()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 12.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

4. TAŞTAN METALLGA, AuÇILIKTAN TERLEKÇELEKKӘ.


Eş koralların yasau өçen meñ nәrçә, yөz meñnәrçә ellar buena taştan da kulay material tabıl magan. Dөresrәge, tabigat'tә oçrıy torgan başka materialdan Faydalana belmәgәnnәr. Әmma keşelek cәmğıyate һaman üseştә bulgan. Borınğı keşe berkayçan da tabigat'tәn bügen alganı belәn genә kanәgat'lәnep kalırga telәmәgәn.

...Dөn'yanıñ kaysıdır ber poçmağında monnan bik küp ellar elek borınğı keşe berençe tapkır kulına oçraklı rәveştә genә tabılgan bakır kisәge algan. Sukkalap karagan taş kebek kitelmәgәn, yan'çelgәn genә, yanıp torgan uçakta totkan eregәn. Şulay itep tağın ber açış yasalgan: keşelәrgә bakırnıñ berençe üzleklәre mәg'lüm bulgan. Tabılgan bakır kisәklәren çükep yaisә maxsus kalıplarda eretep, başta bizәnü әyberlәre, annan soñ eş koralları da yasıy başlagannar. Taşka karaganda yomşagrak bulsa da, eretkәç, tөrle Formalarga kerә aluı belәn keşelәrneñ ig'tibarın bik tiz cәlep itkәn ul. Anıñ başka uñay yakların da kürgәnnәr. Mәsәlәn, bakır pıçaknıñ yөze tupaslansa, ütkenlәrgә mөmkin bulgan; sınsa da eşkә yaragan ul yañadan eretep, kirәk әyberlәr koyu өçen Faydalangannar.

Bakırdan yasalgan eş koralları belәn eşlәü taş korallarga karaganda uñaylırak bulgan. Berwakıt arxeologlar şundıy tәcribә ütkәrgәnnәr: ber iş narat

agaçlarnıñ bersen taştan, ikençesen bakırdan yasalgan borınğı baltalar belәn çabıp audarırga uylagannar. Bu eşne taş balta belәn 15, bakır balta belәn 5 minutta başkarıp çıkkannar. Ә bakır borau belәn

kalın taktanı 22 tapkır tizrәk tişәrgә mөmkin ikәn!

Bakırdan koelgan eş korallarınıñ taralu çorı bakır dәvere monnan 36004000 ellar elek bulgan. ul wakıtlarda xәzerge Tatarstan cirlәrendә wolosowo kabilәlәre yaşәgәn. Bu kabilә keşelәreneñ torulığı berençe tapkır Oka elgası buenda Murom şәһәrennәn erak tügel urnaşkan Wolosowo awılı yanında kazıp tikşerelgәn. Şuña kürә alarnı şartlı rәveştә wolosowo kabilәlәre dip atagannar. Bezneñ respublikada wolosowo kabilәlәre belәn bәyle 50 lәp torulık tabıldı. .

Wolosowo kabilәlәre taş dәverennәn metall dәverenә küçü çorında yaşәgәnnәr. Alar nigezdә auçılık һәm balıkçılık belәn şөğıl'lәngәnnәr. Nәq menә şuşı çorda igençelek һәm xaywan asrauçılıknıñ berençe bilgelәre dә barlıkka kilgәn. Arxeologik kazu eşlәre wakıtında tabılgan taş kitmәnnәr, bөrtek uğıçlar, et һәm kәcә sөyaklәre şul turıda sөylilәr. Dөres, igençelek tә, terlekçelek tә tiz genә nıklap tamır cәep kitә almagan. Bakır eşkәrtü başlanğıç xәlennәn әllәni alga kitmәgәn. Şulay da, ni genә bulmasın, aldağı buınnarnıñ totrıklı üseşe өçen bөten şartlar өlgerep citkәn bulgan inde.

Monnan 35003600 ellar elek yaşәgәn borınğı kabilәlәr, niһayat', bronza koyu serlәrenә dә өyrәnәlәr. Bronza nigezdә şul uk bakır ul, tik anı eretkәndә tөrle kuşılmalar ğına (mәsәlәn, kurgaş katnaşması) өstәgәnnәr. Kayan algannar soñ şulkadәr bakırnı? dip sorarsız sez. Xikmәtle bakır bazları turında işetkәnegez barmı sezneñ? Respublikabıznıñ kayber rayonnarında, bigrәk tә Ik, Minzәlә, Zәy elgaları buylarında, Sarman, Әlmәt, Şөger, Bөgelmә, Aznakay yaklarındağı taularda әle dә saklanıp kalgannar alar. Әbi-babalarığızdan sorap karağız әle belәlәrder alar. Bakır rudası (mәg'dәn) çıgargannar anda. Әle 18 nçe yөzlәrdә dә bu yaklarda әllә nikadәr bakır koyu zawodları eşlәp utırgan. Bu yatmalar, һiçşiksez, borınğı keşelәrgә dә bilgele bulgan.

Bronza gasırı borınğı ıruglık cәmğıyateneñ çәçәk atu dәvere ul. Wolosowolılar tokımınnan bulgan Kazan bue kabilәlәre şul dәverneñ iñ kürenekle wәkillәrennәn sanala. Tөp cirlәre Kazan tirәsendә Ídel Kama buylarında urnaşkan. Çınlıkta niçek atalgannardır alar, monı berәü dә belmi xәzer.

Ni өçen tarixka kerep kalgannar soñ Kazan bue kabilәlәre? Çөnki alar bu tөbәk xalıkları arasında çın-çınlap berençe igençelәr, xaywan asrauçılar һәm metall koyuçılar bulalar. Kayçan ğına wolosowolılarnıñ xucalık tormışında tөp rol'ne uynagan auçılık, balıkçılık bөtenlәy artkı planga küçәlәr.

Kazan bue kabilәlәre yaşәgәn kaysı ğına torulıknı kazıp karama, һәrbersendә yort xaywannar nıñ sөyaklәren, igençelek belәn bәyle eş koralların bronza kitmәnnәr, uraklar, taştan yasal gan bөrtek uğıçlar tabarga mөm kin. Xucalık baz-çokırların açkanda xәtta sirәk-mirәk tarı,


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^