Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
§ 33. АЛТЫН УРДА МӘДӘНИЯТЕ. РУХИ ДӨНЬЯ
Алтын Урда рухи мәдәниятенең нигезен бу дәүләт барлыкка килгәнче булган ике этномәдәни дөнья тәшкил иткән. Аның берсе—җирле төрки, башлыча, кыпчак дөньясы булып, икенчесе—Үзәк Азиядән килгән төрки-татарлар һәм беркадәр, бигрәк тә Алтын Урда тарихының башлангыч чорында, монголлар санала.
Үзәк Азиядә яшәгән төркиләрнең, шул исәптән борынгы татарларның һәм аларның көнбатыштагы кардәш күршеләре булган кыпчакларның да рухи дөньясы барыннан да бигрәк таштан ясалган кеше сурәтләрендә сакланып калган. Монголиядә, Алтайда, шул тирәдәге башка төбәкләрдә VI—VII йөзләрдә куелган таш сыннар дошман явында һәлак булган сугышчы образын гәүдәләндерә. Аның өстендә хәрби кием, бер кулына ул кылыч, икенчесенә касә тоткан. Мәҗүси төркиләр шуның янына килеп, үзләренең йолаларын уздыра торган булганнар. Бер кулына касә тоткан таш сын гүя шунда үзе дә катнаша...
Көнбатыштарак яшәгән тугандаш кыпчак халкында балбаллар азмы-күпме аерылып тора: аларда кешеләргә охшашлык күбрәк, таштан ара-тирә хатын-кыз сынын да ясап куялар (русларның «каменная баба» дигәне шуннан чыккан булса кирәк). Кыпчак балбаллары савытны ике куллап корсак турысында тоткан. Мөгаен, ул савыт, җан ияләрен теге дөньяда рәхәт мул тормыш көтә, дигәнне аңлатадыр...
Балбалларны өйрәнүче галимнәр фикеренчә, кыпчаклар шул рәвешле үзләренең борынгы бабаларын илаһи бер батыр зат итеп күргәннәр. Алай табыну сыйнфый җәмгыятькә кадәр, кабиләләр булып яшәгән заманнарда кабилә башлыкларын олылаудан килә. Монголлар яу белән киләләр дә, ул башлыкларның кайсыларын читкә тибәреп, кайсыларын үтереп, алар урынын үзләре алалар. Алтын Урда дәүләте төзелгәч, Дәшти Кыпчак далаларында балбал куюдан туктыйлар. Моңа, әлбәттә, адәм сын ясауны һәм шуңа табынуны тыйган ислам диненең дә йогынтысы булмый калмаган.
Икенче яктан караганда, ислам дине кабул итү шәһәрләрнең үсеп китүенә, рухи дөньяның көчәюенә, гарәп алфавитының керүенә, язма китапларның киң таралуына сәбәпче була. Җучи улусында фарсы һәм гарәп дөньясының X йөз даһи шагыйрьләре Фирдәүси белән Рудаки, XI йөзнең бөек шагыйрьләре әл-Мәгарри белән Гомәр Хәйям, XII йөзнең суфи шагыйре Гаттар белән Низами, XIII йөзнең Руми белән Сәгъди һәм Шәрыкта иҗат иткән бүтән шагыйрьләрнең мәшһүр әсәрләре киң таралган була. Фирдәүсинең үлмәс «Шаһнамә» поэмасыннан алып Сәгъдинең «Гөлстан»ына чаклы ул әсәрләр һәммәсе дә фарсы телендә язылып, фәкать гарәп шигъриятенең классигы әл-Мәгарри китаплары гына гарәп телендә була.
Шәрыкның даһи акыл ияләре һәм шагыйрьләре иҗат иткән әсәрләрне татар халкы борын заманда да, соңрак та яратып укый. Бигрәк тә фарсы әдәбияты йогынтысында Алтын Урданың үз шагыйрьләре, әдипләре күренә башлый. Урта гасырлардан татар әдәбияты үрнәкләре дип бүген без Сәйф Сараиның «Гөлстан бит-төрки», Котбның «Хөсрәү вә Ширин», Харәзминең «Мәхәббәтнамә», Хисам Кятибнең «Җөмҗөмә солтан» поэмаларын, Насретдин Рабгузыйның «Кыйссасел-әнбия» («Пәйгамбәрләр тарихы») һәм дә Мәхмүд бине Галинең «Нәһҗел-Фәрадис» («Оҗмахларның ачык юлы») дигән чәчмә әсәрләрен күрсәтеп китә алабыз.
