()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 104.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

başlıylar. Yaña çirkәülәr, monastır'lar tөzelә. Alarga da cirle xalıktan tartıp alıngan cirlәrne bülәk itәlәr. Mөselmannarnı һәm ele mәcüsilektәn çıkmagan çuwaş, mari, udmurt, mordwa xalıkların mәcbüri çukındıru başlana. Barlık mәçetlәrne cimerәlәr, mәcüsilәrneñ izge agaçların kisәlәr, tabınu urınnarın yandırıp tuzdı rıp beterәlәr.

Tatar Feodallarınıñ ber өleşe, üzlәreneñ cir bilәmәlәren saklap kalu maksatın totıp, rus patşasına yalçılıkka küçә, kayberlәre xәtta xristian dinen kabul itә. Alarnı yomışlı tatarlar dip yөrtkәnnәr. Yomışlı tatarlarnı, yag'ni rus xөkümәte yaklı bulgan tatar morzalarınıñ ber өleşen, Rossiyaneñ tөrle өlkәlәrenә, şul isәptәn Arzamas, Temnikow, Alatır', Kasıym өyazlәrenә küçerep utırtalar. Alarga xәrbi xezmәtlәre өçen cir һәm krest'yannar birәlәr.

Yawız Íwan taraFınnan ütkәrelgәn kolonial' izü sәyasәte kollar dәrәcәsenә tөşerelgәn bolgar-tatar һәm rus bulmagan başka cirle xalıklar arasında kөçle nәFrәt tudırgan. Kazan dәülәten yañadan torğızu һәm Rossiya xakimlegennәn kotılu өçen alar küp ellar buena katı kөrәş alıp bargannar.

Basıp aluçılarga karşı berençe baş kütәrülәr 15521557 ellarda uk başlangan. Bolgar-tatarlar һәm, alarga kuşılıp, mari, çuwaş, mordwa xalıkları, kullarına koral alıp, rus Feodallarınıñ milli izüenә karşı izge suğışka kütәrelgәnnәr, üzlәrenә xan itep Sөembikәneñ enese Ali Әkramnı çakırıp kitergәnnәr. Cansәet һәm Sarıy batır citәk çelegendәge baş kütәrüçelәr otrya dı patşa gaskәrlәren berniçә tapkır tar-mar itkәn. Әmma yaxşı korallangan 30 meñ keşelek rus ukçıları mondıy Fetnәlәrne rәximsez rәveştә bastırgannar. Baş kütәrüçelәrneñ kübese üterelgәn, ә 6 meñ ir-atnı, 15 meñ xatın-kıznı, bala-çaganı kol itep, alıp kitkәnnәr һәm rus Feodallarına taratıp betergәnnәr.

15721574 ellarda urta Ídel bue xalıklarınıñ rus Feodallarına karşı baş kütәrülәre dәwam itә. Kөrәşne mari krest'yannarı başlap cibәrәlәr. Alarga tizdәn bolgar-tatarlar, çuwaşlar, udmurtlar һәm başkortlar kuşıla. Patşa gaskәrlәre bu Fetnәne dә rәximsez rәveştә bastıralar.

1582 elda milli-azatlık xәrәkәte yaña kөç belәn dөrlәp kitә. Yawız Íwan, Mәskәüdә kөçle gaskәr tuplap, üzeneñ boyarların һәm woewodaların Fetnәçelәrgә

karşı cibәrә. Baş kütәrüçelәr Alladan da kurıkmıyça, Mәskәü gaskәre belәn өzeşep suğıştılar, dip xәbәr itә el'yazmaçı. Yau kırındamı, stannardamı bik küp urıslarnı kırıp saldılar. Alarnı boyarlar һәm woewodalar da tınıçlandıra almadı. Suğışlar 1584 elda Yawız Íwan patşa ülgәç tınıp tora. Әmma kolonial' izü dәwam itә. Açıktan-açık basıp alu, xalık baylığın talau, yandıru, yuk itü, tugan tөbәgennәn kuıp, cirlәren alpawıtlarga өlәşü, kөçlәp çukındıru tuktalmıy. Bolgar-tatarlar bolarnı bik awır kiçerәlәr. Xalkıbız milli Faciga eçendә yaşi.

1592 elda bolgar-tatarlar һәm marilarnıñ küp kenә awılları yanәdәn rus baskınnarına buysınudan çıgalar. Şul zaman tarixçısı bolay dip yaza: Kaһәr tөşkәn bolgarlar bezneñ xakimiyatebezne telәmiçә tağın baş kütәrdelәr. Fedor patşa üzeneñ idarәçese Boris Godunowka Kazan bolgarlarına karşı küp gaskәr cibәrergә kuştı һәm alar bolgarlarnı tәmam buysınırga mәcbür ittelәr.

Şulay itep, 16 nçı gasırnıñ ikençe yartısı xalkıbız tarixına rus patşalarınıñ tüzep tora almaslık cәberle izülәrenә karşı kütәrelgәn milli-azatlık suğışları belәn kerep kalgan. Xalıknıñ izge maksatı Yawız Íwan taraFınnan 1552 elda kanga batırılgan һәm koloniya xәlenә tөşerelgәn cirebezneñ mөstәkıyl'legen kire kaytaru bulgan. Bu tigez bulmagan kөrәştә bezneñ babalarıbız ciñelü açısın kiçergәnnәr, lәkin ciñügә bulgañ өmetlәren berwakıtta da yugaltmagannar.


Soraular һәm biremnәr:

1. Yawız Íwan Kazan cirlәrendә bolgar-tatarlarga karşı nindi sәyasәt ütkәrgәn? Kolonial' һәm milli izüneñ Formaların sanap çığığız.

2. 1552 eldan soñ Kazan şәһәre niçek üzgәrә?

3. Elekkege Kazan dәülәtendәge cirle xalıklar milli izügә karşı niçek kөrәşәlәr? Niçәnçe ellarda baş kütәrülәr bula? Datalarnı dәFtәregezgә yazıp kueğız.



Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^