdәwam, Qızıl alma12, Fәzaileş-şөhűr13 kebi hiç faydasız kitaplar uqıtılıp, ğөmerlәre zaiğ itelәder. Asıl hәrber mөselman өçen tieş bulğan iman, inanu wә dini xөkemnәrdәn wә dөnyәğa çığuları ilә hәr kөn wә hәr sәğәttә kirәk bulğan yazu, xisap, tarix wә cәğrafiәdәn hiçber xәbәrlәre bulmıy qala. Mөselmanlıqnı mıyıq kisep, baş qırdırıp kәlәpűş kiűdәn wә yaxşı çapan kiep mәscetkә yөrűdәn genә ğeybarәt dip ışanıp, fikere bozılıp, sűz aņlamıy torğan ber mөtәğәssıyb (fanatik) bula. Bөten eşe, kөçe keşe ğәybәtenә satu belәn çiklәngәn bulıp, mәdәniәt wә progressqa dűrt başlı doşman bula. Űze hiçber nәrsә belmi wә başqasına inanmıy, perepis14 waqıtında tatar dip yazaçaq bulsalar, yuq, yuq, min tatar tűgel, min mөselman, dip suğış çığara. Menә bezneņ ibtidai (başlanğıç) mәktәplәrebezneņ yәşlәre şulardır.
Şul өç-dűrt yıl eçendә sineņ uğılıņ ni uqıdı? Ni belde? Dөnyә өçen faydalı berәr nәrsә өyrәtmeşlәrme? dip mujiklarnıņ űzlәrennәn soralsa, ni cawap birerlәr ikәn? Birәçәklәre cawap mәğlűm tűgel. Çөnki alardan bolay sorawçı yuq. Xәzrәt űze, әlbәttә, soramıy. (...) Soralsa da: "Tәqdirdә yazılğanı bulğandır", dip qısqa ğına cawap birerlәr ide. Lәkin kөtűdә ber kәcә bәrәnnәre sazğa batıp aşamayınça qalsa, tәqdirdә yazılğanı bulğandır, dip tormıylar. Ni өçen xaywannarnı qaramıysıņ, ni өçen yaxşı cirlәrdәn aşatıp simertmiseņ, dip kөtűçene totıp tәpәlilәr. Kűz nurlarınnan ğәziz bulğan balaları bөten ğөmerlәre buyına nadan, axmaq bularaq hәm űze өçen hәm dә başqaları өçen mөgezle ber bәla bulıp qalsa: tәqdirdә yazılğanı bulğan, imeş!
Yaz űtte, kөz kilde. Yalğış әyttem, kөz tűgel, qış kilde. Çөnki Әxmәtşa xәzrәt mәktәpkә balalar cıyıp uqıtırğa başlağanda deqәbr ayı citkәn ide... Fevral ayına qadәr hәr kөn diәrlek mәktәpkә yaņa ber şәkert kilәder ide. Niçek mәktәpkә sıyalar ide, dip ğәcәplәnmәgez. Çөnki ber yaqtan şulay cıyılsalar da, ikençe yaqtan çığarğa da başladılar.
Qazıy15 hәr kөn cәmәğәt aqçası sorıy, şәm wә utın kiterergә әytәder. Şәm alırğa digәn aqçağa balanın atası bazardan araqı eçep qayta. Qaytqaç, xatınını qıynarğa yabışa. Mәktәptә qazıy әfәnde balasınıņ arqasına çıbıq ora. Atna kiç irtә berlәn xәzrәtkә sadaqa birergә balanıņ atası aqça kiterә almıy. Sufıy abzıy** kűmәçkә İsmәğeyl wә qara ikmәkkә İbrahim atlı isemnәr quyğan, ike dә, ber dә balağa: "Qaya, bu kөnnәrdә ber dә İsmәğeyl kűrenmi başladı! Yalğız İbrahim berlә genә kűņelsez bula bit", dip әytәder.
