()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
ӘDӘBİӘT 9 KLASS
 
Zaqir Hadi
(1863-1933)
 
CİHANŞA XӘZRӘT* (1908)
 
Ufa ğűbernasında B. өyәzendә tөnyәgınnan tөşlek yağına ağa torğan ber su buyında, sunıņ qoyaş batış tarafında, Ş. isemendә zur ğına ber awıl bardır. Uramnarı rәtle tөzelgәn, sunıņ buyınça tөnyәğınnan tөşlek yağına suzılğan. Ber yaqta urman uldığınnan, kűreneşe gűzәlder. Uramnarınıņ berençese sunıņ qırında (yağasında), başqaları da anıņ yanında, berniçә uramnar rәttәn tezelmeşter. Su yanında uramnan başlap berençe, ikençe, өçençe, dűrtençe dip sanarğa mөmkinder. Bolar isә awılnıņ iņ biek1 uramnarıdır. Bu uramnardan başqa berniçә keçek uramnar wә tıqrıqlar dәxi bardır.
Awılnıņ urtasınnan űtkәn, biek uramnarnı kiskәn, qoyaş çığışına kitkәn ber yul oşbu biek awılnı ike bűlemgә ayırmıştır. Ul yul yıraq cirlәrgә kitәr, başkort awıllarınnan űtәr, Bәlәbәy qalasına citәr. Ber ayırması Ufa şәhәrenә dә ilter.
Awılnıņ yort-cirlәre tөrleçәder. Bere başqasınıņ tәmam kireseder: ber yort zur bulsa, anıņ yanında başqası keçekter; ber өy biek bulsa, başqası tәbәnәkter. Bәğzelәre dә tәmam cir astındadır. Өylәrneņ kűbese ağaçtan, bәğzelәre taştan, bәğzese çi kirpeçtәn salınmış, bәğzelәre çıbıqtan űrep, tışqı yağınnan balçıq belәn sılanmıştır. Tűbәlәre bәğzese taqta, bәğzese timer, bәğzese qabıq isә dә, kűbrәge salam belәn yabılmıştır. Arada bәğze zur yortlar, biek өylәr kűrensә dә, alarnıņ kűbese iskergәn, bәğzelәre tәmam cimerelgәn, iәsez yortlardır.
Bu yortlarğa çınlap qına uylap qarağanda, berniçә yıl elek bu xalıq bay bulıp, xәzerdә fәqeyr uldıqlarını belderәder. Xalıqnıņ cir-suları yaxşı, basuları, qırları igengә yaraqlı, peçәnlek wә urmannarı da kűpter. Xalqı өç tөrleder: Qazan tatarı, başkort, yaņa başkort, yәğni çittәn kilep başkort bulıp yazılğan adәmnәr, yaxud2 tiptәrlәr bulsa da, kűbese başkortlar.
Bu xalıqnıņ elek zamannarda cirlәre kűp, bulğan isә dә, xәzerdә bik űlçәwle genә qalmıştır. Başkortlarnıņ iske ğәdәtlәreņçә, awıl başları yuq bәhagә satıp, kem çaqırıp ber kәrrә3 sıylasa, aņa cir birep, tiptәrlәrne wә Qazan tatarlarını űzlәrenә cirdәş itep, ber qadaq çәygә 10 yә 15 disәtinә cir bűlәk itep, cirlәren űzlәrenә dә az qaldırmışlardır. Şulay bulsa da başkortlarnıņ cirlәre başqalarnıņ cirennәn kűpter.
Cirlәrneņ ber bűlemen bәğze bayları qartlarğa araqı eçertep aldığı kebi, ber kisәgen fatıyxa belәn işan xәzrәtlәre dә elmeşter. (...)
Mullaları kűp, mөdәrrislәre, işan xәzrәtlәre, zur mәdrәsәlәre bulsa da, xalqı bik nadandır: ber-ike yaza belűçe, өç-dűrt isemene yazıp quyuçı, bolardan başqaları: qaz eze, quyan eze tөşerűçelәr, barmaq berlә xisap itűçelәr, tayaq kirtlәwçelәrder.
Bu awıl xalkınıņ nadan buluına sәbәp nider?! Өstәn genә qarağanda, xalıqta hәm ğayıp kűrenmider. Mulla saylawlarında da kimçeleklәre belenmider. Kűrәsez bit, mullaları: qaysı xatıyp-mөğәllim, qaysı xatıyp-mөdәrris hәm işan...
Şulay bula torıp ta xalıq bik nadandır!..
 
* * *
 
Mullalarınnan bezgә kirәklese Cihanşa işandır. Şul sәbәptәn, xәzerdә bu awılnı űz kөyençә qaldırıp, Cihanşa işannıņ tuğan awılına kitep, Cihanşa işannıņ bala waqıtınnan başlap, mөdәrris, işan bulğanğa qadәr başınnan űtkәn xәllәren sөylәrmez dә yәnә oşbu awılğa qaytıp kilermez.
İneş atlı awılda igen igep, xaywan asrap tereklek itűçe urta ğına tormışlı Dәwlәtşa isemle ber adәmneņ Mәrdanşa, Cihanşa isemendә ike ulı bulıp, keçe ulı Cihanşa bigrәk tә űtken ber bala ide.
Dәwlәtşa ağay, űze nadan bulsa da, mullalarnı sөyәr, mullalıq wә mөәzinlekne iņ biek mәrtәbәdәn xisap itәr, keçe ulı Cihanşanı da: "Minem Cihanşam mulla bulır, mөәzin bulır, fәlәn bulır", kebi sűzlәrne әytep sөyәder ide.
Bu waqıtta Cihanşağa unike yәş tulıp, Fatıyma abıstayğa sabaqqa yөrep, icek tanıp, sűrәgә tөşep, "Bәdәwam", "Kisekbaş" kitapların da cırlıy başlağan ide. Atasınıņ "mulla bulır" digәn sűzenә Cihanşanıņ rәxәte kilep atasınıņ yөzenә yılmayıp qarıy ide. Çөnki Cihanşa, űzeneņ űtkenlege sәbәple, mujik xezmәtendә bulğan mәşәqәt belәn mullalıq xezmәtendә bulğan rәxәtne uylap hәm űlçәp tә qarıy ide.
Bәğze waqıtta Dәwlәtşa ağay awılnıņ imamı Ğıybadulla xәzrәtne aşqa çaqıra, xatını Xәmidәgә yaxşı aşlar xәzerlәrgә boyıra, aş xәzer bulğaç, Cihanşa Ğıybadulla xәzrәtne arbağa yastıq өstenә genә utırtıp at berlә alıp kilә. Dәwlәtşa ağay qarşı ala. Xәzrәt өygә kerә, xalıq barçası ayәgűrә tora, Ğıybad xәzrәt, tűrgә menep, mendәr өstenә utıra, sadaqa ala, tamaq tuydıra da arbağa utırıp kitep bara; Cihanşa bu eşlәrne baştan axırğaça qarap tora ide.
Menә bezneņ Cihanşanıņ atası sөygәn waqıtlarda, gűyә Cihanşa mulla bula, yәşel çapan, aq çalma kiә, işektәn kerә, xalıq ayәgűrә tora, tűrgә utıra, aqça ala, aş aşıy, şikәr salıp çәy eçә, utırıp qaytıp kitә... Şul nәrsәlәr xәterenә kilә dә, atasına qarap kөlep cibәrә.
Cihanşa, adәm balası bulğanlıq sәbәple, adәm bulunı telider, űzeneņ belűençә, adәmnәrneņ dә iņ berençese bulunı telider, fәqәt Cihanşağa adәm bulunıņ yulın kűrsәtergә tieşleder.
Bala tuğan waqıtta çın keşe bulır, keşe bulunı telәr, ata-anasında insaniәt4 bulmasa, balanıņda insaniәte yuğalır, hәr nәqәdәr insan bulmaq yulında ictihad itsә dә5, yul kűrsәtűçelәr bulmasa, yulında adaşır da, nә insan wә nә xaywan ulır; soņınnan űzençә ber yul belәn kitәr, şul yulnı turı yul dip iğtiqәd itәr6, başqalarnı da şul yulğa өndәr, aşar, eçәr. Waqıt kiçәr, ğөmer űtәr.
Bezneņ Cihanşa da űzen sөyәr, qarşısında bulğan nәrsәlәrneņ iņ yaxşısın űzenә saylar, hәrwaqetta űzeneņ başqalardan өsten buluın uylar ide. Әgәr dә Cihanşa, gűzәl kiemnәr kiengәn, cilkәsendә uqalar quyılğan, yanında qılıç salındırğan, niçә meņ adәmne űzenә baş idergәn qөmandirlarnı, ğaskәr başların kűrsә ide, şunda uq ğaskәr başı bulunı telәr, yulın soraşır, yulğa saluçı bulsa, canını ayamıyça tırışır ide. Şul rәweştә Cihanşa mullalıq fikere berlә sabaqqa bara. Fatıyma abıstay: "Balam, tırışıp qına uqı, mulla bulırsıņ!" dip, űget-nәsıyxәt qıla; Cihanşanıņ bu sűzgә rәxәte kilep kөlә, bayağı xıyallar wә fikerlәr: xәzrәtneņ yәşel çapanı, aq çalması, aşqa baruı, aqça aluı xәterenә kilә ide. Fatıyma abıstaynıņ moradı7: uqı, ğәlim bulırsıņ, dimәk ide; әgәr dә Cihanşanıņ fikerendә bulğan nәrsәlәrne belsә, mullasına iptәş mulla buludan qurkıp, ul sűzne awızınnan ıçqındırmağan bulır ide.
Qış űtte, qar bette, cir açıldı, saban tuyları da uzdı, Ğıybad xәzrәt tә saban өmәse itte. Өmәgә Dәwlәtşa ağay da bardı. Yanında Cihanşa da bar ide, Ğıybad xәzrәt űze dә barıp, saqalın sıpırıp-sıpırıp, borın űtә genә sөylәp, xalıqqa xezmәt boyırdı. Cihanşa da xәzrәtneņ xezmәte ciņel Genә betkәnne kűrep tordı. Saban bette. Cәyneņ yaxşı waqıtları kilde. Dәwlәtşa ağay da, Ğıybad xәzrәtne çaqırıp, fatıyxa almaqçı buldı. Tawıqlar arasınnan saylap iņ yaxşısın suyıp, Xәmidәgә birde. Xәmidә dә tawıqnı әrçep yomırqa belәn tutırıp peşerde. Tawıq şulpası xәzerlәde; ber aydan birle aşamıyça cıyğan maynı xәzerlәp, may belәn aşarğa maylı-yomırqalı kűmәç tә peşerep, samawırnı qaynatıp, qaplap quydı. Berwaqet aq çalmalı, yәşel çapanlı Ğıybad xәzrәt qapqadan kerde. Dәwlәtşa ağay qarşı aldı. Xәzrәt, işektәn kerep, tűrgә uzdı. Yastıq өstenә menep, yomırqa өstenә utırğan qoş kebi utırdı. Dәwlәtşa ağay sadaqa sondı8, xәzrәt alıp doğa qıldı. Xәmidәneņ dә 25 tien nәzere bar ikәn, Dәwlәtşa arqılı xәzrәtkә birderde. Soņ Dәwlәtşa ağay tawıq şulpasın xәzrәtneņ qarşısına quydı. Şulpadan soņ tawıq ite dә kilde. Xәzrәt tә, Dәwlәtşa ağaynıņ hәr eşendә pөxtәlekne, Xәmidәneņ dә tawıqlar aşatırğa, aşqa-suğa ostalığın sөylәp, yaxşı wә yomşaq cirlәren saylap, maqtap-maqtap aşadı. Aştan soņ çәy, çәy yanında kűmәç belәn may, aştan soņ bulsa da, çәy arasında kűmәç belәn may da terәlep tormadı. Mәcles tәmam buldı, fatıyxa qıldı. Çığıp, өyenә qaytıp kitte. Dәwlәtşa ağay xәzrәtne ozatıp qaldı. Cihanşa da xәzrәtneņ kerep utırğannan başlap çığıp kitkәngә qadәr bulğan xәllәrenә berәm-berәm kűzdәn kiçerde: xәzrәtneņ aq çalması, yәşel çapanı, ozın borını, tűgәrәk saqalı, qarşısındağı tawıq itlәre, may-kűmәçlәre, çәy-çınayaqları Cihanşanıņ xәterendә urnaşıp qaldı. Atasınıņ tereklegendә bulğan mәşәqәtlәr belәn xәzrәtneņ rәxәten űlçәp qaradı, bu waqıtta Cihanşa űze dә, tırma tırmalarğa, seberke seberergә yөrep, dөnyә ğazabın kűrә başlağan ide, şul sәbәptәn, niçek itep mulla bulırğa, bu ğazaptan niçek qotılırğa dip uylıy başladı.
Uynağan waqıtlarında da űze mulla bulıp, başqa balalarnı mujik itep uynıy ide. Өydә awlaq qalğan waqıtlarında űzen mullağa oxşatıp, iәgenә qorım sөrtep tűgәrәk saqal yasap, atasınıņ ozın cilәnen kiep, başına sөlge çornap, kөzgegә qarap, űzeneņ mullağa oxşağanın kűrep, bik quana ide.