Боларның байтагысы фарсыдан тәрҗемә генә булып күренүе бик ихтимал. Бигрәк тә инде Котб «Хөсрәү вә Ширин»не Низами Ганҗәвидән, Сәйф Сараи «Гөлстан»ны Сәгъди Ширазидан алып язган, хәтта исемнәрен дә үзгәртмәгән, дип уйларга урын бар. Әмма Алтын Урданың талантлы шагыйрьләре фарсы классикларының поэмаларын турыдан-туры безнең телгә тәрҗемә итү белән канәгатьләнмичә, аларга иҗади килеп, урта гасырлардагы татар-кыпчак дөньясының, кала һәм дала халкының рухын-көнкүрешен чагылдыралар. Әдәбият галимнәре фикеренчә, борынгы заманнарда һәм урта гасырларда, гомумән язучылар мәгълүм сюжетларны оста файдаланалар. Бу күренешне үз чорының шигъри кануны, дөньяны кабул итүнең һәм шигъри фәлсәфәнең эстетик калыбы итеп санарга кирәк. Шул гадәтне шагыйрьләр соңга таба да бөтенләй үк онытып бетермиләр. Пушкин белән Тукай, мәсәлән, йә берәр даһига ияреп, йә берәрсенең әсәренә көлеп, пародия төсендә өр яңа әсәрләр иҗат итүләре белән дә шигърияткә үзләреннән зур өлеш керттеләр.
Котб үзенең «Хөсрәү вә Ширин» әсәрен Сарай (Сарай-Бәркә) шәһәрендә 1342 елда тәмамлаган. Хөсрәү—тарихи шәхес: 590— 627 елларда Фарсы мәмләкәтенең шаһы була (тарихи чыганакларда—Хосрой II, Хосрой Парвиз); атаклы шаһ Хосрой Ануширванның (Хосрой I) оныгы һәм аның әбисе Төрки каханлыгын төзүчеләрнең берсе, инде безгә таныш Истәми каханның кызы була. Хөсрәү белән аның хатыны Ширинның кичергәннере Фирдәүсинең «Шаһнамә»сендә дә, бүтән шагыйрьләр иҗатында да тасвирлана. Фарсы поэзиясендә нык таралган темага кызыгып, 1181 елда Низами да һәм менә 1342 елны Котб та поэма иҗат итәләр.
Котб әсәренең үзәгендә Хөсрәү белән Ширинның мәхәббәте сурәтләнә. Әмма Ширинга япь-яшь, гаҗәеп көчле, рәссам булу өстенә янә йөз һөнәр иясе Фәрһад та гашыйк. Аның гыйшкын автор намуслы затның илаһи саф хисе итеп тасвирлый. Каһарманнарының килеш-килбәтләрен сурәтләгәндә дә, изге хисләренә үз бәясен биргәндә дә автор һичбер мактау сүзен кызганмый:
...Гъишык берлә терек ошбу галәм! —
Әгәр гъишык булмаса, булмас ирде адәм.
Поэманың башыннан алып ахырына кадәр хатын-кызга ихтирам чагыла. Гомумән алганда, бөтен Шәрыктагы кебек үк, Алтын Урдада асыл затны олылау гадәте яши. Бу уңайдан Ибне Баттута: «Бу якларда хатын-кызга карата аларның (татарларның) олуг хормәт күрсәтүенә шаклар каттым. Ир-ат белән чагыштыргысыз зур хөрмәт үзләренә»,—дип яза.
Котбның тезмә юллары замандашларына да (әйтик, Харәзмигә), аннан соң әдәбиятка килгән шагыйрьләргә дә: Мөхәммәдьярга (XVI йөз), Утыз Имәнигә (ХVIII-ХIХ йөзләр), Тукай белән Бабичка (XX йөз башы) нык тәэсир итә.
Урта гасырларда татар әдәбиятының чәчәк атканлыгын шагыйрь Сәйф Сараиның иҗади мирасы раслый. Шагыйрь 1321 елны Идел буендагы Камышлыда (хәзер Самар өлкәсенә керә) сәүдәгәр гаиләсендә туа.
Шагыйрьнең үзенә кушамат итеп Алтын Урданың башкаласы исемен алуы гына да иҗатында зур уңышлар казанганын, олуг талант иясе икәнлеген күрсәтә. Олыгайгач, ул Мәмлүкләр Мисырына барып чыга, соңгы елларын шунда яшәп, 1396 елны дөнья куя. Бүген безгә мәгълүм поэмаларын да шунда яшәү дәверендә иҗат итеп калдыра. «Гөлстан бит-төрки» («Төркичә Гөлстан», 1391) поэмасын автор XIII йөздә яшәгән фарсы шагыйре Сәгъдидән ирекле тәрҗемә рәвешендә язарга тотынса да, укучы игътибарына төрки дөньядагы җәүһәрләрне тәкъдим итүе белән әсәрен бик нык баета. Поэманың азагында автор сигез төрки-татар шагыйренең берәр әсәреннән өзек китерә дә, һәркайсына үзенең карашын сиздереп, җавап язып чыга. Шулай итеп, Сәйф Сараиның бу поэмасы шул замандагы татар шагыйрьләре иҗатыннан, төрки дөньяның барышыннан мәгълүмат биргән гаять әһәмиятле тезмә әсәргә, Алтын Урданың шигъри энциклопедиясенә әверелә.