Menә şәkertneņ çabata başmağı yuğalğan. Atna kiç өylәrennәn samawır alıp kilep çәy eçmәkçe bulğannar ide. Űzlәre kergәç, өyәldında samawırnıņ kranın borıp quyğannar, suı ağıp betkәn, çaj-çoj erep utıra. Yәrabbi! Ni eşlәrgә kirәk? Hәr kөn yatqan waqıtta sufıy abzıy qulına çıbıq totqan, әlif yatığız! әlif yatığız! dip qıçqırıp tora, әz genә kөlgәn wә qıçqırğan tawış çıqsa da: "Biktimer, kөlűçe sin buğay, kil әle monda", dip yanına çaqırıp, sırtına çıbıq suğa. Hәm moņar suğarğa da tieş. Çөnki atasınıņ baylığı bula torıp sufıy abzıyğa hәrwaqet İbrahim cibәrә. Sirәk-mirәk kenә bulsa da ni өçen İsmәğeyl cibәrmәskә kirәk? İrtә torır waqıtta, qazıy әfәnde: "Torığız!" dip ber mәrtәbә qıçqıra. İkençesendә çaj-çoj çıbıq tawışı işetelmәgә başlıy...
Hәm dә Sәyfulla wә Ğaynulla ağaylar Әxmәtşa xәzrәtne kűrgәn sayın: "Balabıznıņ ite siņa, tirese bezgә, qatı tota kűregez, xәzrәt", dilәr. Әxmәtşa xәzrәt tә: "Şulay tieş şul, ostaz suqqan cir cәhәnnәmdә yanmas", dip cawap birә. Xәzrәt qolaqnı bora, sufıy abzıy ilә qazıy, xaqlı bulsın, xaqsız bulsın, hәr kөn sırtqa çıbıq suğalar, iptәşlәr kөlә, mısqıl itә, çabata-başmaqnı urlıylar. Qara şeşәsene watalar, sabaqnı belep bulmıy, çөnki aņlatqan keşe yuq, niçek itep uqırğa wә өyrәnergә yul kűrsәtmilәr. Fәqәt, uqı, tırış, mulla bulırsıņ, dilәr. Tormıym bu mәktәptә, çığamın! Menә tamçılar tama başladı. Yaz citә. Tırma bawı, suqa dilbegәse işәrgә kirәk.
Әti! Min irtәge өçen dә sabaq alıp qayttım, irtәgә barmamın, yort eşlәren qararmın. Menә sıyır bozawlağan, әnigә bozaw muyınçağı kirәk ikәn, anı da işep birermen.
Yarar, uğılım, ber kөnnәn әllә ni bulmas.
...Menә mәktәpkә kilmәyençә yөrsәņ, şulay bulır! Sal çikmәneņne, yat suzılıp, çaj-çoj! Hәr çıbıqtan atna kiç irtә belәn birmәyençә qalğan ike tienlek aqça tawışı çığadır.
Űlsәm űlәrmen, bu mәktәpkә monnan soņ kilmәmen! (...) Bezneņ Cihangir mәxdűm bik zirәk bit. Bıyıl icekne tәmam ilә tanıp sűrәgә tөşte. Sűrәne beraz uqığaç ta Kisekbaş kitabın başladı, hiç өyrәtkәn keşe bulmasa da, şunda balalardan kűrә-kűrә xәreflәr quyarğa өyrәngәn... Şulay mataşa torğaç, mәxdűm yazğa taba keşe isemnәre dә yazarğa başladı. Berwaqet mәxdűmneņ kűrşe awıldağı mөәzin abzası kilgәn ide. (...) Mөәzin mәxdűmnәn qәlәm sorap aldı. Menә min siņa ber yul kűçergeç yazıp birim, min ikençe kilgәngә qadәr şunı bik yaxşı itep өyrәnep quy, dip kәğәzne tez өstenә quydı. Qәlәmne yaxşı ğına uçlap totıp, ağızını yomıp, başını sul yaqqa beraz iep wә xәref quyğan sayın irennәrene qıymıldatıp şul rәweştә yazıp birde: "Әwwәl aldım ber distә tөlke tirese sigezәr sumnan, xaqı buldı yeğerme biş sum kөmeş".
Mәxdűm bik sөyende. Xәzrәt berlә abıstaynıņ da şatlığını әytep betererlek tűgel. (...)
Aprel başında mәktәp taralıp citte. Mәdrәsә buş qaldı. Xәzrәt bıyıl dәxi qeyraәt (kűrmi qıçqırıp uqu) ittermәkçe bulıp toradır ide. Lәkin sufıy abzıy: "Qış kөne hәr atna kiçtә min alarğa qeyraәt uqıttım, alar xәzer dә yaxşı belәlәr", digәç, şunıņ berlәn qәnәğәtlәnde. Sufıy abzıy Tornalı awılınnan citmeş çaqrım cirdә ber işan xәzrәtkә barıp, anıņ tәkiәsendә (mөridlәrneņ işan qulı astına ziker16 әytű өçen cıyılıp utıra torğan urınnarı) tormağa başladı. (...)