Ostazı Fatıyma abıstaydan da mullalarnıņ dөnyәda wә axirәttә rәxәt kűrәçәklәren, axirәttә mujiklarğa yәrdәm itәçәklәren, sadaqa birgәn adәmnәrne űzlәre belәn ocmaxqa alıp kerәçәklәren işetep belgәn ide.
Şulay bulsa da, Cihanşa, yaşlege sәbәple, mulla bulunıņ yulın, kűpme uqırğa, qayda uqırğa, mullalıqnı qaydan alırğa-bolarnı belmi ide. Fәqәt Fatıyma abıstaynıņ: "Uqıņız! Mulla bulıņız!" digәn sűzene işetep, şul abıstaydan uqığan balalarnıņ kűp uqığannarı mulla bulıp çığa torğandır, dip uylap yөri ide. Şulay bulsa da, aņar bik ışanıp citmi, Cihanşa aldında uqığan balalardan berniçәse çıqtı, berse dә mulla bulmadı. Alay bulsa da, Cihanşa mulla buludan өmeten kismi ide.
Yәnә cәy űtte, kөz citte. Balalar Fatıyma abıstayğa sabaqqa yөri başladı. Cihanşa da, mulla bulu dәrte belәn, uqırğa kereşte. İctihadı sәbәple, tөrki tanıdı9. Berniçә sűrәlәr10 dә yadına aldı. Mulla bulırğa ğına eş qaldı. Tөrki tanığaç, űzeneņ belgәn kitapların uqıy başladı; ğөlәmanı maqtağan cirlәrne kűrә. Fatıyma abıstay ğөlәmanı mullalar di, şul sәbәptәn Cihanşa kitapta ğөlәmanı maqtağan cirlәrne uqıp rәxәte kilә; mullalıqtan bөyek dәrәcә yuq dip belә ide. Berwaqetta Dәwlәtşa ağay ilә Cihanşa şul sűzlәrne sөylәştelәr:
Dәwlәtşa: "Mәxdűm atası urınına mulla bulğan".
Cihanşa: "Ul mәxdűm niçә yıl uqıdı?"
Өç yıl uqıdı.
Min inde dűrt yıl uqıymın, min dә mulla bulırğa yararmın.
Mәxdűm atasınnan berniçә yıl uqığannan soņ mәdrәsәgә barıp өç yıl uqıdı.
Min dә mәdrәsәgә barıp өç yıl uqırmın da mulla bulırmın.
Yuq, uglgm. Өç yıl uqu belәn mulla balaları ğına atası urınına, yәisә bay balası aqça belәn genә mulla bula; bezneņ kebek mujik balasına xәlfә bulğançı uqırğa kirәk bula.
Niçә yıldan xәlfә bulırğa mөmkin?
Unbiş yıl, az bulğanda un yıl uqırğa kirәk, xәlfә bulğaç ta berniçә yıl torırğa kirәk, şunnan soņ urın çıqsa...
Bik ozaq.
Mullalıq ciņel genә kilmi şul, uqır өçen ozaq waqıt, tırışlıq, baylıq kirәk, bezneņ Ğıybad xәzrәt: "Uqır өçen Nuxnıņ ğөmere, Qarunnıņ baylığı kirәk. Uqu enә belәn qoyı qazu kebider", dip әytә.
Alay bay balaları ğına uqıy torğandır?
Mәdrәsәdә bay şәkertlәrgә xezmәt itep uquçı yarlı şәkertlәr dә bula.
Min dә Tirış awılına mәdrәsәgә barır idem, kűp kenә uqıp, mulla bulır idem. Anda bezneņ qәrdәşlәrebez dә bar.
Yuq, uğlım, ul mәdrәsәdәn mulla bulıp çıqqan keşe yuq. Yәrmi xәlfә, anda un yıl yatıp, axırda mөәzin genә bulıp çıqtı.
Xәzerdә qaysı mәdrәsәdәn mullalar kűp çığa?
Çornaş awılınıņ Ğabdraxman xәzrәtneņ mәdrәsәsennәn mullalar kűp çığa, Ğabdraxman xәzrәtne bik ğıylem keşe dilәr. Berkөn bezneņ Ğıybad xәzrәt: "Çornaş Ğabdraxman xәzrәt kebek ğıylem keşe dөnyәda bulmas",-dip maqtap sөylәde.
Çornaş bezdәn yıraqmı?
Altmış biş çaqrım, dip yөrilәr.
Mine dә Çornaşqa uqırğa ilter idegez.
Bez bay keşelәr tűgel şul. Uquğa mal kirәk dip xәzer genә әytep űtkәrdem.
Min, әti, şәkertlәrgә xezmәt itep tә tuq bulır idem. Tırışıp qına uqır idem.
Uqır ideņ. Sineņ sabaqqa yәptәşlegeņ bar, bәlki mulla da bulır ideņ. Ğıybad xәzrәt: "Fәqeyrlek belәn uqığan şәkertlәr bigrәk tә mulla bulalar", dip әytә. Anaņ riza bulırmı? Abıstay rөxsәt birerme? Ostazdan11 doğa almayınça kitәrgә yaramas. Ostaz xaqı ata-ana xaqınnan artığraq, dilәr.
Bu sűzlәrdәn soņ Dәwlәtşa ağay Cihanşanıņ uqırğa dәrte barlığın belde. Xәmidәgә dә kiņәş itte. Ul da riza buldı. Abıstayğa da barıp rөxsәt soradı. Fatıyma abıstay kűtәrelep bәrelde. "Bıyılğa qalsın, asla rizalığım yuq",-dide. Dәwlәtşa ağay Ğıybad xәzrәtne çәygә çaqırıp qaradı. Xәzrәt: "Asla rizalığım yuq, abıstasınnan űzenә kirәk qadәr uqır. Aņa mulla bulmasqa",-dip cawap birde.
Şunnan soņ Cihanşa: "Atam cibәrmәsә, qaçıp bulsa da kitәrmen",-dip, anasına sөylәnep yөri başlağaç, anası bu eşkә bik qayğılı buldı. Çөnki Cihanşanıņ űzsűzle ber bala uldığını bik yaxşı belә ide. Şul sәbәptәn qaçıp kitәr dә ni dә bulsa bulır dip qurıqtı. "İnde usal cirgә barmıy, yaxşı cirgә bara, urınsız doğa tөşmi, dilәr, alarğa qarap balamnı yuğaltır xәlem yuq, atası, iltep qayt! Xodağa tapşırayıq",-diәrәk, Xәmidә Dәwlәtşa ağayğa sөylәde. Şunnan soņ Dәwlәtşa ağay Cihanşanı Çornaşqa iltep Ğabdraxman xәzrәtkә birde. Bu eşne Ğıybad xәzrәt tә işette, şul kiç Dәwlәtşa ağaynıņ Cihanşanı iptәş mulla itәrgә prigovor cıyıp yөrgәnene tөşendә kűrep qurkıp uyandı da yaq-yağına qarap tөkerde, tөşne Fatıyma abıstayğa sөylәde, Fatıyma abıstay da: "Bәğze tөşneņ kirese kerә, kiregә bulsın",-dip yuradı.
Şul kөnnәn başlap Ğıybad xәzrәt Dәwlәtşağa doşman buldı. "Ul mөnafıyq12 bәņa doşman", dip, artınnan sөylәr ide.
Cihanşa atasınnan ayırılıp mәdrәsәdә qalğaç, Ğabdraxman xәzrәt Cihanşanı Tahircan xәlfәgә birde. Cihanşa da, sabaqqa kűņel birep, ictihad belәn uqırğa kereşte.
Cihanşa mәdrәsәdәge xәlfәneņ xәllәrene, kөmeş sәğәt çılbırını muyınnarına elep, tűbәtәyne qıņğır ğına kiep, mıyıqlarını borıp, qarşılarına şәkertlәren cıyıp, sabaq өyrәtkәnnәrenә, ozın cilәn, aq çalma kiep, çitek-kәweştәn aqrın ğına şığır-şığır şığırdap qına mәçetkә, yәki mәcleskә kilgәnnәrene, xәlfәlәr űtkәndә şәkertlәr ayәgűrә torıp xөrmәt itkәnnәrene, xөrmәtkә kimçelek kűrsәtkәn şәkertlәrgә cәza birdeklәrene, çit mәdrәsәlәrgә monazarağa13 yөrdeklәrene kűrep, bik qızığa ide.
Cihanşa barça xәlfәlәrdәn artıq űz xәlfәsen sөyә: xәlfәseneņ xolıq wә tabiğәte, Cihanşanıņ fikerençә, bik ğaqılğa tuğrı kilә, şul sәbәptәn Cihanşa da xolıqta wә tabiğәttә, qılanışta wә kűreneştә xәlfәse kebek bulırğa ictihad itә ide.
Cihanşa bu eşendә xaqsız dәgel, bu ber Cihanşanıņ ğına da fikere dәgel, başqa şәkertlәr dә: "Dөnyәda berençe ğәlim Ğabdraxman xәzrәt, xәzrәttәn qala-Tahircan xәlfә",-dip sөylilәr ide.
Tahircan xәlfә űze ber quştan mullanıņ өçençe xatınıņnan tuğan, başqa tuğannarınnan űtkenrәk bulğan, űgi tuğannar belәn uzışıp, kөnlәşep, xurlaşıp, talaşıp űskәn, soņınnan mәdrәsәgә kilgәn, űgilek tәrbiәse ilә şәkertlәrne dә ciņgәn ide. Tahircan xәlfә hәr eştә başqalardan өsten bulunı sөyәr, qarşı kilűçelәrgә telәgәn qadәrle zarar itәr, başqalarnıņ өslәrenә basıp kitәr, űzeneņ telәgәn maqsatına citәr ide.
Tahircan xәlfә yәş waqıtlarında sәfahәt ğәlәmendә14 buldı, kűp eşlәr başınnan uzdı isә dә, bu soņğı yıllarda sufıylıq kűrsәtep, tәsbix totıp, xәzrәtkә mөrit bulıp, ul eşlәrne kűmde... Ğabdraxman xәzrәtkә yaqınnardan bulıp, bөten mәdrәsәne qulğa aldı. Әgәr dә şәkertlәrdәn bere өskә kitә başlasa, Tahircan xәlfәneņ kөnçelek tamırları xәrәkәtkә kiler, selkener, açuınnan yөrәge taşır, ğaqılınnan şaşar. Ul şәkerttәn niçek bulsa da űç alırğa, ber ğayıp tabarğa, mәdrәsәdәn tәmam quarğa tırışır ide.
Ber xatını atası өyendә, bere qayınatası өyendә bulsa da, haman da xatın-qızğa yәş çağındağı kebi... ide.
Ğabdraxman xәzrәtneņ űsep kilә torğan ber gűzәl qızı uldığınnan, Tahircan xәlfәneņ dә niәte şul qıznı niçek bulsa da űzenә qaratıp, aldap өçençe xatınlıqqa alıp, Ğabdraxman xәzrәtneņ urınına mөdәrris bulıp qalmaqçı ide. Bu waqıtqa qadәr ni uyladı, şul buldı; şul sәbәptәn bu eşkә dә kereşkәndә bulmıy qalır dip xәterenә kilmi, yaqıynәn15 bulır diә uylıy ide.
Mәdrәsә yanında kibet açıp, şәkertlәrgә өç bәyә berlә satıp, awıl xalkına da burıçqa çәy taratıp, beraz aqça da cıyğan ide.
Tahircan xәlfә Ğabdraxman xәzrәtneņ iņ yaqın xәlfәlәrennәn bulğan, yaqınlıqnıņ çigenә terәlgәn, yaņadan artıq yaqın bulırğa yul da qalmağan ide.
Bezneņ Cihanşa da şul mәdrәsәdә sigez-tuğız yıl ğөmerene űtkәrde. Xolıq wә tabiğәte dә, fiker wә iseme dә űzgәrde: monazir16 Cihanşa, Cihanşa qazıy, Cihanşa xәlfә isemnәre belәn mәşhűr buldı. (...)
Awılına qaytqanda Dәwlәtşa ağay ilә Xәmidә quansalar da, Fatıyma abıstay ilә Ğıybad xәzrәtneņ bәğerlәrene kөyderә, tawıq itlәrene ağu itep yiderә17, mәcleslәrdә Ğıybad xәzrәt berlә qıçqırışırğa kereşә, өstenә өstәl suğıp qıçqıra ide. Şuşı sәbәptәn Ğıybad xәzrәt bik qayğıra, bu nәrsә iptәş mulla bulsa, başım ber bәla bulır, dip tөşenә-tөşenә beraz yөtkerә dә başlağan ide, çөnki awıl keşelәre dә: "Cihanşa xәlfәne űzebezneņ awıldan cibәrmәskә kirәk, ber mullağa urın bar, Xoda rizıqların ireşterer", dip sөylәnә başlağannar ide. Dәwlәtşa ağaynıņ da, Cihanşanı űz awılına mulla itep, mulla atası bulıp, çalma-çapan kiep, uğlı berlә aşqa yөrergә dәrte bar ide. Bәğze waqıtta tөşendә, Cihanşa mulla bula, uğlı berlә aşqa bara, mәclestә, sin mulla atası, tűrgә utır dip, Dәwlәtşa ağayğa da Cihanşa yanında utırırğa boyıralar; Cihanşağa sadaqa birgәndә Dәwlәtşa ağayğa da sadaqa sonalar da, Dәwlәtşa ağay qullarını suzıp uyanıp kitә, Xәmidәgә sөylәp, ikәw quanışalar ide.