«Гөлстан бит-төрки» поэмасында автор үзенең укучыларын тыйнак, намуслы, гадел, рәхим-шәфкатьле, мәрхәмәтле булырга өнди. Ул үзенең каһарманнарын ошбу күркәм сыйфатларга ия иттереп тасвирлый, тормышның үзәгендә кайнаучы затлар буларак чагылдыра. Гыйбрәтле хәлләрне сурәтләгәндә автор ана теленең бөтен мөмкинлекләреннән оста файдалана һәм гаять мәгънәле шигъри юллар китереп чыгара. Менә ни сәбәпле бу әсәрнең төрки әдәбиятка ясаган йогынтысы искиткеч зур була. Сәйф Сараи ул әдәбиятны кешелеклелек идеяләре, яңа шигъри алымнар, фәлсәфи юллар исәбенә баета.
Бәдр*—дәүләт, галәмә,—котлы йөзең
Кем, белек бәхре**—үзең, җәүһәр — сүзең.
Автор үз әсәренә югары бәя бирә, аның белән чын күңелдән горурлана. Сәйф Сараиның һәм Алтын Урда заманында иҗат иткән башка шагыйрьләрнең әдәби мирасын ныклап өйрәнгән профессор Хатыйп Миңнегулов шагыйрьнең нәзыйрә, газәл, рубаи, кыйтга һ. б. әдәби алымнарны ифрат оста куллануын билгеләп үтә. Шагыйрь үзенең иҗатында Шәрык шигъриятенең казанышларыннан иҗади файдалану үрнәген күрсәтә.
Шагыйрь Хисам Кятиб «Җөмләмә солтан» (1369) исемле поэмасында, ханның-солтанның башыннан кичкәннәрне үз авызыннан сөйләтеп, укучыларга бик гыйбрәтле хәлләре бәян итә һәм фани дөньяда бүтәннәргә мәрхәмәтле, инсафлы булырга өнди:
Чөнки килдең дөнйайа—китмәк кирәк,
Бар көчең ниткәнчә хәйр итмәк кирәк.
Харәзми исә «Мәхәббәтнамә» (1353) дигән поэмасын гашыйк егетнең сөйгәненә язган хатлары рәвешендә иҗат итә, шуңа күрә дә әсәр мәхәббәткә мәдхия булып яңгырый.
Насретдин Рабгузый «Кыйссасел-әнбия» («Кыйссаи Рабгузи» исеме белән дә мәгълүм, 1311 ел) китабын чәчмә вә тезмә юлларны катнаштырып яза, Адәм пәйгамбәрдән алып Мөхәммәт пәйгамбәргә чаклы булган хәлләрне бәян итә. Мәхмүд ибне Галинең чәчмә белән язган «Нәһҗел-Фәрадис» (1358) дигән әсәрендә дә шул ук тарих ята: Мөхәммәт пәйгамбәрнең һәм аңа ияргән дүрт хәлифәнең гомер юллары тасвирлана. Автор үзенең китабында кешеләрнең күркәм холыкларын, кылган изгелекләрен күрсәтү белән бергә, әшәкелек һәм вөҗдансызлык сыйфатларына да күз йомып калмый.
Әлеге әсәрләр Алтын Урда дәүләтендә язма әдәбиятның, гомумән, рухи дөньяның ни дәрәҗәдә югары торганын, Урта гасырлардагы Шәрык поэзиясенең һәм фәлсәфәсенең кыйммәтле ядкарьләре булганын исбатлый. Аларның күбесен ничәмә-ничә йөз ел үткәннән соң да әле татар халкы яратып укый, кулдан-кулга йөртә, күчереп яза, гомумән, алар күпчелек өйләрдә иң кадерле китаплар булып санала, мәдрәсәнең мөдәррисләре дә, шәкертләре дә, галим-голәмә дә, мәчет картлары да, шагыйрьләр дә, гүзәллеккә соклана белүче һәм ата-бабага ихтирам саклаучы башка затлар да аларны укыган чагында барлык дөньясын оныта.