Mәdrәsәneņ qapqası aldında ozın ağaçlar sөyәp, alarnıņ өstenә salam qaplap quyılğan ide. Gәrçә yaz başı bulsa da, qәyber kөnnәr suıq bulğanlıqtan, kűrşe mujiklar bu ağaçlarnı berәr-berәr alıp өylәrenә yaqmağa başladılar. İşelep tөşkәn salamnarı өstenә sığırlar kilep yatadır ide. Aprel axırlarında qoyaş qızdırıp qarlarnı eretkәç, mәdrәsә tirәse açıldı. Mәdrәsәneņ tışqı yaqtan өyelep quyılğan tupraq nigeze өstenә ozın saqallı wә ğәyәt hawalı, tәkәbber qart kәcәlәr wә yәş-yәş dәrtle kәcә tәkәlәre cıyılıp qoyaşta qızınıp yatarğa başladılar. Bolarnıņ kűp yөrűlәrennәn mәdrәsәneņ tişek poçmağına tığıp quyğan taş өstendәge tupraqlar işelep, tişek açıldı. Kәcәlәr yuq waqıtta bu tişektәn űrdәklәr eçkә kerep, mәdrәsәneņ әçelegendә (idәnendә) qış buyınça cıyılıp torğan pıçraqlar berlә tűbә taqtadan qar suları ağıp cıyılğan sazlıqlarda ğәyәt kәyef wә safa ilә yөrilәr ide.
Yaz bulıp cir kipkәç, mujiklarnıņ berençe eşe saban tuyı yasamaqtır. Monı yasar өçen әwwәlәn mulladan rөxsәt alalar. Annan soņ yәş kilennәrdәn sөlge wә yawlıq wә yort sayın kerep yomırqa wә aqça cıyıp, awılnıņ ber çitendә ber cıyın yasıylar. Kөrәş itterәlәr, at çaptıralar. Wә keşelәrne yөgereşkә cibәrep, uzğannarğa wә өsten çıqqannarğa bűlәklәr birәlәr. Biçara mujiklarnıņ yılında ber mәrtәbә kilgәn milli ber bәyrәmnәreder. Monı betermәk tűgel, niçek bulsa da yәrdәm itep, alğa cibәrergә, wә yıldan-yıl zurraq wә yaxşıraq yasarğa tırışırğa kirәk ide. Xәlbuqi, yeğetlәr ilә qızlar kűreşәlәr, dip, Әxmәtşa xәzrәtneņ saban tuyı yasarğa ber dә rөxsәt birәse kilmider.
Әgәr yәş-cilkençәk tup-turı űzlәre barıp sorasalar, rөxsәt birmәw bik mәğlűm bulğanğa kűrә, yәşlәr moņarğa ber çara tapqannar. Awılda Biktimer atlı qart ber mujik bar. Bala-çağası az. Bu mujik mullanı da yarata. Lәkin mujiklarnı bigrәk sөyәder, hәrbersene űz balası kebek kűrep mәxәbbәt itә. Wә alarğa fayda kiterergә tırışa. Mujiklar da monı ğөmumi ata kebek belep xөrmәt itәlәr. Aşın aşağan, yaşen yәşәgәn bu qart tәcribәle wә tuğırı fikerle ber adәmder. Monıņ fikerenә kűrә, yәşlәrne bik qısarğa yaramıy, qısudan fayda yuq. Yәş waqıtlarında alarğa azraq ixtıyәr birergә kirәk. Uynasınnar, kөlsennәr. Bu dөnyәda ğomer ike kilmider. Usallıq itәse kilgәn keşe niqәdәr qıssaņ da itә aladır. Yәşlәrneņ űz qullarına ixtıyәr birep tә, alarnı xolıq wә tәrbiәgә өyrәtergә kirәk. Yaxşı ilә yamannı űzlәre belep tuqtıy torğan bulsınnar. Biktimer ağaynıņ xәzrәtkә dә sűze űtәder. Çөnki sağ waqıtında bu adәmnәn hәr yıl baytaq qına ğөşer, zәkyәt wә fitır17 kilep toradır. Menә űze kөnnәn-kөngә qartaya bara. Űlgәnnәn soņ monıņ fidiәse18 dә az bulmas. Monı açulandırırğa yaramıy. Çөnki tirә-yaqnıņ mullaları wә ayıruça işan xәzrәt bu adәmne hәrwaqet qarmaq salıp, awlamaqtan kire tormıylar. Lәkin, Allağa şөker, Biktimer ağay mondıy awlawğa tөşmi. Çөnki Allahı Tәğәlәne tanıp, pәyğәmbәrlәrne belep, quldan kilgәn qәdәre ğәybadәt itkәç, tırışıp, xәlәlennәn mal tapqaç, keşegә zararım timәgәç, quldan kilgәn qәdәre başqalarğa yәrdәm dә bulğaç, min űzem işanmın, atna kiçlәre mәscetkә cıyılıp işan qarşısında yoqlıy-yoqlıy borın sızğırtıp utırudan kűp fayda kilmәs, dip әytәder.