Әmma xәzrәt isә tөşendә Cihanşanıņ mulla bulğanını kűrә. Ğıybad xәzrәt mәclestә waqıtta Cihanşa kilep kerә. Tűrgә menep, xәzrәt yanına utıra. Xәzer ber sűz çığarıp өstәl suğıp qıçqıra, xәzrәt, qurkıp, qaltıranıp uyana da yaq-yağına tөkerә ide.
Ğıybad xәzrәt ilә Dәwlәtşa ağaynıņ Cihanşa xaqında uylağan fikerlәre xata ide. Çөnki bu waqıtta Cihanşanıņ fikere başqa ide; mulla bulsa da űz awılına mulla bulmasqa, qayda bulsa da ber yaqqaraq kitep mulla bulırğa, ber bay qızın alırğa, boyar kebi torırğa. Dәwlәtşa uğlı digәn isemne qaldırırğa, yәisә Boxarağa barırğa, mөdәrris bulıp qaytırğa uylıy ide.
Tahircan xәlfә dә Cihanşanı өskә cibәrmәskә tırışıp qaradı isә dә, buldıra almadı. (...)
Cihanşanıņ bu waqıtta kűbrәk uylağan nәrsәse bayu belәn өylәnű mәsәlәse ide; bolarda ike yulnıņ bersen ixtıyәr itәçәk ide.
Berse-bay mәxәllәgә mulla bulıp, ber baynıņ qızın alıp, mәdrәsә salıp, dәres әytű; wә berse dә Boxarağa barıp qaytıp, mөdәrris bulıp işanlıq qılıp, baylarnı qulğa alıp, barça mullalar wә mөdәrrislәrgә өsten bulıp, telәgәn qadәr xatın alıp, ğөmerene rәxәt kiçermәk ide. Cihanşa әwwәldә awılğa mulla bulıp, bәleş aşap yөrergә qәnәğәt qıla ide. Qәnәğәt qıluına sәbәp rәxәtneņ başqa tөrlesene belmәgәnlektәn, űzeneņ dә buldıruına ışanmağanlıqtan ide. Xәzer Ğabdraxman xәzrәtneņ ike ostabikә belәn qәder-xөrmәttә genә toruın, abıstay belәn yәnәşә utırıp, troyqada qunaqqa yөrűen kűrep, fikere űzgәrde. Űzeneņ dә bu waqıtqa qadәr ni uylağanı bula kilde, şul sәbәptәn ğorurı arttı; imde awılğa mulla bulunı, Dәwlәtşa ulı bulunı da telәmi ide. (...) Boxarağa kitәrgә dip kisep uyladı.
Bu fikerne Ğabdraxman xәzrәtkә sөylәde, Ğabdraxman xәzrәt: "Uqığan keşegә monda hәm Boxaradan kim tűgel. Boxarağa barıp ta buş kilgәn adәmnәr kűpter; mәn sәbәtә nәbәtә, yәğni ber cirdә genә torğan nәrsә űsәder dimeşlәr",-dip cawap birde. (...)
Cihanşa xәzrәtneņ rөxsәt birmәslegen belde. Şunnan soņ Cihanşa өyenә qaytıp kitte. Ata-anasınnan rөxsәt alıp, berniçә kөnnәn soņ Boxarağa sәfәr qıldı.
Cihanşanıņ bu eşenә Ğıybad xәzrәt bik quandı isә dә, Dәwlәtşa ağayğa bu eş awır kűrende, çөnki mulla atası bulıp, aşqa yөrergә waqıt citte dip torğanda ğına, Cihanşa Boxarağa kitte.
Dәwlәtşa ağaynıņ da awızınnan aş tөşte. Ğabdraxman xәzrәt tә: "Minem rөxsәtemnәn başqa kitep, bәhrә18 tapmas", dip sөyli ide. Cihanşa berniçә yıllar Boxarada qaldı. Bu aralarda atası Dәwlәtşa wafat bulıp, Cihanşa da Dәwlәtşa uğlı buludan qotıldı.
 
* * *
 
Şűrәle awılında qış urtalarında, yәnwar ayında, kiç sәğәt tuğızda ayaz, ay yaqtısı fonar kebi awılnıņ barça uramnarını bik açıq kűrsәtә; ağaçlar isә hәrqәyűsı hawanıņ suıqlığınnan xәbәr birә, qayusı çart, qayusı çırt dip qıçqırıp cibәrә, yulçılarnıņ çanaları, ğәyәt tә suıqlıqtan, şığır-şığır dip ilerә, uramnan űtűçelәr dә suıqtan qurkıp yөgerә idelәr. İske mәxәllәdә Fәtxi ağay өyendә ber cıyın bar, mәxәllәneņ qartları wә yәşlәre cıyılğannar, өyneņ tűrendә ber... adәm utıra, өstenә sırğan çapan kiep, bilene sorı çalma berlә buğan ide. İşektәn kergәç uņ yaqta, tűrdәn berençe tәrәzә turısında, өstәlgә qәlәm, qara sawıtı, ber zur tabaq kәğәz quyılğan; өstәl yanında ber yazuçı da utırğan ide. Yazuçı: "...әfәndeneņ imam buluına razıy bulğan adәmnәr oşbu kәğәzgә tamğalarığıznı salığız. Yazu belgәnnәregez qullarığıznı quyığız!"-dip әytep tora.
Şunnan soņ xalıq, berәm-berәm kilep, qәlәm alıp, өstәldәge kәğәzgә qayusı quyan eze, qayusı sәnәk, qayusı çűkeç surәte yasap kittelәr; fәqәt өç adәm isem, familiәlәrenә yazdılar.
Bu adәmnәr, űzlәre nadan bulsalar da, ğıylem sөyәrlәr, ğөlәmağa mәxәbbәt idәrlәr, űzlәreneņ nadanlıqlarına űkenәlәr, balalarınıņ da űzlәre kebi nadan buluın telәmilәr ide. Şul sәbәptәn kilәçәkne tөşenep, ber ğәlim adәm tabıp, wәğәz-nәsıyxәtlәre ilә eş qılıp, nadanlıqtan qotılunı uylap, barçası bergә cıyılıp, kiņәşlәr ittelәr dә Dәwlәtşa ulı Cihanşanı mullalıqqa kiterdelәr, şul cıyında prigovornı tәmam qıldılar.
Bu waqıtta Cihanşanıņ, yaņa Boxaradan qaytıp, mәcleslәrdә sűz çığarıp, xalıq telenә kergәn waqıtı ide. Cihanşa, әwwәldә sөylәgәnebezçә, Ğabdraxman xәzrәt mәdrәsәsendә uqıp, Tahircan xәlfәdәn өlge alıp әxlaq kieme peçep, soņ Boxarağa barıp, ul kiemne Boxara riәsı19 belәn tışlap, tөrle buyawlar belәn buyap qaytqanğa, awıl xalqı Cihanşanı kűrkәm xolıqlı, ğәlim wә belekle ber zat dip belәlәr, annan kűp nәrsәlәr өmet itәlәr ide. Şul rәweştә Cihanşa imam buldı. Uqaznı20 qulğa aldı. Boxarilıq belәn ataqlı bulıp, dәwlәtle ber adәmneņ qızına niqәxlanıp, Şűrәle awılına torırğa kilde. (...)
Bara-tora başqa awıl mullalarını da űzenә iәrtep, bәğzelәrene űzenә yәrdәmçe itep, işanlıq arbasına utırıp, nadanlıq saxrasında gizep, adәmnәr citmәgәn cirlәrgә barıp xuca bulmaqçı ide. Ul bu awılda başqa mәdrәsә buldırmassızlıq, űzennәn başqalarnı mөdәrris itep tanıtmassızlıq fikerendә ide. (...)
Cihanşa xәzrәt dәres әytә başlap, Boxara iseme ilә beraz şәkert cıyılsa da, berniçә yılğa qadәr bik artmadı.
"Berәw űlmi, berәw kөn kűrmi" digәn kebi, berniçә yıldan soņ awıl mөdәrrislәrennәn berniçәse wafat bulıp, Cihanşa xәzrәtneņ mәdrәsәsenә kűp şәkertlәr wә xәlfәlәr kilә başladı. Mәdrәsәlәr tuldı. Cihanşa xәzrәtkә dә xezmәt ciņel buldı.
Mәdrәsәne baylar saldıra, tөrle yaqtan şәkertlәr kilә, Cihanşa xәzrәt şәkertlәrgә bәğzesenә şәkert, bәğzelәrenә xәlfә dip isem birә; şәkertlәr uqıy, xәlfәlәr uqıta, Cihanşa xәzrәt űze awıllarğa qunaqqa kitә ide. (...)
Bu xәldә kűp yıllar wә aylar űtte. Cihanşa xәzrәtneņ eşlәre yıldan-yıl alğa kitte: inde űzene xalıqqa işan dip kűrsәtә başladı. İşanlığe mөdәrrislekkә, mөdәrrislege işanlıqqa yәrdәm itte. Mәdrәsәsennәn kűp mullalar çıqtı, kűp adәmnәrne űzenә mөrit itte; kűp mәxәllәlәr wә awıllar anıņ qulına kűçte.
Mөritlәrneņ malları hәm balaları da Cihanşa xәzrәtneņ irkendә ide. Mallarını telәgәnçә sarıf qılır; telәgәn qıznı telәgәn yeğetenә birer; mөritlәr dә űzlәrene, mallarını wә balalarını-barçasını Cihanşa xәzrәtneke dip belerlәr ide.
Cihanşa xәzrәt, әwwәl űzene mөdәrris itep kűrsәtergә tırışıp, ostalığı arqasında űzeneņ telәgәnenә ireşte. Dәres әytә başlağan waqıtlarda ğına başqa awıllardağı mөdәrrislәr wafat ulıp, şәkertlәre Cihanşa xәzrәt mәdrәsәsenә kilep, yıllar űtep, xәlfә bulıp, isem cәydelәr, axırda hәrqәyűsı mulla bulıp çıqtılar. Űz urınnarına xәlfәlәr qaldırdılar. Bu xәllәr Cihanşa xәzrәtneņ iseme taraluğa, şәkertlәre artuğa sәbәp buldı. Başqalar da, monı kűrep, "ul xәlfәlәr Cihanşa xәzrәttәn uqıp ğәlim bulğannar", dip beldelәr; xәlfәlәr kűp dip şәkertlәr kilde, şәkertlәr kűp dip xәlfәlәr kildelәr. Kűp mullalar balaları wә bay balaları da kilde; bәğzese uqıdı, bәğzese uqıttı. Xalıq ta monı kűrde. Kűp adәmnәr Cihanşa xәzrәtkә iәrde. Cihanşa űz awılındağı mullalarğa wә başqa awıl mullalarına da өsten buldı.
Şunıņ өstenә işanlıq flagını da kűtәrde. Kűp adәmnәrne qarşısına kiterde. Kűkkә oçırdı, cir astına da tөşerde. Diņgez kiçerde, sıyrattan uzdırdı, cәnnәtkә gizderde, xurilarnı21 kűrgәzde. Űzenә iәrmәgәn adәmnәrne, şaytan yuldaşı yaxud mөnafıyqlar dip, mөşriklәr22 yanına tezderde... Cәhәnnәmgә kergezde... Bunıņlә bәrabәr űzenә şәriğәt yulınnan tar ber yul tөzede, ul yuldan yөrmәgәn adәmnәrne, bәğze ğәlimnәrne dә: "Alar yuldan adaşqannar",-dip sөyli ide. Űzenә iәrgәn adәmnәrgә şul yulnı şәriğәt yulı dip kűrsәter ide. Axırı yıllarda űz yulına űze dә sıymıy, űz yulınnan űze çığıp yөri başladı. Faydanı kiterer өçen xәyer-doğa, zararnı kiterer өçen bәddoğa qoralı qullanır ide.
Xәyer-doğa өçen Cihanşa xәzrәtkә sadaqa birәlәr. Xezmәt itәlәr, bәddoğadan qurkıp, nәzerlәr әytәlәr, mallarını qorban itәlәr. Әgәr Cihanşa xәzrәtneņ yaqın adәmnәrennәn berse fәqeyrlekkә tөşsә, yә xәstә bulsa, bәlalәrneņ iņ qatısı pәyğәmbәrlәrgә, alardan soņ izgelәrgә bula... Bu adәm Wәlilәrdәn23 diә ide. Әmma doşmannarınnan bere bay bulıp rәxәttә ğөmerene kiçersә, Allahı Tәğәlә sөymәgәn adәmenә barça telәgәn nәrsәlәrene dөnyәda birer, dip kenә celderә24 ide.
