()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 124.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

39. KREPOSTNOY TӘRTÍPLӘRNEÑ BETERELÜE. BEZDNA WOSSTANÍESE


Niһayat', 1861 elnıñ 19 Fewralendә Rossiya imperatorı Aleksandr II krepostnoy tәrtiplәrne beterü turındağı maniFestka kul kuya. Bu xәbәr Kazan gubernasına mart başlarında ğına kilep citә.

Spas өyazeneñ Morasa awılı. Krest'yannarga patşa maniFestın ig'lan itәrgә dip maxsus cibәrelgәn wәkil uram buylap ütep bara. Cay ğına yuırtıp bargan atlar, pop yortına kilep citkәç tuktap kalalar.

Awıl xalkı arasında yaşen tizlege belәn xәbәr tarala: Írek! Bezgә irek birergә kilgәnnәr! Tizdәn çirkәü çañnarı yañğırıy. Awıl xalkınıñ olısı-keçese uramga çıga. Keşelәr tөrkem-tөr-kem bulıp çirkәügә ağılalar.

Çirkәü eçe xalık belәn şıgrım tulı. Pop alga çığıp baskan. Anıñ yanәşәsendә, kәgazen kultık astına kıstırıp, şәһәrdәn kilgәn wәkil basıp tora. Kierenke tınlık urnaşa.

Krest'yannar! Xәzer sez krepostnoylar tügel, dip başlıy ul üzeneñ süzen. Sezne xәzer satıp cibәrergә dә, satıp alırga da, başka keşegә bülәk itep birergә dә yaramıy. Alpawıtlarnıñ andıy xokukları beterelә. Yaña zakon buença sezne xucağız mәcbüri өylәnderә dә, mәcbüri kiyaügә dә birә almıy. Telisez ikәn, bügennәn ük ikençe urınga küçep kitә alasız. Şәһәrgә barıp, zawod-Fabrikalarga eşçe bulıp urnaşırga mөmkin.

Krest'yannar tın almıyça tıñlıylar. Alarnıñ yazmışın, Rossiyadәge millionlagan krepostnoylarnıñ azatlığın xәl itә torgan bik mөһim ukaz alıp kilgәn wә kil. Ozak sөyli ul. Popka da süz birәlәr. Íkese dә, krest'yannarga bөek ukaz bülәk itkәne өçen, imperator galicәnabların maktıy, aña ozın gomer teli.

Cıelgan xalık tora-bara iskәrep ala: ә cirlәrebez, urman-bolınnarıbız kem kulında kala? Nişlәp bu xakta ber süz dә әytmilәr? Şunda berәü tüzmi, sorap kuya:

- Bezneñ һәrkaysıbızga küpme

cir bireler ikәn? Írek belәn genә yaşәp bulmıy iç, cir dә kirәk bezgә! Barşina һәm obrok belәn nişlәrgә?

Xalık şaulaşa başlıy. Kazannan kilgәn wәkil, kanәgat'sezlek belderep, añlatırga totına:

Anısın dөres әytәsez. Cir kirәk inde ul. Menә monda, ukaz da, yazılgan, cir mәs'әlәsen krest'yannar üzlәreneñ alpawıtları belәn bergәlәşep xәl itәrgә tieşlәr, dielgәn.

Krest'yannar, ozak sөylәşep tor-mastan, alpawıt yortına yunәlәlәr.

Yakın-tirә awıllarnıñ xucası, alpawıt xatın Ermolowanıñ utarı awıldan çittәrәk tınıç, matur cirdә urnaşkan. Yuan narat bürәnәlәrdәn salıngan ike katlı zur yort. Alğı yaktan kolonnalar belәn bizәlgәn, ikençe katında balkonı da bar.

Yarsıgan xalık tөrkemen kürep, Ermolowa kauşagan kıyaFәttә işek tөbenә çığıp basa.

Nik kildegez, mujiklar? dip endәşә ul korı ğına.

Patşa bezgә irek birgәn. Cirne kayçan büleşәbez? dip şaulaşalar krest'yannar.

Әye, sezgә irek birelgәn. Cir mәs'әlәsenә kilgәndә, eş bolayrak tora, dip añlata başlıy alpawıt xatın. Һәrberegezgә imana cire bülep bireler, lәkin anıñ өçen yolım tülәrgә kirәk bulaçak. Cirneñ bәyasen kaytarıp betergәç, ul üzegezgә kalır. Ә xәzergә barşinada eşlәp torırsız, ya akçalata obrok tülәrsez.

Krest'yannar ber mәlgә telsez kalalar. Mondıy irekne kөtmәgәnnәr ide iç alar! Niçek bula inde bu? Yolım өçen kaydan akça alırga? Yañadan kaһәr sukkan barşinada eşlәrgә turı kiler mikәnni? Ә terleklәrne kayda yөrtergә? urman, elga, bolınnar da alpawıtlarnıkı bulıp kala, di bit. Niçek yaşәrgә bolay bulgaç?

Açuları çıkkan krest'yannar awılga kaytıp kitәlәr. Bezne bu alpawıt xatın aldalıy. ukazda bolay yazılmagandır, dilәr

alar. Başka awıllarda xәllәr niçegrәk ikәn? Beleşergә kirәk.

Tizdәn yaña xәbәr kilep ireşә: Bezdna awılınnan Anton Petrow isemle keşe patşa ukazın, dөres itep, başkaça añlata ikәn. Morasa krest'yannarı Bezdnaga üzlә reneñ keşelәren cibәrәlәr.

...Bezdna tirәsendә urnaşkan awıllar tuzıngan umarta küçen xәterlәtәlәr. Alar üzlәreneñ alpawıtlarına buysınudan baş tartkannar. Distәlәgәn, yөzlәgәn krest'yannar Bezdnaga taba yunәlәlәr.

Biredә alarnı urtaça buylı, kiñ cilkәle, kara çәçle, ir urtası yaşendәge keşe karşı ala. Bu Anton Petrow bula. Barlık cirlәr sezneke, dip başlıy ul


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^