Saban tuyın yasarğa waqıt citkәç, yәşlәr cıyılıp Biktimer ağayğa kilәlәr wә xәzrәttәn rөxsәt alıp birergә űtenәlәr ide. Bıyıl da şulay ittelәr. Biktimer ağay:
İrtәgә mәscettәn çığuğa min xәzrәtne çәygә alıp kilermen. İrtә ilә qoymaq peşeregez wә mayın da kűbrәk salığız, dip, kiçtәn xatınına әytep yattı. İrtә berlә Biktimer ağay xәzrәtne alıp kilde. Tarelqa-tarelqa qoymaqlar buşadı. Xәzrәtneņ çapan kűkrәgendәge taplar tağın kűbәyde wә saban tuyına da rөxsәt birelde. (...)
Saban tuyları űtte. Eş başlandı. Xәzrәt suqa өmәse itte. Karaboday wә solı çәçterde. Өmә itte-peçәn çaptırdı. Өmә itte-arış urdırdı, kөltә kitertte. Kөz kilde. Tağın suqa өmәse itte arış çәçterde. Өmә itte utın kitertte. Ber yaqtan, balalar tua, yәşlәr өylәnә, ir berlә xatın ğawğa itәlәr, ayırılalar, wә qartlar űlәlәr. Bu eşlәrneņ barısı da xәzrәt arqılı űtәlәr. Az bulsa da kesәgә-xәrәkәt, malğa bәrәkәt kilә toradır.
Sentyәbr wә oqtyәbrlәr kiçte. Noyәbrneņ yartısı citte. Menә xәzrәtkә tağın mәdrәsә qayğısı kermәgә başladı.
Xәzrәt bik qayğırtuçan, tırışlıqlı, bik tәqwa keşe, niçek bulsa da şul mәdrәsә qayğısını ber dә xәterdәn çığarmıydır, hәm dә mujiklar da, qır eşlәre bette, balalar buş toralar, xәzrәt uqıtırğa başlasa yarar ide, dip әytә başladılar. Xәzrәtneņ űzeneņ dә dәres әytergә dәrte zur. Binaәn ğәlәyhi noyәbr axırında ber comğa kөn comğadan soņ xәzrәt xalıqqa әytte:
Menә, cәmәğәt, qış citte. Balalarnı uqıtırğa waqıt kilde. Balalarnı uqıtmaq wә anıņ ostazını tәrbiә itmәk ata wә anağa farızdır. Űzegez dә belәsez, bez tırışlıqta kimçelek itmibez. Sez dә şul mәdrәsәne qararğa tırışığız. Menә utın, şәm kirәk. Nasıyp bulsa, min mәdrәsәgә dűşәnbe kөn kerergә başlıymın. Sez bu kөnnәn űk balalarığıznı cibәrergә başlağız. Űzebezneņ mәdrәsәbez bula torıp, uqımaq өçen balalarnı çit awıllarğa cibәrgәn keşelәrgә rөxsәtem wә rizalığım yuq. Ostaznıņ qahәr doğası hiç waqıtta tөşmiçә qalmas.
