()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 111.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

35. BATIRŞA WOSSTANÍESE. PuGAÇEW YauLARINDA BOLGAR-TATARLAR


Xalkıbıznıñ 18 nçe gasırdağı tarixı kaneçkeç patşa samoderjawiesenә һәm ul ütkәrgәn milli-kolonial' izügә karşı kөrәş sәxiFәlәre belәn tulı.

Şundıy kөrәşlәrneñ berse Ba-tırşa iseme belәn bәylәngәn. Batırşa (anıñ çın iseme Abdulla Gali uglı) 1715 elda Başkortstannıñ xәzerge Baltaç rayonı Karış awılında tatar gailәsendә tugan. 17331743 ellarda Tatarstannıñ xәzerge Әlmәt rayonındağı Taysugan һәm Arça rayonınıñ Taşkiçü awılı mәdrәsәlәrendә ukıgan. Ískitkeç tırış һәm zirәk akıllı Abdulla tizdәn zur belemle ğıylem iyase, mөgallim dәrәcәsenә kütәrelgәn.

Bolgar-tatarlarnı kөçlәp çukındırular, mәçet-mәdrәsәlәrne cimerülәr, mөselman xalkın xristian dinenә küçkәn keşelәr (kerәşennәr) isәbenә өstәmә salımnar tülәtep intekterülәr bolarnıñ barısıda Abdullanıñ küz aldınnan ütkәn һәm anıñ küñelendә izüçelәrgә karşı çiksez nәFrәt üstergәn. Mondıy xәllәrgә tüzә almıyça, bolgar-tatar һәm başkort krest'yannarınıñ әledәn-әle baş kütәrülәren ul işetep-kürep torgan. 17351736 ellarda bulıp ütkәn şundıy Fetnәlәrdәn soñ, mәsәlәn, ruslarnıñ cәza otryadları 700 lәp tatar һәm başkort awılın yandıralar, 9 meñnәn artık xatın-kıznı, bala-çaganı rus alpawıtlarına kollıkka ozatalar, 3400 keşene katorgaga cibәrәlәr. 17 meñlәp keşe һәlak bula.

Batır yөrәkle, tәwәkkәl Abdulla gomereneñ axırına kadәr xalıknıñ azatlığı өçen, gadellek өçen kөrәşergә ant itә. ul Kazan, Orenburg, uFa, Troiçk yaklarına çığıp kitә, rus patşası ütkәrә torgan milli izü sәyasәten añlatıp, xalıkka өndәmә yazıp tarata. Anı һәr cirdә kөtep alalar, yaratıp, Batır şaһ Batırşa dip yөrtәlәr. Kayda ğına bulmasın, Batırşa xalıknı baş kütәrergә çakıra. Ruslarnıñ xakimlegen beterep, galim-golәmә keşelәrebezneñ idarә itüen buldırırga, mөselmannar mәclese oeştırırga өndi. Һәr cirdә bu өndәülәrne zur xuplau belәn karşı algannar.

1755 elda Başkortstannıñ küp kenә tөbәklәrendә krest'yannar xәrәkәte başlanıp kitә. Fetnәçelәr patşa xөkümәte kuygan starşinalarnı, nalog cıyuçılarnı üterәlәr, xәrbi krepost'larga, poçta stannarına һөcümnәr oeştıralar. utarlar yana. Bөten tөbәk kaynıy. Gubernator kurkuga kala. Batırşa tөzegәn plan nigezendә bu xәrәkәt, Kama buylap barıp, Kazan tatarları arasına da taralırga tieş bula. Lәkin baş kütәrüçelәr arasında oeşu citmi. Fetnә rus gaskәrlәre taraFınnan bastırıla. Batırşanı totıp tөrmәgә yabalar һәm ul şunda ülә.

Şulay da Batırşa wosstanieseneñ bik zur tarixi әһәmiyate bar. Wosstanieneñ bөten әylәnә-tirәgә taralıp kitü ixtimalı patşanıñ kotın algan. ul çukıngan keşelәre bulgan awıllardan mөselman xalkın kuıp cibәrüne aşığıç tөstә tuktatkan, kerәşennәr өçen alardan nalog tülәtüne betergәn, xәtta awıllarda yaña mәçetlәr salırga rөxsәt itә torgan ukaz çıgargan.

Tatar-başkort xalıkların aldağı kөrәşlәrgә xәzerlәüdә dә anıñ әһәmiyate zur bula. Batırmanıñ, rus türәlәren kuıp, bolgar-tatarlarnıñ һәm başkortlar-

nıñ mөstәkıyl' xakimiyaten urnaştırırga өndәmәse küplәr taraFınnan kaynar yaklau taba. Mәsәlәn, 1760 ellarda Morat mulla üze yazıp-küçerep taratkan kitaplarda Bolgar dәülәten yañadan torğızırga wakıt citte, dip xalıknı milli-azatlık suğışına ügetlәgәn.


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^