()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 128.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

41. KAZAN KAPÍTALÍZM ÇORINDA. REWOLYuÇÍYaGӘ BERENÇE ADIM


19 nçı gasırnıñ ikençe yartısında, yag'ni monnan yөz ellar çaması elek, Kazan Rossiyaneñ ere promışlennost', sәüdә һәm mәdәniyat üzәgenә әverelә. Íldә kapitalistik tәrtiplәr urnaşkaç, şәһәr bik tiz üsә başlıy. Tübәndәge sannarga ig'tibar itegez: 1863 elda Kazanda 63 meñ keşe yaşәgәn bulsa, egerme eldan soñ anıñ xalkı 140 meñgә citә. Çağıştırıp karağız: 1897 elda Samarada 90 meñ, uFada 49 meñ, Perm'dә 45 meñ, Semberdә 42 meñ keşe yaşәgәn.

Kazan xalkı elek-elektәn küp millәtle bulgan. Anıñ iñ küp өleşen ruslar tәşkil itkәn, һәr yөz keşeneñ barı 22 se tatar bulgan.

Şul wakıtlardağı Kazannı küz aldına kiterergә tırışıp karıyk. Menә bez utırgan paroxod pristan'ga kilep tuktadı, di. ul Bakaltay digәn cirdә Kazan-ka tamağında urnaşkan. Wokzal karşında ere xәreFlәr belәn yazılgan isemnәr yar buendağı kontorkalarnıñ, kibetlәrneñ, traktirlarnıñ һәm skladlarnıñ kaysı sәüdәgәrneke, nindi kompaniyaneke ikәnlegen kürsәtep toralar. Barjalardan yarga taba basma buylap, awır kapçıklar kütәrep bөkrәygәn, sәlәmә kiemle yөkçelәr yөgerep yөri. Yarlı xalık tramwayga aşıga. Ispay kiengәn bay әFәndelәr һәm xanımnar, tәkәbber genә atlap, par at cigelgәn Faetonnarga yunәlәlәr. Dәrrәü kuzgalıp kitkәn ekipajlar artınnan tuzan bolıtları kütәrelep kala.

Alda Kazan. Tonık kına bulıp Sөembikә manarası һәm kreml'neñ taş diwarları kürenә başlıy. Altmışlap çirkәü һәm distәdәn artık mәçet şәһәrgә nindider üzençәlekle tөs birep toralar. Kazanka elgası, anıñ kuşıldığı Bolak suı һәm Kaban küle şәһәrne өç өleşkә bülәlәr kebek.

Borınğı kreml' һәm anıñ tirә-yunendә urnaşkan Woskresenskaya (xәzerge Lenin uramı), Bol'şaya Prolomnaya (Bauman), Bankowskaya (M. Cәlil), Gruzinskaya (Karl Marks) uramnarı Kazan şәһәreneñ üzәge sanalgan. Biredә bay kapitalistlar zawod-Fabrika xucaları, bankirlar, sәüdәgәrlәr, alardan kala universitet proFessorları, ataklı adwokatlar, wraçlar, tөrle çinowniklar yaşәgәn. Alarnıñ taştan salıngan matur-matur yortları, küpsanlı dәülәt uçrejdenielәre, bank һәm kunakxanә binaları şәһәrgә yam' birep torgannar. Lәkin elek-elektәn bu rayonda tatarlarga yaşәrgә rөxsәt itelmәgәn.

Üzәktәn çittәrәk, Bolak suı һәm Kaban küle artında, Íske һәm Yaña tatar bistәlәre urnaşkan. Biredә ber һәm ike katlı agaç yortlar, mәçet-mәdrәsәlәr, tatar sәüdәgәrlәreneñ erele-waklı kibetlәre, bazarlar küp bulgan. Aeruça xәzerge Kirow һәm G. Kamal uramnarı tөbәgendәge Peçәn bazarı baylığı belәn dan totkan. Gadi xalık borınğıdan kilgәn gadәt buença kün çitek-kәveş, mex bürek-malaxay, kәlә-püş-tübәtәylәr tegep һәm başka әyberlәr eşlәp kөn kürgәn, sәüdә itkәn. Tatarlar şuşı tirәdә urnaşkan ataklı Krestownikowlar zawodında, şulay uk Әcemow, Arslanow, Ütәmeşew predpriyatielәrendә eşlәgәnnәr.

Şәһәrneñ tөp promışlennost' Rayonı Kazan elgasınıñ ar'yağında tuplangan. Biredә, Yagodnıy bistәsendә, AlaFuzow predpriyatiyalәre üzlәre ber şәһәrçek bulıp utıra.Bişbaltada (Admiralteyskaya sloboda) Sveşnikownıñ mexanika zawodı, Ígumnıy bistәsendә uşkownıñ ximiya zawodı, Poroxowoy bistәsendә darı zawodları urnaşkan bula. Bu bistәlәr Fәkıyr' eşçelәrneñ şıksız kazarmaları, yartılaş cirgә señgәn tәbәnәk өylәre, wak-tөyak kibetlәre belәn tulgan.

Kazan üz wakıtı өçen Rossiya imperiyaseneñ iñ aldınğı mәdәniyatle şәһәrlәrennәn sanalgan. universitet, veterinariya institutı, ukıtuçılar institutı, xatın-kızlar өçen yugarı kurslar, gimnaziyalәr, teatrlar anı Fәn һәm mәdәniyat üzәge itep tanıtkannar.

Şul wakıtlarda uk şәһәr uramnarı kerosin һәm gaz Fonar'ları belәn yaktırtılgan. 1897 eldan üzәk uramnarnı, dәülәt uçrejdenielәren һәm bay aristokrat yortların elektr lampoçkaları belәn yaktırtuga küçәlәr. 1882 elda şәһәrdә teleFon ütkәrә başlıylar. 1890 elda Kazan timer yulı buylap Zөyagә, ә berazdan Ryazan'ga һәm Mәskәügә berençe poezdlar kitә. 1899


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^