(...) Şinbә kөn mәktәpkә berәm-berәm balalar kilmәgә başladı. Eçne seberep çığardılar. Watılğan tәrәzә kűzlәre cirenә qarındıqlar qordılar. Mәdrәsәneņ poçmağındağı űrdәklәr kerep-çığıp yөri torğan tişekne tağın şul iske taş ilә tığıp, tirә-yağın çűp belәn tutırdılar. Şәkertlәrdәn bereneņ anası balçıq alıp kilep monı eçke wә tışqı yaqlarınnan hәm tűbәn taqtanıņ da tişek cirlәren sıladı. Balalar өylәrenә qaytıp berәr ağaç utın kűtәrep alıp kildelәr. Mәdrәsәneņ piçen yaqtılar. Mendәr wә çikmәnnәren sәnderәgә wә çabataların piç başına atıp, kәtmәrlәrene19 wә qomğannarın idәngә tezep quydılar. (...) Piç beraz yanğaç, bersennәn çәy-şikәr wә bersennәn kűmәç belәn urtaq bulıp kәtmәr belә çәy eçmәkçe bulğannar ide. Lәkin yazıqlar bulsın! Bu dөnyәnıņ kemgә rәxәt kűrsәtkәne bar! Arası kűp űtmәde, mәdrәsәneņ eçe tөten belә tuldı, çөnki piç, ber dә qaralmağan sәbәple, yarılıp betkәn ikәn hәm bıltır da berniçә mәrtәbә ut çığa yazıp quyğan ide, bıyıl tağın kűp bozılğan wә yarılğan. Ber bala tağın өydәn anasın çaqırıp balçıq belәn morcanı sılattı. Şәkertlәr kөnnәn-kөngә arttı wә dűşәnbe, yәğni xәzrәtneņ dәreskә kerәse kөne kilep citte. (...)
(Әmma Әxmәtşa xәzrәt atna buyına mәdrәsәgә kerә almıy: awıl ağayları anı yә qunaq yanına çәygә, yә balağa at quşarğa, yә niqәx mәclesenә çaqırğalap toralar, yәisә xәzrәtneņ űzenә berәr qunaq kilep çığa. Şәkertlәr isә waqıtların şayarışıp, tөrle uyınnar belәn uzdıralar.-Tөz. Ş. S.)
Xәzrәt mәdrәsәgә kerep, ber cirgә өyep quyğan mendәrlәr өstenә utırıp, dәres birergә kereşte. Balalar xәzrәtneņ tirәsenә cıyılıp, hәrbere űzeneņ sabağını qıçqırıp uqırğa wә xәzrәt tә hәrberenә ayırım-ayırım dәres birergә başladı. Әlbәttә, iņ әwwәl sabaq aluçı Cihangir mәxdűm buldı. Şul bıltır başlağan Fәzaileşşөhűr kitabını çığarıp dәres aldı. Gәrçә totlığıp-totlığıp uqısa da, yaxşı tanırğa başlağan ide. (...) Uqığannı aņlıymı, yuqmı, tөrki teldә bulğan başqa kitaplarnı da uqıy belәme, kűçermәyençә yazu yaza belәme, imlyәsı20 tuğırımı, az bulsa da xisaptan qәyber nәrsәlәr өyrәnergә tieş tűgelme? Bolarnıņ hiçberse xәzrәtneņ zihenenә kermider. (...)
Xәzrәt waqıtı bulğanda mәdrәsәgә ikeşәr-өçәr mәrtәbә kerәder. Waqıtı bulmağanda wә tuy-tөşemnәr kűbrәk bulğanda atnası belә kermiçә dә qaladır ide. Sufıy abzıy tağın mәdrәsәgә qayttı wә İbrahim belә İsmәğeylneņ arasındağı ayırmanı yaņa şәkertlәrgә bik yaxşı aņlatadır ide. (...)
Cihangir mәxdűm әwwәlgese kebek tırışuda ide. Fәzaileşşөhűrne çıqtı... Mөәzin abzası kilgәndә Baqırğannı21 bik kөylәp uqıp dәrtlәnderәder ide. Xәtta ber mәrtәbәsendә mөәzinneņ bik kәyefe kilep, mәxdűmgә yançığınnan un tienlek ber kөmeş tәņkә alıp birde. Mulla cenese өçen birű digәn nәrsәneņ niqәdәr awır buldığı bik mәğlűmder. Ayıruça, ber mөәzin өçen bu qadәr bөyek ber qayğırtuçanlıq, telәktәşlek kűrsәtű xariqelğadә (ğәdәttәn tış) ber nәrsәder. (...)
