()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 134.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

43. MӘRCANÍ ҺӘM BAŞKALAR


XIX yөzneñ ikençe yartısında Da Kazan universitetı Rossiyaneñ bөten kөnçığışında iñ aldınğı Fәn Һәm mәdәniyat uçağı buluın Dәwam itә. Anda әһәmiyatle Fәnni açışlar yasala.

Әgәr sez Kazan universitetınıñ

işek aldı aşa uzsağız, ike kat-

lı bina yanında tuktalmıyça kitә almassız. Sezneñ ig'tibarnı bu yortnıñ tөzeklegennәn, maturlığınnan bigrәk stenasındağı mәrmәr taktalar kızıksındırır. Şulkadәr küp sandağı istәlekle taktalar kuelgan yortnı tağın kayda kürә alırsız ikәn. K. K. Klaus, N. Í. Zinin, A. M. Butlerow, W. W. Markownikow, A. M. Zayçew, F. M. Flawiçkiy, A. E. Arbuzow, B. A. Arbuzow. Һәrberse dөn'yakülәm bilgele isem.

Bu binaga urnaşkan ximiya institutı A. M. Butlerow isemen

yөrtә.

A. M. Butlerow (18281886) Çistay өyazendә tua. ul yaş'tәn ük tabigat'ne yarata, һәrnәrsәneñ serenә tөşenergә teli. Anı gimnaziyagә әzerlәü өçen, Kazan mәktәbenә ukırga kertәlәr. Kөnnәrdәn ber kөnne mәktәp podwalında nәrsәder şartlıy. Annan өste-ba-şı korımga batkan Aleksandr kilep çıga. ul anda ximik tәcribә yasagan ikәn. usal tәrbiyaçe, balalarnı cıep, Saşanıñ muenına deget belәn Bөek ximik dip yazılgan takta asa. Tәrbiyaçeneñ kürәzәlege xak bulıp çıga.

Çınnan da A. M. Butlerow Kazan universitetın tәmamlıy, bөek ximikka әverelә. ul organik ximiyagә nigez sala, organik matdәlәrneñ tөzeleş seren aça. Monnan tış, ul tere tabigat' belәn dә kızıksına. Kübәlәklәr, umarta kortları turında xezmәtlәr yazgan. Gomereneñ soñğı elların әtiseneñ xәzerge Alekseewsk rayonındağı Butlerowka awılında urnaşkan utarında ütkәrә һәm

şunda ülә.

Bu çorda Kazan tarixı kürenekle tatar mәg'riFәtçelәre Ş. Mәrcani, K. Nasıyri, X. Fәezxanowlar eşçәnlege belәn nık

bayıy.

Şiһabetdin Baһavetdin ulı Mәrcani (18181889) ataklı galim, tarixçı, zur Fiker iyase. ul, Boxarada belem alıp kaytkaç, Kazandağı berençe mәçetneñ imamı һәm şul mәçet karşındağı mәdrәsәneñ mөdәrrise itep bilgelәnә. ul yañaça ukıtunı yaklıy, nadanlıkka, torğınlıkka karşı çıga. Tarix, FilosoFiya, әdәbiyatka bağışlap 30 ga yakın xezmәt yaza. Alar arasında Bolgar һәm Kazan tarixına bağışlangan xezmәt aeruça zur әһәmiyatkә iya. Kazan şәһәreneñ Kaban küle buendağı mәçet xәzer dә Ş. Mәrcani

isemen yөrtә.

Ş. Mәrcanineñ şәkerte, xezmәttәşe Xөsәen Fәezxanow (18281866) garәp, Farsı, tөrek, һәm rus tellәren әybәt belgәn. Şuña kürә ul 1857 elda Sankt-Peterburg universitetına ukıtırga çakırıla. ul küp kenә dәresleklәr, Fәnni xezmәtlәr yaza. Bolgar kaber taşları yazmaların uku seren aça. X. Fәezxanow üz xalkınıñ mәg'riFәte xakında bik borçıla..Aldınğı Ewropa mәktәplәrenә oxşaş tatar mәktәplәre, universitetta tatar bülege açu, tatarça Çulpan isemle gazeta çıgaru turında xıyallana. Әmma matur xıyallar kәgaz'dә genә kala. Ruslaştırunı alga sөrgәn patşa xөkümәte anıñ plannarın kire kaga.

Galim, ukıtuçı, mәg'riFәtçe Kayum Nasıyri (18251902) universitetta zur galimnәrneñ lekçiyalәren tıñlap yөri. ul küp kenә Fәnni xezmәtlәr, әdәbi әsәrlәr yaza. Anıñ borınğı bөek galimgә bağışlangan Әbugalisina kıyssası isemle әsәre bügen dә kızıksınıp ukıla. ul tatarlar өçen tarix, geograFiya, matematika dәresleklәre yaza. 1871 eldan küp kenә mәg'lümatlar tuplagan kalendar'lar çıgarıp kilә. K. Nasıyri, rus telendә xezmәtlәr yazıp, rus ukuçıların tatar xalkınıñ mәdәniyate һәm kөnküreşe belәn tanıştıra.

Bezneñ yaklarda bөek rәssamnar da tugan.


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^