Әдәби әсәрләр булудан тыш, Алтын Урданың тарихын, халыкның тормышын-көнкүрешен өйрәнү өчен дә алар кыйммәтле материал хезмәтен үтиләр. Без танышып узган хан ярлыкларындагы кайбер сүзләрне-терминнарны да әлеге әдәби әсәрләрдә очратабыз. Анарда без шулай ук музыка кораллары, азык-төлек, үсемлек дөньясы, йорт хайваннары һәм кыргый җанварларның исемнәрен очратабыз, хәзергеләргә тәңгәл килүен, үзгәрмәвен күреп сөенәбез.
Сәйф Сараиның «Сөһәйл вә Гөлдерсен» поэмасында мондый бер шигъри чагыштыру бар: шаһ кызы, сөеклесен күрү белән, Кояш тирәли йөргән Җир сыман, аның ягына борыла:
Сөһәйлне күрде-йү әйләнде, бер тик —
Көнәш гирдендә*** йөргән мисле**** Җир тик.
Димәк ки, профессор Миңнегулов фикеренчә, Алтын Урдада гелиоцентрик караш Европада Бруно белән Коперник, Шәрыктагы Олугбәкләргә чаклы ук яшәп килгән. Сарай каласында астрономия һәм геодезия белән галимнәрнең кызыксынганын археологлар табып алган астролябия һәм квадрант ватыклары исбатлый. Дәүләтнең мәркәзендә табиблар, дин галимнәре, төзү-кору осталары, бүтән төрле фән ияләре яшәгәне мәгълүм. Аларның кайсыберләре читтән килсә, башкалары җирле халыктан чыкканлыгы бәхәссез. Ибне Гарәбшаһ нәкъ әнә шундый, мәдәниятнең һәм фәннең гөрләп чәчәк аткан дәверенә карата: «Сарай гыйлемнең бергә тупланган,үзәгенә вә бәрәкәт чишмәсенә әверелде, кай арада галимнәрнең һәм мәшһүр шәхесләрнең, әдипләрнең вә маһир затларның, тагын күптөрле уңган-булганнарның каймагы шунда җыелып өлгерде; мондый алтын кулларның әле Мисырдагы халык күп яшәгән шәһәрләрдә дә, аның авылларында да җыелганы булмады»,—дип үзенең фикерен белдерә.
Җучи улусының мәдәнияте белән бераз танышкач, без инде аны урта гасырлардагы кала белән даланың бер бөтен тәшкил иткән дөньясы, меңнәрчә кеше яшәгән шәһәрләрнең зиннәтле сарайлары, кылган үскән очсыз-кырыйсыз далалардагы ак чатырлары һәм дөя кәрваннары, хискә бай һәм фәлсәфи тирән фарсы вә татар шигърияте, шәркый зирәклеге һәм рухани байлыгы, борынгы таш сыннар һәм аларны алыштырган мәһабәт манаралы мәчетләре, шаулап-гөрләп торган шәрык базарлары һәм ахшам намазыннан соң урнашкан төнге сихри тынлыгы белән кабул итәбез...
Сораулар һәм биремнәр:
1. Алтын Урдадагы матди дөньяны ничегрәк күз алдыгызга китерәсез һәм аның нинди төрләрен беләсез? Архитектур мозаика һәм майолика хакында сөйләгез.
2. Алтын Урданың алтын-көмешчеләре нинди әйберләр эшләгәннәр? Борынгы хәзинәләр, алардагы көмеш тәңкәләр турында ниләр беләсез?
3. Шәрыктагы Урта гасырларда иҗат иткән шагыйрьләрне атап чыгыгыз. Аларның нинди әсәрләре турында ишеткәнегез бар?
4. XIV йөздәге татар әдәбиятын кайсы шагыйрьләр нинди әсәрләр белән баеткан? Аларның кыйммәтен әйтеп бирегез.

*Бәдр—яңа туган ай.
**Белек бәхре — белем диңгезе.
***Көнәш гирдендә—Кояш тартуында.
****Мисле—төсле.
1. ТАТАРСТАН ҖИРЕНДӘ БОРЫНГЫ ҖӘМГЫЯТЬ
2. ЕВРАЗИЯДӘГЕ БОРЫНГЫ ТӨРКИЛӘР ҺӘМ ТӨРКИ КАБИЛӘЛӘР
3. ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ ЭЛГӘРЕ УРТА ГАСЫРДАГЫ БЕРЕНЧЕ ДӘҮЛӘТЛӘРЕ
4. БОЛГАР ДӘҮЛӘТЕ
5. АЛТЫН УРДА
6 . КАЗАН ХАНЛЫГЫ



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2017 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^