Өşkerű-tөkerű belәn dә kűp awırularğa şifa birә, kűp xәstәlәrne tergezә... ide: өşkergәn awıruları yә űlә, yә terelә. Terelsә: "Minem өşkerűemnәn terelde",-di; űlsә: "Űlemgә daru yuq",-dip cawap birә ide. (...)
Xalıqnı dөnyә qumasqa, dөnyәdan qaçarğa boyıra: "Dөnyәnı qusaņ qaçar, qaçsaņ quar", diә ide.
Cihanşa xәzrәt bu sűzne әytűdә xaqsız dәgel... Cihanşa xәzrәt, dөnyәdan qaçıp yөri-yөri, bu soņğı yıllarda dөnyә anı әsir әylәmeş, qulına almış ide! Cihanşa xәzrәt dөnyәdan qaça belmәdeme?! Yűğeysә dөnyә anı ostalıq berlә qudımı?! Cihanşa xәzrәt, qaçqan sayın, dөnyәnıņ urtasına kerә bardı. Yefәkkә çornalğan yefәk eçendәge yefәk qortı kebi, Cihanşa xәzrәt tә, dөnyәğa çornalıp, dөnyә urtasında qaldı...
Ber adәmneņ өç atı bulsa, berene sadaqağa birergә, өç sıyırdan da berene wә başqaça artıq mallarını haman sadaqa qılırğa boyırır ide. Mөritlәr isә andıy zur sadaqalarnı űze kebi ber adәmgә birmәs, mullağa birűne dә mәğqűl kűrmәs; işan xәzrәttәn başqağa birűne telәmәs idelәr. Şul sәbәptәn mөritlәr, malları arta başlasa, bolay dөnyә quarğa yaramas, beraz axirәtne dә iskә tөşerergә, cәnnәttәn beraz urın alıp qalu, saraylar salır өçen berazını işan xәzrәtkә birergә dip, atın cigep, arba yanına ber at yә ber sıyır tağıp, arbasına ber-ike quy salıp, igen satıp, berniçә sumnar aqça da alıp, Cihanşa xәzrәtkә iltәlәr. Sadaqaların birep, cәnnәt açqıçlarını alıp kitәlәr ide. Bәğzelәre Cihanşa xәzrәtne өylәrenә qunaqqa aldıralar da, sadaqalarını birep, cәnnәt açqıçın alıp, telәgәn urınnarına cәnnәtkә saraylar da saldıralar ide.
Cihanşa xәzrәt monıņ ilә genә qalmıy, mәxәllә xalkınıņ quştannarını qulğa alıp, bәğzelәrenә doğa qılıp, berniçә yөz disәtinә cirlәrene dә ostalıq berlә aldı, űzenә şaqtıy ber dәwlәt xasil qıldı.
İnde yәş waqıtta uylağannarı kűbese tuğrı kilde: ike ostabikә aldı. Bere mulla qızı, bere bay qızı; alar da űze uylağança turı kilde: bere simez bәdәnle, yomşaq tәnle, qara qaşlı, qara kűzle; wә bere dә nәfis tәnle, neçkә bille, aq yөzle, kűksel kűzle ide. Yәnә dә ber urta buylı, sorğılt kűzle, qızıl yөzle wә alma bitle qızğa kűze tөşep, bik dәrtlәnep alırğa yөrde isә dә, bu yulı nikter telәgәne bulmadı.
Cihanşa xәzrәt şul zamannıņ bөyek ber adәme bulğaç, ğawam xalqı wә bәğze aņar iәrgәn mullalar da aņa kiņәşkә kilәlәr, hәr eşlәrendә aņa kiņәş itәlәr. Annan ğaqıl alıp kitәlәr dә anıņ belәn eş itәlәr ide. Xalıqnıņ alğa kitűen uylağan ber zamanda, ul alarnı berniçә adımnar artqa qaytarıp cibәrә ide.
Cihanşa xәzrәtneņ iğtiqәdında25: mөselman padişalıqları arasında Boxaradan qűәtle padişalıq yuq. "Boxaranı fәreştәlәr saqlıy, Boxara belәn Өrgәneçne hiçber padişalar ala almaslar. Boxaranı qom alır, Өrgәneçne su alır",-dip әytә ide.
Ğөmerendә өç kәrrә xacğa bardı isә dә, şundayın biek cәmğeyәttә bulsa da, hiçber faydalı nәrsәlәr kitermәde. Kűze açılmadı, fikere tөzәlmәde.
Cihanşa xәzrәt tereklek eşlәrendә dә xalıqqa ğaqıl birsә dә, anıņ kәsep turısında bulğan fikere igençelektә Şәrәfi ağaynıņ suqasınnan, satuda çűprәkçe Fәtxi ağay ilә kibetçe Şәxmi ağaynıņ sәwdәsennәn, hөnәrdә, ostalıqta timerçe Yaqup ağaynıņ hөnәrennәn űtmi ide.
Bәğze xalıq qoyaş wә ay totılunıņ sәbәplәren wә anıņ bulaçağın elektәn xәbәr birűçelәr turısında sorasalar: "Boņa, turı kilsә dә, ışanmağız, bu ğәiptәn26 xәbәr birű bula, ul xәbәr birűçelәr qәferlәr",-dip cawap birә ide.
Xac sәfәrendә waqıtta mөritlәre: "Elektrik fonarları yaqtısında namaz uqırğa yarıymı?" dip sorağaç: "Mayınıņ paklege wә nәceslege belenmәgәnlek sәbәple, şөbhәleder, ixtiәtәn27 uqımasqa tieş", dip cawap birmeş ide.
Şul uq sәfәrendә, ber rus şәhәrendә mөritlәr berlә bazarğa çığıp, mөselman suyğan it ezlәp, ruslardan almayınça, yәhűdilәrneņ dә yәhűdi ikәnleklәre bilgele tűgel dip, ışanmayınça, baytaq yөrgәnnәn soņ, ber tөrekçә belә torğan, başına fәs kigәn itçe әrmәngә turı kilep, tөrekçә sөylәgәnen işetep, "menә mөselman ite, Xoda qayan turı kiterde", dip, әrmәnnәn almışlar ide.
Ğәzeta uquçılar ğıylem wә mәğәrifkә dәlalәt qılalar28, uqırğa quşalar dip, "Şulay şul, menә balalarığıznı uqıtığız! Mulla bulırlar, mөәzin bulırlar" dip, hәrkemne mullalıqqa uqırğa quşa ide.
Çөnki, anıņ fikerençә, ğıylem wә mәğrifәt arttıru-xalıqnı mullalıqqa uqıtıp, mulla wә mөәzin itű berlә hәm dinne qűәtlәw-mәxәllә kűbәytű, hәr mәçetkә ike mulla, ber mөәzin quyudan ğeybarәt ide. Mәxәllәsendә yaza belűçe ike adәm buldığı kebi, isemen yazıp, qul quya belűçe dә өçtәn artıq yuq ide.
Űzeneņ yort-cirlәrene bik neçkәlәp qarasa da, mәdrәsә eşlәrene bik өstәn yөretә ide. Anıņ şәkert cıyuı, mәdrәsә qarawı: cigәr өçen at, sawar өçen sıyır, yon өçen quy asrawdan ayırması yuq ide.
Mәdrәsәsendә qırıq-ille yәşle xәlfәlәr bulsa da, şәkertlәr dә kűp bulsa da, nә dөnyә xәlennәn wә nә başqasınnan xәbәre bulmağan biçaralar ide. Alarça, "Cihanşa qart kebi dөnyәda ğәlim yuq. Bu mәdrәsә kebi cir yөzendә mәdrәsә yuq". (...)
Cihanşa xәzrәtneņ ike abıstaydan kűp mәxdűmnәre, űtken wә qәbiliәtle balaları bulsa da, anlarğa tәrbiә birep, yaxşı tәrbiәle mәdrәsәlәrdә uqıtıp adәm itә almadı.
Mәdrәsәsene dә tәrtipkә salıp, waqıflar tәğәyen itterep24, daimi surәttә nigezne tazartıp qaldırırğa qulınnan kilmәde. Kűp waqıtlardan birle dәwam itep kilgәn wәqeflı Boxara mәdrәsәlәrendә uqıp qaytsa da, annan ğeybrәt alıp, űz mәdrәsәsene dә şul mәdrәsәlәr kebi itәrgә hiç tә xәterenә kilmәde. Başqa eşlәr xaqında bik kűp tөşlәr kűrsә dә, mәdrәsә xaqında ber kәrrә dә tөşenә iņmәde. Xalıq faydasına sarıf itelәçәk aqçalarğa, cәnnәt saraylarını satıp, űzenә saraylar saldırdı. Praklar satıp30, atlar aldı; şul sәbәptәn aņa iәrgәn keşelәr barçası ğıylemnәn mәxrűm qaldı. Şulay itep, Cihanşa xәzrәt berniçә yıllar xalıqnıņ malını wә aşını yaxut başını rәxәt-rәxәt aşadı isә dә, bәğze waqıtlarda buğazına arqılı kiterűçelәr dә buldı. Axırı ğөmerlәrendә bәğze fikerle adәmnәr tarafınnan ğәzeta wә risalәlәr çığıp, beraz xafa qıla31 başladılar.
Cihanşa xәzrәtneņ mөdәrris bulıp, qızıp dәres әytergә, şәkert kűbәytergә, ataqlılığını cәyәrgә tırışqan waqıtlarında ğına Şaqir mәxdűm Qışkardan32 qaytıp, taş mәçetkә imam xatıyp mөdәrris bulıp, bonıņ kűņelenә qurqu saldı. Çөnki Şaqir mәxdűm Qışkar mәdrәsәsendә uqıla torğan "fәnnәrne" hәrqәysın kűrgәn. "Xanimella"nı, "Qazıy mirza"nı33 wә başqa Xaşiәlәrne34 dә kűrep űtkәn. Qazanğa, Tűntәrgә monazarağa, bәxәslәşergә yөrgәn, mөcadәlә35 berlә kűp adәmnәrne ciņgәn ide. Şul sәbәptәn oyatsızlıqqa өyrәngәn, hiçberәwdәn qurıqmıyça sөylәrgә ğәdәtlәngәn: űzeneņ fikereņçә, kűkrәgenә cәwhәrlәr tutırıp kilgәn ide. Şaqir mәxdűm mulla bulğaç ta, űzen belderergә, xalıqqa űzene ğәlim itep kűrsәtergә, niçek tә bulsa ber kәrrә Cihanşa xәzrәtne sűzgә kereşterergә, selketergә uylap yөri torğaç, Cihanşa xәzrәtneņ dәresenә kerde. Dәres birә başlağaç, berazdan soņ, Şaqir mәxdűm anıņ ber sűzennәn elep aldı da selkep saldı. Cihanşa xәzrәt cawapqa kereşte isә dә, axırda űzeneņ terәlep qalaçağın sizde; Şaqir haman da bar qűәte berlә qıçqırıp, başın selkep-selkep, barmağını Cihanşa xәzrәtneņ kűzenә tөrtep-tөrtep sөyli ide.
Şunnan soņ Cihanşa xәzrәt berazdan soņ sәğәten açıp qaradı da: "Çaqırğan cir bar, kitәrgә waqıt ikәn",-dip, dәresne tәmam itep, çığıp kitte. Şaqir mәxdűm, Cihanşa xәzrәtneņ xәlen belep, kitep bardı. Şәkertlәrneņ dә zirәklәre eşne sizep qaldı. Cihanşa xәzrәt bu xәldәn qılğan farazlarına, qorğan plannarına Şaqir mәxdűmneņ qarşı kilәçәgenә tөşende.
Şaqir mәxdűm dә, atasınnan qalğan ber keçek mәdrәsәsendә mәxәllә balaların cıyıp, űzeneņ qәrdәş-ıruğlarınnan berniçә mulla balalarını da kiterep, dәres әytә başladı. (...)
Cihanşa xәzrәt hәm bu waqıtlarda tik yatmadı; yulnı başqa yaq belәn qapladı. Әlege işanlıq kreposte belәn Şaqir mәxdűmneņ hөcűmennәn űzen saqladı. Yәnә kűp adәmnәrne űzenә mөrit itte. Eşlәre yәnә alğa kitte.
Şaqir mәxdűmneņ mөdәrrislege ozaqqa barmadı. (...)
Tәmam tınıç qına berwaqetta axırğı yıllarda Xәsәn isemle ber mulla Cihanşa xәzrәtneņ yulına qarşı kilde. Xәsәn mulla űze dә açıq fikerle ber mulla ide. Şul sәbәptәn Cihanşa xәzrәtneņ eşlәrene, kileşmәgәn cirlәrene xalıqqa berәm-berәm kűrsәtte. Kűp adәmnәrne űz fikerenә iәrtte. Xәsәn mulla yәş waqıtta Cihanşa xәzrәt mәdrәsәsendә uqıp, ul mәdrәsәdәge kimçeleklәrne tөşengәç şәhәr mәdrәsәsenә kitep, anda da telәgәne rәweştә qәnәğәtlәnmiçә, çit mәmlәkәtlәrdә dә gizep, axırda awılına qaytıp imam bulğan ide. Xәsәn mullanıņ awılı Cihanşa xәzrәtneņ awılınnan utız biş çaqrımda isә dә, ul tarafta Cihanşa xәzrәtneņ mөritlәre kűp bulğanlıq sәbәple, anıņ barıp yөri torğan awıllarınnan ide. Bu awılnıņ ataqlı baylarınnan ulan İskәndәr xaci da Cihanşa xәzrәtneņ mөritlәrennәn hәm bik dus bulıp yөreşә torğan adәmnәrennәn ide.