Qoyaş çığıp kөnnәr cılınmağa wә tamçılar tammağa başlağaç ta mәdrәsә tağı buşaldı, wә ozın saqallı qart kәcәlәr belәn dәrtle yәş kәcә tәkәlәre genә, mәdrәsәneņ nigeze өstendә yatıp, bertөrle fәlsәfi fikerlәrgә wә şağeyranә xıyallarğa talmağa başladılar. Әxmәtşa xәzrәt tә, abıstay wә abıstaynıņ qәrdәşe mөәzin belә kiņәş itep, bu yıldan soņ Cihangir mәxdűmne şәhәrgә mәdrәsәgә cibәrmәkçe buldı. (...)
_________________________
* Xikәyә beraz qısqartılıp alındı. Qәyber ğәrәp-farsı sűzlәreneņ mәğnәsen avtor űze cәyәlәr eçendә kűrsәtep barğan. Qәyber şundıy sűzlәr tөzűçe tarafınnan xәzerge telgә kűçerelde.
** Sufıy abzıy elek zamanda, berәr işanğa mөrid bulıp, sufıy iseme astında mәktәp-mәdrәsә poçmağına oyalap, ğөmeren şunda űtkәrűçe, xalıq hәm şәkertlәr xisabına aşap, yәşәp yatuçı sorıkort ber tip.
1 Әlep (әlif), bi (ba), ti (ta), si (sa) ğәrәp әlifbasınıņ berençe xәreflәre. Bozıp әytelgәn.
2 "Kisekbaş" XIII-XIV ğasırlarda icat itelgәn tatar әdәbiәtı yәdkyәre.
3 "Yarım alma" dini-mifologik xikәyәlәr kitabı.
4 "Yosıf kitabı" Qol Ğәlineņ "Qeyssai Yosıf" әsәre (XIII yөz).
5 Sarıf ğәrәp teleneņ morfologiәse.
6 Nәxű ğәrәp teleneņ sintaqsisı.
7 Mujik ğәdi awıl keşese, igençe, krestyan.
8 Ğayın, ğayın, fi, qap (qaf) ğәrәp alfawitındağı xәreflәr.
9 Cim, xi, dal, zәl ğәrәp alfawitındağı xәreflәr.
10 Waw, hi, lam, әlif, ya ğәrәp alfawitındağı xәreflәr.
11 İske (qәdim) mәktәp-mәdrәsәlәrdә dűrt-biş yılsız şәkertlәrne yazuğa өyrәtmәgәnnәr, arifmetika h. b. şundıy predmetlar da uqıtılmağan.
12 "Qızıl alma" borınğı әdәbiәt yәdkyәre.
13 "Fәzaileş-şөhűr" (İzge aylar) Camaletdin Biktaşi digәn mulla yazğan dini eçtәlekle әsәr. Berençe tapqır 1854 yılda Qazanda basılğan.
14 Perepis xalıq sanın alu.
15 Qazıy mәktәp-mәdrәsәdә tәrtip saqlawçı.
16 Ziker Alla isemen bergәlәp qabatlaw.
17 Ğөşer, zәkyәt, fitır ğәdәttә mullağa kiterelә torğan sadaqalar. Ğөşer uņışnıņ unnan ber kűlәmendә dini nalog. Zәkyәt yıllıq keremneņ 40 tan bere kűlәmendә tűlәngәn yıllıq nalog. Fitır uraza waqıtında awız açu sadaqası.
18 Fidiә űlgәn keşeneņ gөnahsın yolıp alu (qotqaru) өçen birelgәn mal, yolım.
19 Kәtmәr çuyınnan yasalğan ber qomğandır ki, monıņ ilә hәm çәy eçәrlәr hәm dә abdәst (tәharәt) alırlar. (F. Kәrimi iskәrmәse.)
20 İmlyә orfografiә, dөres yazu qağıydәse.
21 "Baqırğan" XII yөzdә Urta Aziәdә yәşәgәn, tөrki dөnyәda kiņ tanılğan mәşhűr şağeyr Sөlәyman Baqırğanıy (1186 yılda wafat bulğan) kitabı. Bu kitap yazma hәm XIX ğasırda basma rәweştә tatarlar arasında da kiņ taralğan, mәdrәsәlәrdә dәreslek itep faydalanılğan.
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaşlegemdә..."



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^