()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 118.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

37. KREPOSTNOY TӘRTÍPLӘRNE BETERÜ ӨÇEN KӨRӘŞ


Rossiyane һәm Ewropanı kollıkka tөşüdәn kotkarıp kalgan geroy soldatlar, suğıştan soñ şatlanışıp, ruxi kütәrenkelek belәn өylәrenә taralışalar. Alar, patşa bezneñ xәlne inde ciñelәyter, krepostnoy tәrtiplәrne beterer, dip өmetlәnәlәr. Tik aklanmıy bu өmetlәr. Patşa da, alpawıtlar da krest'yannarnıñ tormışın yaxşırtu өçen artık borçılmıylar. Kiresençә, sәüdә üskәn, çit il bazarlarına aşlık çıgaru artkan saen krest'yannarnı izü kөçәya bargan.

Krest'yannarnı tağın da kübrәk eşlәtü өçen, alarnı çıbırkılar belәn kıynagannar, çıbık belәn suktırgannar, başka tөrle cәzalarga tartkannar. Krepostnoy krest'yannarnıñ xәllәre koldarnıkınnan berni belәn dә aerılmagan diyarlek. Alarnı satu turındağı belderülәrne şul wakıtta çıga torgan Kazan gazetalarında eş oçratırga mөmkin bulgan. Şul belderülәrneñ bersendә bolay dielә: Alpawıt xatın Nastas'ya Krotkowanıñ yort xezmәtçelәre satıla: Andreyan isemle malay һәm Dar'ya isemle kız, Familiyalәre Grigor'ewlar; beren-çesenә 8 yaş', ә kızga 11 yaş'. Malay 40 sum, kız 20 sum tora.

Mondıy xәllәr Kazan gubernasındağı rus krest'yannarı arasında bulgan. Tatar krest'yannarı isә krepostnoy bulmagannar, dәülәt krest'yannarı dip sanalgannar.

1812 elğı Watan suğışınnan soñ küplәr Rossiya xalıklarınıñ ayanıç yazmışı һәm alarnı krepostnoy kollıktan azat itü yulları turında uylana başlıylar. Dәülәtneñ bөten baylığın barlıkka kiterüçe, zinnәtle saraylarda kәeF-saFa korıp yatuçı dworyannarnı tuendıruçı xezmәt xalkınıñ tormışın niçek itep ciñelәytergә mөmkin? Dworyannar dairәsennәn çıkkan ber tөrkem aldınğı karaşlı oFiçerlar bu sorauga cawap ezli başlıylar. Alar, xalıknı barı tik korallı wosstanie yulı belәn genә azat itәrgә mөmkin, digәn Fikergә kilәlәr. Wosstaniene әzerlәü өçen, dworyan rewolyuçionerları yaşeren oeşmalar tөzilәr. ul oeşmalarnıñ iñ kürenekle citәkçelәre Pavel Pestel' һәm Kondratiy Rıleew bula.

Berniçә el centekle әzerlek alıp bargannan soñ, rewolyuçionerlar Sankt-Peterburgta 1825 elnıñ 14 dekabrendә

wosstanie kütәrәlәr. Bu kөnne rus tәxetenә yaña patşa Nikolay I utırırga tieş bula. Dworyan rewolyuçionerları, patşa yaşi torgan Kışkı sarayga һөcüm yasap, patşanıñ üzen һәm anıñ ministrların kulga alırga, ildә krepostnoy tәrtiplәrne beterergә, samoderjawiene yuk itәrgә һәm Rossiyadә gadel xakimiyat urnaştırırga niyatlilәr. Alar üzlәrenә buysıngan һәm telәktәşlek beldergәn soldat polkların iyartep, irtәn irtük Senat mәydanına çıgalar. Lәkin һөcüm başlarga boerık birergә batırçılık itmilәr. Komandir itep saylangan Trubeçkoy mәydanga kilmi. Baş kütәrüçelәrneñ ikelәnep toruınnan Faydalanıp, Nikolay I üzenә tugrılıklı gaskәrlәrgә mәydannı tiz genә kamap alırga kuşa. Tup tawışı yañğırıy. Mıltıklardan ata başlıylar. Berençe korbannar kürenә, yaralılar ıñğıraşa. Tөngә taba Fetnә bastırıla. Şuşı wakıygadan soñ dworyan rewolyuçionerların dekabristlar dip atıy başlıylar.

Dekabristlar kıyu һәm Fidakar' rewolyuçionerlar ni өçen ciñelә soñ? Alar, xalıkka irek yaulap alu өçen oeşsalar da, yugarı katlau keşelәre bularak, xalıknıñ baş kütәrüennәn kurkalar. Patşanı ciñel genә, gadi xalık katnaşınnan başka ğına bәrep tөşerep, yaña cәmğıyat' tөzergә uylau yalğış Fiker bula. Gadi xalık dekabristlarnıñ ni өçen baş kütәrgәnen añlamıyça da kala.

* * *

Şul uk wakıtta krest'yannar cir һәm irek өçen üzlәreneñ kөrәşen tuktatmagannar. Dөres, 19 nçı gasırda Stepan Razin һәm Emel'yan Pugaçew zamanındağı kebek zur krest'yan suğışları bulmagan. Lәkin kөrәş kiskenlәşkәn, alpawıtlarga irkenәergә mөmkinlek betkәn. El saen diyarlek Kazan gubernasınıñ әle ber, әle ikençe tөbәgendә berber artlı krest'yan buntları bulıp torgan. 1828 elda Minzәlә һәm Alabuga yaklarında başlangan çualışlarnı patşa gaskәrlәre genә bastıra algan. Şundıy uk xәl 1831 elda Spas өyazeneñ Әcmer, Kojaewka, Piçkassı awıllarında kabatlana. Alar artınnan Bilәr һәm Yaña Çişmә krest'yannarı kütәrelәlәr. 1834 elda Çistay өyazendә, ike eldan soñ Bua,


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^