İskәndәr xaci Cihanşa xәzrәtkә mөrit bulsa da, űz awılınıņ mullası-Xәsәn mullanıņ atası ulan Xafiz mullanı da bik sөyә, berberlәre ilә yөreşәlәr. Xәsәn mullanı da űz balası kebi kűrә ide.
Xәsәn mulla bala waqıtta İskәndәr xacilarğa kilә. İskәndәr xaci: "Minem mulla kiәwem kilgәn", dip kөlә. Xәsәn mulla, oyalıp, qarşılarınnan çığıp kitә ide.
Çөnki İskәndәr xacinıņ Fәxrelbәnat isemle bik gűzәl ber qızı bar ide. Xәsәn mulla, atası aldında "kiәw" digәn sűzdәn oyalsa da, awlaq qalğan waqıtlarda Fәxrelbәnat belәn baqçada kűzgә kűz qaraşıp, sөylәşep yөrilәr ide. Çөnki iske zaman ğәdәtençә, Fәxrelbәnatnıņ sigez yaşendә ğaqde niqәxı36 ulğan ide.
Xәlbuqi, bu xәllәrdәn xәbәrsez Cihanşa xәzrәt, İskәndәr xacinıņ qızına qızığıp, өçençelekkә alırğa űzençә berketep quyğan ide. Fәxrelbәnat isә, sigez yaşendә Xәsәn mullağa niqәxı bağlanu sәbәple, Cihanşa işannıņ tozağınnan qotılğan ide.
 
* * *
 
Martnıņ axırına qarlar eri başlap, çoqırlarda sular kűrenә; qar astındağı çűplәr, salamnar da barçası kөnnәn-kөn өskә kűtәrelә, uramnarda cıyılğan sular yanında "qıyğaq-qıyğaq!" dip qıçqırğan qaz tawışları da işetelә...
Bu dәrtle kөnnәrneņ bersendә ide ki, İskәndәr xaci hәm abzarğa çığıp, qulına kөrәk, alıp, cıyılıp torğan sularnı ağızıp yөri ide.
Bu waqıtta İskәndәr xacinıņ qolağına şaltır-şoltır tawış işetelde, qapqanı açıp qaradı; kilep tuqtağan troyqanı, çanada utırğan Cihanşa xәzrәtne kűrde. Xaci, qapqanı açıp, xәzrәtne qarşı alıp kűreşkәç, өygә alıp kerde. İskәndәr xaci xәzrәtneņ xәbәrsez, çaqırusız kilűenә ğәcәpsende... İsәnlek-sawlıq soraşıp çәy eçә başlağanda, İskәndәr xaci: "Xәzrәt! Sezne niçek bolay cil taşladı? Qayda bulsa bardıņızmı?" dide.
Cihanşa: "Yuq... tuğrı sezgә kildem".
İskәndәr xacinıņ sorawına sәbәp şul: İskәndәr xaciğa Cihanşa işannıņ kilә torğan waqıtları mәğlűm ide. Ber mәrtәbә tәkәlәr simergәç, ber mәrtәbә qaz-űrdәk өlgergәç, ber mәrtәbә suğımnar suyğaç kilep, qunaq bulıp kitә torğan ğәdәte bar ide.
Şundayın uylamağan berwaqetta Cihanşa işannıņ kilűe İskәndәr xacinı şөbhәgә tөşerde.
Cihanşa işan, haman yomırqa salırğa yөrgәn tawıq kebi yөrenep, sөylәgәn waqıtta әyter ber sűze bar kebi belenә ide.
Cihanşa işannıņ mөritlәre dә işetep işan berlә kűreşergә kildelәr. İkençe kөn өylәrenә işannı kertergә wәğdә alıp kittelәr.
Kiç bulğaç, yәnә dә çәy eçәrgә utırdılar, qunaq bűlmәsendә işan belәn xacidan başqa ber adәm yuq ide. Çәy arasında şul sűzlәr sөylәnde:
İşan:
... ağay mәçettә kűrenmәde.
Xaci:
Yәş kәlәşne taşlap kitә almıy torğandır.
Ul yәşkә өylәndeme?
Ul xәzer yәşәrde...
Yәş xatın yaşәrtә bit...
Yәş abıstaynı alğaç, sez dә yәşәrgәn idegez.
Min ul çaqta yәşәrgәn idem dә, xәzerdә qartaya başladım, şul sәbәptәn yaņadan yәşәrergә isәplәp toram...
Xәzrәt! Alay bulsa yәşәrtik... Şәriğәttә dűrtkә qadәr dөres disez bit.
Şәriğәt ikedәn başlap dűrtkә qadәr өylәnergә quşa...
Alay bulsa, yaşәrtәbez.
Xaci әfәnde, tuğrısını disәm, minem yәşәrmәkem sineņ qulıņdadır. Әwwәl tөşemne sөylim dә soņ űzegez dә aņlarsız.
Ber kөn ramazan şәrifneņ әwwәlge comğasın uqıdım da, comğadan soņ ziratlarğa barıp, yәsin şәrif uqıp qayttım. İkende waqıtı kerde, mәçetkә bardım. İkende, axşam uqığaç, өygә qayttım da, iftar itep37, xөrmә aşadım. Soņ ber meņ tәhlil әyttem dә, tәharәt alıp, tәrawixqa bardım. Cәmәğәt berlә yәstű wә tәrawix namazlarını әda qılğaç38, өygә qaytıp, ber xөrmә aşap, fәqәt ber çınayaq su eçep, uqıy kilgәn Qөrәnem bar ide, şunı uqıdım. Arığaç, baş oçım sırğan çapanımnı quyıp qına yoqlarğa yattım.
Şul waqıtta tөşemdә bik hәybәt çıltırap ağa torğan ber yılğanıņ buyında yәm-yәşel çirәm өstendә buldım; dөnyә yөze yap-yaqtı, qoyaş kűtәrelep zөxa namazınıņ39 waqıtı yılğadan tәharәtlәndem. Suı kөmeş kebi saf hәm dә tatlı ide. Şul waqıtta şәyexem xәzrәtlәre qarşımda buldı. Yanında aq saqallı, nurlı yөzle ber qart hәm bar ide. Hәr ikese berlә kűreştem. Qartnıņ qulları yop-yomşaq, mamıq kebi, barmağında sөyәge yuq ide. Şәyexemnәn ul qartnıņ kem uldığını soradım, ul: "Xozır ğәlәyhessәlam",-dide. Ul qart ta bәnem kem uldığımnı soradı. Şәyexem: "Tatarlarnıņ şәyexlәre өstendә baş şәyex dәmulla Cihanşa bine Dәwlәtşadır... Tatar ğәlәmendә sezneņ ğayıp irәnnәr arasındağı qotıp armәrtәbәsendә40 ulan adәmder. Dimәk ki, tatarlarnıņ qөtıbidır. Wә hәm űzemneņ xәlifәlәremneņ arasında iņ sөyeklese wә bөyege uldığınnan, űzemneņ lәqәbemә41, familiәmә totaştırdım, hәm dә... awılnıņ İskәndәr xacinıņ dәmadı (kiәwe) bulaçaqtır",-dide. Qart: "Bәrәqәlla",-dip qıçqırıp cibәrde. Şul tawışqa uyandım; haman şul tawış qolağımda işetelә. Yanımda xuş islәr kilә, bөten canım wә tәnem rәxәtlәnә ide, bu tөşemә bik ğәcәpsenep, sөbxanalla, didem dә bik ozaq uylap yattım. Sezne bik dus kűrgәnlegem sәbәple kәrimәgez42 Fәxrelbәnatnı da balam kebi sөyә idem! Şul sәbәptәn anıņ xaqında bik qayğırtam. Yaxşı, tәwfıyqlı ğına ber yuldaş birsen dip, Xaq Tәğәlәdәn sorıy idem. Çөnki zamannar bozıldı, yaxşılar da azaydı. (...) Şul sәbәptәn bәn sezgә kildem, Fәxrelbәnat niçә yәştә? Bu izge eşkә qayçan kereşergә, şunı sezdәn belmәkçe, űzemneņ dә fikeremne sezgә beldermәkçe, kiņәş itmәkçe buldım.
Xaci:
Xәzrәt, minem qızım xәzerdә bik yәş bit.
İşan:
Şәriğәtemezdә yәş bulsa da niqәx dөrester; űz aramızda niqax qılırmız da, waqıtına qadәr űzegezdә torıp torır. Qunaqqa kilgәn waqıtlarda ğına kűreşep, sөxbәt qılırbız43.
Waqıtı citkәç, zөfaf44 ulır, өyemezgә barır. Telәgәn waqıtında sezgә kiler, şul rәweştә ğөmerene rәxәttә űtkәrer. Bu eşkә, әlbәttә, űze dә razıy bulır... Bonday şәyexlәr arasında bulğan serlәrne hәrkemgә sөylәrgә dә dөres dәgelder. Әmma sez minem iņ yaqın, iņ sөykemle mөritlәremnәn bulğanlıqtan, sezgә sөylәdem. Xәzrәte Әbűbәker xәzrәte rәsűlgә niçek ide, sәn dә bәņa şunıņ kebi iņ yaqın duslarımnansıņ. Qızıņız Fәxrelbәnat ta xәzrәte Ğәyşә kebider! Fәqәt aramızda bernәrsә genә qaldı. Fәxrelbәnat bәnem niqәxımda bula... Bonnan başqa taraflarını űzeņez dә belersez. Yaxşı ğına uylap qaraņız!
Xaci:
Xәzrәt! Min sezgә turısını disәm: minem qızım sigez yaşendә ikәn waqıtta sөyekle ber yeğetkә şәriğәtçә niqәx itelmeş, bağlanmıştır. Xәzerdә anıņ niqәxı űz ixtıyәrındadır. Şul sәbәptәn sezgә hiç tә әyter sűzem yuqtır. Çөnki bәnem ixtıyәrımnan çıqmıştır.
İşan:
Alay bulsa da Fәxrelbәnat ixtıyәrlıdır, baliğa45 bulğannan soņ telәgәn adәmenә bara beler. Sez minem xәbәremne dә anası arqılı әytterep qaraņız! Min űzem dә, anı wәğәz-nәsıyxәt qılıp, ber mәktűp yazarmın. Xaci:
Әytterep qararmın, xәzergә sabır itep torıņız.
İşan:
Şәriğәt izge eştә aşığırğa quşa...
İskәndәr xaci Cihanşa xәzrәtkә wәğdә birmәde. Şulay bulsa da xәzrәt Fәxrelbәnattan өmetne kismәde; xacida ber kөn torıp, өyenә qaytıp kitte.
Biçara İskәndәr xaci şul dәrәcәgә kilgәn ide: әgәr dә Fәxrelbәnat Xәsәngә niqәx idelmeş bulmasa, işanğa birűendә şik yuq ide...
Başqa mөritlәre bulsa, "bөyek dәrәcәlәrgә ireşәm", dip, xatının sorasa, ayırıp işanğa birәçәklәr ide!..
Xәsәn mulla atası urınına imam bulğaç awıl xalkına kűp faydalı eşlәr qıldı: qayınatası İskәndәr xacidan mәktәp saldırıp, mәçet wә mәktәp faydasına waqıflar quydırıp, mөğәllimnәr aldırıp, yәş balalarğa tatarça uqu-yazu űgrәtep, rusça uqıtu xaqında da yәrdәm itte. Çөnki balalar qış aylarında cide ay mөselmança uqıp, ber ay xәl cıyıp, soņ өç ay rusça uqıp, yәnә ber ay rәxәt uldıqtan soņ, mөselmançanı uqırğa kereşәlәr ide. Uqu-uqıtu xaqında bulğan mәsarifneņ46 kűbrәge İskәndәr xacinıņ kesәsennәn alınıp, qalğanı mәxәllә xalkınıņ bayıraq adәmnәrennәn cıyılıp alına ide.
Şul sәbәptәn oşbu awıl xalqı, berniçә yıldan soņ, başqa awıllarğa qarağanda yaxşı ğına alğa kittelәr, yaxşı ğına kөn ittelәr.
İgen iktelәr, sәwdә ittelәr.
Xәsәn mulla hәr comğada xalıqnı ğıylem wә mәğrifәt, hөnәr wә sәnәğәt47 ilә qızıqtırır; bu tuğrıda Qөrәnnәn hәm pәyğәmbәremezneņ tәrcemәi xәlennәn sөylәp, xalıqqa aņlatır ide.
Bu awılda hәr atnada ber mәrtәbә bazar; yılda ber mәrtәbә yarminkә bula ide; İskәndәr xaci, Xәsәn mullanıņ mәslixәt kűrűe sәbәple, bazar yanında ber çәyxanә saldırğan ide. Monıņ atı çәyxanә bulsa da, asılda kөtepxanә ide. Bu kөtepxanәdә tөrle kitaplar bulınır; berniçә rusça ğәzetalar wә bәğze mөselmança ğәzetalar da kiler ide. Yәrminkә waqıtlarında kűp adәmnәr kerer. Tөrle cirdәn kilgәņ adәmnәr bulınır. Kitap-ğәzetalar uqırlar, ber-bere belәn kűreşep, sөylәşep utırırlar. Gűzәl ber ğıylem mәclese qılırlar ide.
Bazar kөnnәrendә ul çәyxanәgә Xәsәn mulla űze dә kerer. Çәyxanәdәge adәmnәrneņ barçası ilә kűreşer. Ğәzetalardan kirәk cirlәrne xalıqqa uqır, aņlamağan cirlәrne aņlatır. Xalıqqa sөylәr. Xalıq ta, çәylәrene quyıp, tıņlar idelәr.
Xәsәn mulla nadan mullalarnı, riәlı sufıylarnı, yalğançı işannarnı sөymi. Anlar xaqında açı wә űtken sөyli ide. Şul sәbәptәn mullalarnıņ kűbese Xәsәn mullanı aldında mәxdűm xәzrәt disәlәr dә, artında "axır zaman mullası, traktirşçik", dip әytәlәr ide.
Kөnnәrneņ berendә, yәrminkә waqıtında, çәyxanәneņ zalında Xәsәn mulla wә başqaları: berse ber işan uğlı, ikençese Cihanşa işannıņ şәkertlәrennәn, berse qırıq yaşlek qart xәlfә, wә berse dә yәş fikerlelәrdәn ulan yәş xәlfә, bolardan başqaları qaysı mөrit, qaysı mulla, qaysı sәwdәgәr, tөrle cirdәn kilgәn adәmnәr bar ide. Xәsәn mulla qulına ber mөselman ğәzetası alıp uqıy başladı. Ğәzetada, idarәgә mәktűplәr qıysmendә48, berniçә xәbәrlәr yazılmış ide. Xәsәn mulla şul xәbәrlәrne uqıy başladı. (...) (Saratov, Tűbәn Novgorod h. b. ğűbernalardan kilgәn bu xatlarda qәyber işannarnıņ qılğan ğәmәllәre, sorıkort bulıp yәşәwlәre yazıla.-Tөz. Ş. S.)
...Şunnan işan uğlı sűzgә kereşte: "Menә min űzem dә işan balası, atam berlә yөrep, mөritlәre kilgәn waqıtta atamnıņ anlarnı niçek aldağanını kűzem berlә kűrә kilәm.
Ber kәrrә atam mөritlәre ilә ber awılğa bardılar. Awıldan barçası bergә qaytırğa yulğa çıqqanda, yartı yulğa citkәç, atam mөritlәrenә: "Ber nәrsәm onıtılıp qalğan", dip, kire şul awılğa qaytır; mөritlәre belmi torğan ber tuğrı yuldan kitep, өyemezgә qaytır da qarawatına yatar. Berwaqet mөritlәr dә bezgә qayttılar. Әtkәmezneņ ayırılıp kire kitkәnen әyttelәr. Atlarını tuğarıp, өygә kerdelәr. İşannarını kűrep, ni diәrgә dә belmәdelәr.
Ber kәrrә atam berlә ber mөritenә qunaqqa bardıq; qapqadan kerdek, abzarda kem dә yuq; ber çebeşle tawıq çebeşlәrene iәrtep yөri ide. Şul arada atam ber çebeşneņ muyının borıp qoyığa bәrde; atamnıņ bu eşenә min dә bik ğәcәplәndem. Soņ bezne kűrdelәr, qarşı çıqtılar. Өygә kerdek, çәy xәzerlәdelәr, xuca űze çәy yasap çınayaqlarnı qarşımızğa quydı. Atam beraz çәy eçmәyençә tordı da: "Bu çәyneņ suın qaydan aldığız?"-dip soradı. Xuca: "Qoyıdan alğannar",-dip cawap birde. Atam: "Bu su nәcester, başqa su belәn yaņadan quyığız",-dide. Şunnan soņ başqa su berlә quyıp kiterdelәr; qoyınıņ suın tűgep qarağaç, qoyıdan űlgәn çebeş çığıp, xalıq barçası xәyran qaldılar.
Minem atam bәğze waqıtta isertkeç eçә, keşe malını da aludan qurıqmıy ide. Әgәr dә aņa qarşı sөylәwçelәr bulsa: "Minem dәrәcәm bөyekter, hәr nә qadәr gөnah eşlәsәm dә, minem dәrәcәmә kűrә yuq xөkemendәder!.. Diņgezgә kűpme nәces tөşsә dә nәceslәnmәgәn kebi, min hәr nәqәdәr gөnahlar qıylsam da, dәrәcәmә kűrә tuzan qadәr dә ulmaz..." diә ide", dip sűzene beterde.
Sәwdәgәrlәrneņ berse: "Ber kөn bezgә ber şәyexneņ mөrite qunarğa kilde. Kiem tegűçelәrebez dә bar ide. Anlar yanında qunarğa boyırdıq. Kiç bulğaç, tegűçelәr kiem tegә, mөrit yoqlar өçen sәnderәgә mengәn ide, sәnderәdә tegűçelәrgә taba qarap, yөztűbәn yatıp, tәsbixın şıltıratıp arıp yoqığa kitkәç, tөşendә qarşısında ber diņgez kűrә... Diņgezneņ yanında űzeneņ şәyexe qarap tora, imeş. Şәyextәn: "Bu nindi diņgez?" dip sorıy. Şәyex: "Mәğrifәt diņgeze",-dip cawap birә. Mөrit: "Çumayımmı?"-dip, qatı tawış belәn ilerә, mөritneņ tawışın tegűçelәr işetep: "Çum! çum!" dip kөlәlәr, mөritneņ qolağına "çum!" digәn sűzlәre kerә; mөrit şәyextәn әmer buldı dip gөman idә. Şunnan soņ mөrit: "Yә, şәyexem, sәndәn mәdәt49"-dip, sәnderәdәn sikerep yөze belәn idәngә yığılıp tөşә. Tegűçelәr monı kűrәlәr dә idәnnәn kűtәrep alalar, yaņadan sәnderәgә menderep, ef-tef diәrәk yatqıralar. Tөşen űzennәn sorap, sәbәben belәlәr".
Şul rәweştә nadanlıqlar wә bozıqlıqlar xaqında kűp sűzlәr sөylәnde.
Axırda Xәsәn mulla sűzgә kereşte: "Hәrkem belә torğan sűz-su baştan bolğana! (...) Awıllarda xalıq arasında bozıqlıqlar kűrәbez dә soņınnan qarıybız şul awıllardağı imamnarğa, bolarda hәm bozıqlıq kűrәbez dә uylıybız. Bolarğa qaydan kilgәn? Soņ kitәbez alarnıņ uqıp, tәrbiә alıp çıqqan cirlәrenә: mәdrәsәlәrenә wә mөdәrrislәrenә!.. Alarda hәm tәrtipsezlek wә tәrbiәsezlekne kűrәbez dә yәnә bayağı "su baştan bolğana" digәn sűzne qaytarıp әytәbez. Menә zur mәdrәsәlәrebezne mөdәrrislәrebez tәrtipkә salsalar ide, şәkertlәrne yaxşı tәrbiә itep, fikerlәr birer өçen, mәdrәsәlәrne hәr fәnnәn uqıtır өçen yaxşı tәrtip kűrgәn mөğәllimnәr alsalar ide.
Әlxasıyl, hәr nә ulsa ulsın, yaxşı imamnar wә mөğәllimnәr xәzerlәsәlәr ide, alar da awıllarğa çığıp hәrqәysı űz mәslәgendә50 ictihad itep, fikerlәren tөzәtep, balalarnı yaxşı tәrbiә itep, xalıqnı tuğrı yulğa salsalar ide, ul waqıtta, bәlki, beraz ğına eşlәrebez tөzәler ide.
Menә iņ әwwәl zur xәzrәtlәr hәm işannarıbızda citeşmәgәnleklәr kűrenep tora; mәsәlәn, Cihanşa xәzrәt űzeneņ mәdrәsәsene tәrtipkә salmıy, xәtta mәdrәsәsendә kűpme şәkert bar idekennәn dә xәbәre yuq; kűp waqıt dәreskә kermi: xәlfәlәr dә uqıtamı, yuqmı, anı kűrmi, şulay bulğaç, ul mәdrәsәdәn kem çıqsın? Anıņ şәkertlәrennәn ni çıqsın?.. Eşlәrebezdәn bar kөtkәnebez qorsaq qayğısı ulıp, tuğrılıq өçen eşlәgәn eşebez hiç yuqtır. Mulla bulabız-bәleş yiәrgә51, mөdәrris bulabız-isem cәyәrgә, işan bulabız mal cıyarğa... Mullalarıbıznıņ qayusına ğına qarasaq ta, çıqqaç ta ber kәrrә mәdrәsә salıp dәres әytergә kereşә. Lәkin űzendә dәres әyterlek qűәt barmı, yuqmı, anı hiç tә uylamıy.
Cihanşa xәzrәt mәdrәsәsennәn kűp şәkertlәr çığıp mulla buldılar, ber mәçetle awıllar ike mәçet, ike mәçetle awıllar dűrt mәçet saldılar, hәr mәçetkә ike mulla, ber mөәzin quydılar, űzlәre dә Cihanşa xәzrәtkә mөrit buldılar. Ber mәxәllәne bişkә ayırsaq, ber mulla urınına biş mulla quysaq ta, bezneņ bu nadan mullalarıbızdan eş çıqmas. Bonlar ilә dinneņ qűәte artmas. Bezneņ bu eşlәrebez, yәğni űzebez nadan bula torıp, fәqәt nәfesebez өçen xalıq өstendә baş bulmaqımız yaxud aramızdan űzebez kebi ber nadan keşene өstemezdә baş qıylmaqımız diәnәt52 dәgel, bәlki dingә xıyәnәtter.
Ber fәqeyr mәxәllәne ikegә ayırıp, ber mәçet salaçaq aqçağa ber mәktәp salsalar ide, ikençe mulla alaçaq cirgә ber mөğәllim alsalar ide, yaxud ike mullanıņ berse mәxәllә eşlәrene qarap, ikençese mәktәptә mәxәllә balalarını uqıtsalar ide, şul waqıtta beraz ğına xәllәrebez tөzәler ide. İşan xәzrәtlәremez dә xalıqqa: sadaqalarığıznı ğıylem yulına biregez! Awılığızğa mәktәp saldırığız! Uquçılarğa, uqıtuçılarğa yәrdәm qılığız! Balalarığıznı uqırğa biregez! Hөnәr-sәnaiğ mәktәbendә tәrbiә itegez! Monnan artıq sawaplı eş yuqtır, cәnnәt-aqçasını ğıylem yulına sarıf itkәn adәmnәrgәder, dip wәğәz-nәsıyxәtlәr sөylәsәlәr ide, işannarı өçen mallarını, cannarını ayamağan mөritlәrneņ qabul itűlәrendә şik yuq ide.
Bezdә isә ğıylem wә mәğrifәtkә ixlaslı mөritlәr balalarını uqıtu xaqında işannarına kiņәş itәlәr; işannar isә hәrkemne mulla itәlәr. Şul rәweştә barçamız mulla buldıq. Ni qıldıq! Xalıq telendә mәşhűr sűz: "Sin dә mulla, min dә mulla, atqa peçәn kem sala?!" Şunıņ kebi, barıbız da mulla buldıq ta, atımızğa peçәn salmadıq. Atlarımız arıp, cәyәwle qaldıq; telәgәn cirebezgә citә almadıq. (...)
Bala anadan tuar insan ulıp, әgәr dә insan tәrbiәse birelmәs isә, qalır xaywan ulıp. Bala saf ber insandır. Űgrәtsәņ, hәrnәrsәne beler; şulay bulsa da qәbiliәt wә sәlәxiәt53 tөrleçәder; barça adәm mulla wә mөәzin tűgelder: bәğzelәre mulla wә mөәzin isә dә, arada igençe, satuçı, yazuçı wә başqaça hәrtөrle hөnәrgә sәlәxiәtle balalar bik kűpter, hәr balada űzenә ayırım bernәrsәgә ostalıq buladır. Bere igen igűçe bulsa, başqa bere sәwdә itűçeder, bere kiem tegűçe bulsa, başqa bere dә itek tegűçeder. Bere kөylәrgә osta bulsa, başqa bere dә sөylәrgә ostadır. Bere yazuçı bulsa, başqası daruçıdır. Bere atqa menűçe bulsa, bere suda yөzűçeder. Bere surәt aluçı bulsa, başqa bere dә өylәr saluçıdır. (...) Qısqası, hәr balanıņ űzenә ayırım ber fәngә, ber hөnәrgә dәrte bulır. Әgәr dә balanıņ dәrtenә tuğrı kilgәn, űze telәgәn fәn birelmәs isә, balanıņ dәrte yuğalır da ul fәnnәn dә, bu fәnnәn dә xәbәrsez ulır, adaşıp, yulsız qalır...
Balanıņ nindi fәngә, nindi hөnәrgә dәrte barlığını belep, şul fәn yaxud hөnәr mәktәbenә birelep, gűzәl tәrbiә dә idelsә, ul balanıņ şul fәndә berençe adәm buluında şөbhә yuqtır".
Xәsәn mulla sűzene şunda tuqtattı.
Qart xәlfә: "Cihanşa xәzrәt xaqında sөylәgәn sűzlәregez tuğrı dәgelder, çөnki ul qorı işan ğına dәgel, işan hәm mөdәrrister. Niçә yıllar dәres әytkәn, millәtkә xezmәt itkәn, mәdrәsә yuq cirdә mәdrәsә açqan, başqalar anıņ kebi eş kűrsәtsennәr, kűrep qarıyq",-dide.
Xәsәn mulla: "Cihanşa xәzrәt wafat buldisә, şәkertlәr taralır, mәdrәsәlәre buş qalır, mәxdűmnәre dә dәres әyterlek tűgellәr. Cihanşa xәzrәt mәdrәsәlәrne tәrbiә өçen waqıflar tәğәyen itep qaldırsa ide, ul waqıtta anı maqtarğa da yarar ide. Bezneņ mondıy mәdrәsәlәremez elek zamannardan birle bula kilgәn nәrsәlәrder. Ber әsaslı, ışanıçlı şәylәr dәgelder. Tıçqan utı kebi, qaraņğıda yaqtı, yaqtıda qaraņğıdır. Cihanşa xәzrәtneņ mәdrәsәsendәge tәrtip wә ısul da iske zamannardağı çıra yandırıp dәres uqığan waqıtlardağı ısul wә tәrtipter. Ul zamannarda zahiri54 yaqtılıqlar çıra berlә buldığı kebi, mәğnәwi yaqtılıqları da şuņa muafıyq ısul berlә ide. Xәzerdә çıra zamannarı űtmeş, şәm wә lampa zamannarı da kiçmeş, elektrik zamannarı kilmeş. Mәğnәwi yaqtılıqları da şul nisbәttә alğa kitmeşter. Şunıņ өçen xәzerdә bezgә uqıtu xaqında bulğan ısul wә tәrtiplәremezne oşbu elektrik zamanına turı kitermәk tieşter. Cihanşa xәzrәtneņ, xalıq qarşındağı dәrәcәsenә qarağanda, xezmәte hiç yuqtır. Mәxәllәse Cihanşa xәzrәt kilgәn waqıtta niçek nadan ide, xәzer dә şulay uq".
Qart xәlfә: "Sez Boxara, İstanbul mәdrәsәlәrenә qarıysız. Aylarnıņ tәrtibe tәmam başqa, aylarnıņ mәdrәsәlәrendә hәrqәyűsına waqıfları elektәn qala kilgәn bula; mөdәrrislәrneņ jalovanyeları kilep tora; әmma Cihanşa xәzrәtneņ mәxәllәse fәqeyr, baylar az, waqıf qılırday adәmnәr yuq, baylar da, waqıf ni nәrsә belmilәr. Cihanşa xәzrәtkә jalovanye yuq, jalovanyesız-nisez şulay dәres әytkәç, ğayıp itep bulmıy. Xәzrәt űze xalıqtan ni fayda kűrde?"
Xәsәn mulla: "Cihanşa xәzrәt, Boxaradan qaytıp bu xalıqqa mulla bulğaç, bөyek dәwlәt iәse buldı. Dәwlәt isә qaydan kilde? Xәzrәt igenme ikte, yűğeysә sәwdәme itte? Әlbәttә, barçası millәt aqçasıdır; әytergә mөmkin ki: millәt Cihanşa xәzrәtne өylәnderde. Өylәr, saraylar salıp birde, yөzlәp disәtinә cir birde. Yaxşı kiemnәr kiderde. Qoş itlәre yiderde, troyqada gizderde. Qısqası, millәt Cihanşa xәzrәtneņ hәr sorağanını birde; mәdrәsәneņ waqıfı bulaçaq aqçalar wә cirlәr-barçası Cihanşa qulına kerde. Çөnki dөnyәsınnan wә axirәtennәn xәbәrsez ulan nadan mөritlәr Cihanşa xәzrәtne mөrşide qәmil, yәğni tuğrı yulğa saluçı ber millәt atası dip beldelәr...
Űzlәrenә wә mallarını Cihanşa xәzrәtkә tapşırdılar; annan tuğrı yulnı soradılar, ul ni quşsa, anı qıldılar! Mallarını Cihanşa xәzrәt quşqan cirgә birdelәr. Balalarına da Cihanşa xәzrәt ni eşlәrgә boyırsa, şәylә eşlәdelәr. Cihanşa xәzrәtneņ yulını pәyğәmbәr yulı dip gөman ittelәr; eş Cihanşa xәzrәttә! Telәsә alarnı űz nәfese өçen qorban әylәsen, telәsә alarğa turı yulnı kűrsәtep, alardan millәtkә xezmәt ittersen..."
Qart xәlfә: "Xәzerdә sөylәwçelәr bulsa da, eşkә kilgәndә eşlәwçelәr kűrenmi", dide,
Xәsәn mulla: "Әwwәl sөylәrgә, xalıqnıņ fikerlәrenә tөzәtergә kirәk, fikerlәre űzgәrgәç, eşkә kilgәndә eşlәwçelәr dә bulır. Fiker űzgәrmәyençә, eş eşlәnmider. Şunıņ өçen dә xalıqqa fiker birmәk bөyek xezmәttәn xisap iteler; iņ bөyek adәmnәr dә xalıqqa fiker birgәn adәmnәrder..."-dide. (...)
Xәsәn mulla sűzen dәwam itep annan-monnan beraz başqa sűzlәr sөylәp utırğannan soņ, alar belәn kűreşep, çığıp kitte.
Xәsәn mullanıņ awılınnan өç çaqrım yıraqlıqta, tөşlek tarafında, tөşlek tarafınnan tөn tarafına ağa torğan su buyında İskәndәr xacinıņ su tegermәneder. Sunıņ qoyaş batış tarafında tegermәn turısında, sudan yıraq tűgel narat ağaçları arasında İskәndәr xacinıņ daçası, daçada narat ağaçınnan bik gűzәl itep, tөşlek tarafınnan tөn tarafına ozaytıp salınğan, tűbәlәre timer belәn yabılğan yәşel tűbәle өylәre kűrener. Sunıņ qoyaş çığışı tarafındağı yәşelleklәr İskәndәr xacinıņ peçәnlek wә bolınnarıdır. Өylәreneņ qoyaş çığışı tarafında wә tөşlek tarafında çığıp hәr tarafnı kűrep utırırğa, çәy eçәrgә, kөyle uyınnar uynap, qoşlar sayrağanın tıņlap, kűņel açarğa bik gűzәl balqonnarı da bardır. Өylәreneņ tөşlek tarafındağı oçında, tөşlek yağında өç tәrәzә, qoyaş batışında өç tәrәzәle qunaq bűlmәse, qunaq bűlmәse berlә yәnәşә tөn tarafında ber tәrәzәle Fәxrelbәnatnıņ bűlmәseder.
Yuğarıda sөylәgәn idek. Cihanşa xәzrәt Fәxrelbәnattan өmetne kismәde. Fәxrelbәnatqa wәğәz-nәsıyxәt qılıp, ber mәktűp tә yazdı.
Xәzrәtneņ mәktűbe bik ozın, uqırğa dәrtsez bulğanlıq sәbәple, űzene yazmayınça, fәqәt mәktűptәn aņlanğan nәrsәlәrne genә yazabız.
Cihanşa xәzrәt mәktűbendә xәmed-salawat soņında barça ğıybadәtne, ruza wә namazlarını, tәsbix wә tәhlillәrene, tәharәt, namaz soņında yatqaç kűrgәn tөşlәrene, tөşendә űzeneņ, ikençe qat kűktә bulıp, Xozır ğәlәyhessәlam Fәxrelbәnat berlә ikesenә niqәx uqıdığını, űzeneņ dә pәyğәmbәr urınında ber adәm uldığını, Fәxrelbәnatnıņ da şundayın bөyek adәmnәrgә zәwcә55 bulırğa tieşle ber qız uldığını... yazmış. Әlxasıyl, mөritlәre berlә awlaq qalğanda aylarnı űzenә qaratır өçen aldağanda sөyli torğan sűzlәre berse dә qalmağan ide. Fәxrelbәnatqa Cihanşanıņ mәktűbe tapşırılmastan elek, Xәsәn mulla ilә Fәxrelbәnatnıņ zөfafları bulğan ide.
Fәxrelbәnatnıņ Cihanşa xәzrәtkә yazğan mәktűbe:
"Şәyxe Cihanşa xәzrәtlәrenә! Mәktűbegezne uqıdım. Űzegezneņ pәyğәmbәr mәqәmendә56 ber adәm uldığıņıznı bәyәn әylәmeşsez. Wә bezne dә bik yuğarı kűtәrmeşsez! Bezdә andıy xasiәtlәr yuqtır, ğәdәtçә genә ber keşebez. Bezdә sezneņ kebi ikençe qat kűklәrne sәyer itkәn57 adәmnәr ilә sөylәşerlek ğıylem dә yuqtır.
Niçek bulmasın, bәn űzemә Xәsәn әfәndene ixtıyәr әylәde-kemneņ sәbәbene sezgә yazam: bәnem әtkәm ilә Xafiz xәzrәt ikese dus idelәr. Xafiz xәzrәtneņ uğlı Xәsәn mәxdűm ilә bez dә yәş waqıtıbızda bergә uynap yөri idek, hәrwaqetta ber-berebez ilә bez dә kűreşep, xәlebezne beleşep, qәrendәşlәr kebi yәşi idek, bәn anı ağam kebi, ul da bәne űzeneņ seņele kebi yaqın kűrә ide; ul bәnnәn altı yәş bөyek uldığınnan, bәn dә aņa qarağanda keçek ber bala idem. Xәsәn mәxdűm undűrt yәşkә citte, mәdrәsәgә uqırğa kitte. Berazdan Xәsәn mәxdűmne qaytarıp, Xәsәn әfәnde ilә arabızda ğaqde niqәx idep, atalarıbız bezne ber-berebezgә bağladılar; fәqәt, yaşlegebez sәbәple, zөfafıbıznı űz ixtıyәrıbızğa saldılar; çөnki bәn ul waqıtta sigez yaşemdә genә idem. Soņ bu eşne hәr ikebezgә belderdelәr. Xәsәn әfәndegә dә bezgә kilergә, bәnem ilә bergә yөrergә rөxsәt birelde. Şunnan soņ bez yөreşә başladıq. Ul mәktәptәn qunaqqa qayta, kűreşergә kilә, bergә çәy eçә idek, ser sűzlәrebezne sөylәp utıra idek. Şul rәweştә elektәn űk ber-berebez ilә gűzәl tanıştıq.
Berwaqetta Xәsәn әfәndem şәhәr mәdrәsәsenә kitep, berniçә yıllar torıp qayttı; kűp waqıtlar ayırılıp torsaq ta, mәktűplәr yazışıp, xәllәrebezne beleşep tora idek. Menә bu yıl әtkәm ilә әnkәm, Xafiz xәzrәtlәrgә kiņәşep, Xәsәn әfәndene qunaqqa çaqırdılar; anam hәm dә atamnıņ qız qәrendәşe hәr ikәwebez yuldaş wә serdәş bulıp ğөmer itәçәgebezne sөylәdelәr. Fәqәt bәnem өçen xәzerdә Xәsәn әfәndene űzemә ixtıyәr itep, tәcdide niqәx58 qıldırmaq tieş uldığını da sөylәdelәr dә tәbrik itep xәyer-doğa ittelәr.
Şul xәldә әtkәm hәm әnkәm bәne Xәsәn әfәnde ilә kűreşterep, xәzer daçağa ozataçaqlarını sөylәdelәr. Şunnan soņ Xәsәn әfәndem berlә ikәw arbağa çığıp utırdıq. Әtkәm ilә әnkәm: "Allağa tapşırdıq", dip, ozatıp qaldılar. Ozaq ta űtmәde, daçabızğa cittek, daçadağı өylәrebezneņ qunaq bűlmәse yanında ber bűlmә bezneņ өçen xәzerlәnep quyılğan ide. Qunaq bűlmәsenә kerdek, balxunğa59 çәy xәzerlәgәnnәr ide, Xәsәn әfәndem berlә balxunda çәy eçәrgә utırdıq. Qoyaş çığış tarafına beraz kűzebezne saldıq: tegermәn buası kөzge kebi yaltırap kűrenә, tirәsendәge yәşel talları da aqrın iskәn cil berlә irenep kenә selkenәlәr ide. Su өstendәge qazlar, űrdәklәr, xәtfәdәn yasalğan yomğaqlar kebi balaları ilә, sunı hiç tә selketmәyençә, aqrın ğına rәxәt-rәxәt yөzәlәr ide. Sunıņ arğı yağındağı yәşel çirәmnәr wә peçәnleklәr dә kűņelgә şatlıq birәlәr ide. Sudağı baqalar, qorıdağı bűdәnәlәr wә tartarlar, barçası, bezneņ quanıçıbıznı kűrep, quanıp qıçqırışalar; sanduğaçlar da, kөygә ostalıqları sәbәple, alarnı uzarğa tırışalar. Çәy eçtek, çәydәn soņ tөşlek tarafındağı balxunğa çığıp, qoyaş batış tarafına qarap utırdıq, qoyaş bata torğan cirdә sıyıq qına bolıt bar ide. Zur altın şarğa oxşağan qoyaş, bolıt astına kergәç, ğәyәt tә oluğ, al, qızıl alma kebi bigrәk tә gűzәl bulıp kűrenә ide.
Xәsәn әfәnde, qoyaşnıņ cirdәn nixәtle yıraq uldığını, cirdәn niçә dәrәcәdә zurlığını, qoyaş bezneņ kűzebezdәn yuğalğaç, Amerikada qoyaş çığıp, kөn bulaçağını, bezdә qoyaş çıqqaç, Amerikada qoyaş batıp, tөn bulaçağını bәņa sөyli ide. Bәn dә, bu kebi sűzlәrne tıņlarğa sөygәnlegemnәn, hәm dә bu sűzlәr gűzәl ber yeğetneņ qara yefәk kebi mıyıqları astınnan, qızıl gөl çәçәge kebi irennәre arasınnan çıqqanğa, çın kűņelem berlә tıņlıy idem. Qoyaş, bezneņ berlә isәnlәşep, Amerikağa kitte... Bez dә yoqı bűlmәsenә kerdek.
Sezneņ kűrgәn tөşlәreņezgә bezneņ kebi qısqa ğaqıllı adәmnәrneņ ğaqılı citeşә almıydır. Bez uylağança, tөşeņez çın tөşkә oxşamıydır. Tәhәccet namazınnan soņ isә dә, ul kөn kűp aşta bulğanlığıņız sәbәple, aşıņız seņep betmәgәn, kűņellәregez dә saflanıp citmәgәn bulırğa kirәk! Çөnki sezneņ lә bezneņ aramızda niqәx bulğanı yuqtır hәm bulaçaq dәgelder.
Bulğan niqәx isә Xәsәn әfәnde ilә bәnem aramda ulmıştır. Cәnabe Xaq Tәğәlә barçamıznıņ kűņellәremezne saf, fikerlәremezne tuğrı, fiğellәremezne dә tөz itep, kiçә wә kөndezlәrdә wәswәsә60 birűçe şaytannarnıņ şәrrennәn61, yalğan tөşlәrdәn mөxafәza62 әylәsen! Amin! diәrәk sűzemne beterdem.
Fәxrelbәnat"
 
Fәxrelbәnattan bu mәktűpne alğaç, Cihanşa xәzrәtneņ өmete bette. Şunnan soņ berniçә yıllar űtte. Fәqәt ike abıstay berlә genә ğөmer itte. Fәxrelbәnat ta xәterennәn çıqtı. Mәxdűmnәre wә mәxdűmәlәre dә kűp ide. Anlar da bere artınnan bere citte; Cihanşa xәzrәt өçençe ostabikә alunı tәmam onıttı. Kűņelenә başqaça qayğılar tөşte: mәdrәsәlәrneņ tәrtipsezlege, şәkertlәreneņ, mәxdűmnәreneņ tәrtipsezlege xәzrәtneņ başına kűp bәlalәr kiterde... Niçә meņlәp adәmne yulğa salmaq dәğwasında bulğan Cihanşa xәzrәtneņ өy eçendәgelәrne dә yulğa salırğa qulınnan kilmi torğan ber buldıqsız adәm ikәnlegen zaman kűstәrde. Xәzrәtneņ űze yasağan tar yulı bu zamanğa yaramas uldı; soņınnan bu yulğa xәzrәt űze dә sıymas uldı. Cihanşa xәzrәt, űz yulına sıymıy başlağaç, aqrın-aqrın yulını kiņәytә ide. Kiņәytә-kiņәytә bәğze eşlәre şәriğәt yulınnan da çığıp kitә ide.
Mәxdűmnәr dә, bere artınnan bere űsep, yeğet buldılar. Mәxdűmnәrne azdıralar dip, berniçә şәkertne mәdrәsәdәn quıp ta qaradı. Alay da dөnyә tөzәlmәde. Mәxdűmnәre haman da azğan өstenә azdı. Xәzrәtneņ başına kűp bәlalәr kilde. Mal wә dәwlәtkә dә urınnar kűbәyde: ber mәxdűme iserep qaytqanda uramda yığılıp, anı mujiklar totıp kitergәnnәr; ikençe mәxdűm, isergәn dә ber mujiknı qıynap, ul mujik mәxdűmneņ өstennәn proşenie birgәn; wә bere dә ber şәkertne suğıp başını tişkәn. Şәkertlәr isә cıyılıp mәxdűmneņ өstennәn xәzrәtkә şiqәyәtkә63 kilgәnnәr; ber taraftan asraw qız yөkle bulğan... İkençe taraftan mәxdűmәgә ber şәkert mәktűp yazğan, anı asraw qız da belgәn! Xәzrәtneņ dә başınnan tәmam ğaqılı kitkәn ide! (...)
Ber taraftan Xәsәn mulla, Cihanşa xәzrәtneņ mәdrәsәlәreneņ tәrtipsez, şәkertlәreneņ tәrbiәsezlegennәn bәxәs itep, xalıqqa sөylәmәktә, bәğze şәkertlәre dә ğәzeta wә risalәlәr64 uqıp, űzlәreneņ kimçeleklәrenә tөşenep, qaçıp kitmәktә, aylardan: "Bezne ğıylemnәn mәxrűm itteņ, yuldan adaştırdıņ!" dip yazılğan mәktűplәr kilmәktә ide. Űzeneņ mәxdűmnәre dә: "Bezne insan itmәdeņ! Kirәk qadәr tәrbiә birmәdeņ! Bezne yuğalttıņ! Alla sәne yuğaltsın!.." diә, dәğwalaşmaqta idelәr.
Tora-bara Cihanşa xәzrәt axır ğөmerlәrendә ber mәxdűmne űz urınına mөdәrris itte wә bersenә işanlıq birde. Űzeneņ dә başınnan űtkәn eşlәrenә tөşende, az ğına bulsa da cәzasını da kűrde! Axirәttә xәlem niçek bulır ikәn diәrәk qayğırta-qayğırta, dөnyәdan da kitte. Mәxdűmnәre qaysı işan, qaysı mulla buldı; başqaları da qaysı anda, qaysı monda taraldı. Nadan bulsa da atası urınına mөdәrris bulğan uğlı, şәkertlәrne atasınnan qalğan xәyer-doğa berlә yuatıp, bәddoğa berlә qurqıtıp, berniçә yıllar tottı; soņ ul da, xәyer doğa wә bәddoğa qoşları da qartaydı; şәkert taraldı; mәdrәsәlәrneņ iske binaları qaldı... Çәwkәlәr, kűgәrçennәr oya yasadı; tűbәlәrennәn yağmur űtep, poçmaqları cimerelep, tűbәlәre tişelep betűe mәxәllәneņ yәmene kitәrep, kűrgәn keşelәrneņ kűņellәrenә qayğı kiterep toralar ide.
Qaraņğı tөnnәrdә bәğze cirlәre berdәn cimerelep, űtűçelәr dә anı işetep, qәysıber qurqaq adәmnәr qurkınıp xәstә bulalar, bәğze adәmnәr dә tөn zamannarında, qurqınıp qarağaç, tөrle nәrsәlәr kűrәlәr, "cennәr iәlәşkәn" dip gөman itәlәr ide. Balalar isә, mәdrәsә xaqında sөylәgәn sűzlәrne işetep, mәdrәsәne cen oyası dip gөman itәlәr... Anaları "sezne mәdrәsәgә cibәrәbez!" disәlәr, şul sәğәt balalarnıņ xıyallarına Cihanşa xәzrәtneņ mәdrәsәlәre kűrenep, berdәn qurkınıp kitәlәr ide. Şul sәbәptәn bu awıl xalqı balalarını kөç-xәl berlә, aqırtıp-baqırtıp, mәktәpkә iltәlәr ide.
_________________________
* Powest beraz qısqartıp alındı.
1 Biek bu urında zur, olı mәğnәsendә alınğan.
2 Yaxud yәki.
3 Kәrrә tapqır.
4 İnsaniәt keşelek.
5 İctihad itsә tırışsa da.
6 İğtiqәd itәr ışanır.
7 Moradı uyı, telәge.
8 Sondı suzdı, birde.
9 Tөrki tanıdı ana telendә yazu tanıdı mәğnәsendә.
10 Sűrәlәr Qөrәnnәn өzeklәr.
11 Ostaz өyrәtűçe, tәrbiәçe, yul kűrsәtűçe; monda sabaq uqıtuçı mәğnәsendә.
12 Mөnafıyq ikeyөzle keşe.
13 Monazara bәxәslәşű.
14 Sәfahәt ğәlәmendә bozıqlıq dөnyәsında.
15 Yaqıynәn hiçşiksez.
16 Monazir bәxәskә osta.
17 Yiderә aşata.
18 Bәhrә bәxet, өleş mәğnәsendә.
19 Riәsı yasalmalılığı.
20 Uqaznı mulla bulu turında birelә torğan doqűmentnı.
21 Xurilarnı xur qızları.
22 Mөşriklәr mәcűsi; islam dinendә bulmawçılar.
23 Wәlilәrdәn izgelәrdәn.
24 Celderә aldalap sөyli belә.
25 İğtiqәd ışanu.
26 Ğәiptәn kilәçәktәn.
27 İxtiәtәn saqlıq өçen.
28 Dәlalәt qılu өndәw.
29 Waqıflar tәğәyen itterep mәdrәsәgә doxod birep toruçı milek bilgelәtep.
30 Praklar satıp űlgәç "tege dөnyә"da sezgә qanatlı atlar birelәçәk dip aldalap.
31 Xafa qıla tınıçsızlandıra, borçıy.
32 Qışkar iske mәdrәsәlәre belәn dan totqan awıl. Xәzerge Tatarstan respubliqәsınıņ Әtnә rayonında.
33 "Xanimella", "Qazıy mirza" borınğı mәdrәsәlәrdә dәres kitapları.
34 Xaşiәlәrne aņlatmalarnı.
35 Mөcadәlә sűz kөrәşterű.
36Ğaqde niqәx niqәx aqtı, aldan yәrәşep quyu.
37 İftar itep uraza açıp.
38 Әda qılğaç űtәgәç.
39 Zөxa namazı qoyaş çıqqaç uqıla torğan namaz.
40 Qotıp mәrtәbәsendә iņ yuğarı dәrәcәdә digәn sűz.
41 Lәqәbemә isememә.
42 Kәrimәgez xөrmәtle qızığız.
43 Sөxbәt qılu kűreşep, sөylәşep utıru.
44 Zөfaf qız yanına kiәw bulıp kerű.
45 Baliğa űsep citkәn qız.
46 Mәsarif rasxodlar.
47 Sәnağәt sәnğәt; hөnәrçelek; towar citeşterű, promışlennost.
48 Qıysmendә bűlegendә.
49 Mәdәt yәrdәm, kөç.
50 Mәslәk dөnyәğa qaraş, qaraştan çığıp alğan yul, ısul.
51 Yiәrgә aşarğa.
52 Diәnәt dinlelek.
53 Qәbiliәt wә sәlәxiәt buldıqlılıq hәm sәlәtlelek.
54 Zahiri tışqı.
55 Zәwcә ir xatını.
56 Pәyğәmbәr mәqәmendә pәyğәmbәr urınında.
57 Sәyer itkәn gizgәn, yөrgәn mәğnәsendә.
58Tәcdide niqәx niqәx yaņartu.
59 Balxunğa "balkonga" digәn sűz bozıp әytelgәn.
60 Wәswәsә azdıru, naçar yulğa өsterәw, qotırtu.
61 Şәr yawızlıq.
62 Mөxafәza saqlaw.
63 Şiqәyәtkә jaloba belәn.
64 Risalә mәqәlә; keçkenә kitap, broşyura.
 
XIX yөz әdәbiәtı
 
Űze turında
Tuğan il
Sәyәxәtlәrdәn qaytqanda
Әsirlekkә tөşkәn dustı qazıy turında uylanu
Mөnacәt
"Bөten dөnyә bәnem bulsa..."
Әbelmәnixneņ "Tәndә canım..." şiğerenә
"Hay, nә oyersәn?!."
"Bu sűze kәğәzgә yazmaq kirәkder"
Mulla belәn abıstay
Onıtmam sez nadannarnı!
Sәxipcamalğa
Bu xәsrәtlәr betәr mikәn?
"İgen ikmәk..."
Şihabetdin Mәrcani turında
Borınğı Bolgar turında
Qazan hәm anıņ xalqı turında
Faslı qış
Qayğı
"Kөn dә ızğış..."
Әlәk
Saran bay
"İņ әwwәl kirәk nәrsә..."
"Bireldem min yaşlegemdә..."



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^