()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 21.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

7. ҺuNNAR ÍÑ BORINGI TӨRKÍ BABALARIBIZ


Monnan 23 meñ ellar elek xәzerge Mongoliya һәm Tөn'yak Kıtay dalalarında, Baykal küle buylarında һәm Altay tauları tirәsendә tөrki kabilәlәr yaşәgәn. Kıtay el'yazmaları alarnı sөnnәr yaisә һunnar dip yөrtkәnnәr.

Һunnarnıñ bezgә ni katnaşı bar soñ? dip sorarsız sez. Alar әnә nindi erakta yaşәgәnnәr iç. Bezneñ tөp babalarıbız bolgarlar tügelmeni?

Soraularığız urınlı. Әmma sabır itik. Ísemnәre bolgarlarlarga kadәr berniçә yөz el elek mәg'lüm bulgan һunnar belәn tanıştırıp kitüebez yukka ğına tügel. Menә tıñlağız.

Borınğı kıtay el'yazmaçısı һunnar turında, alar bik kөçle һәm küpsanlı xalık, berkemgә dә buysınırga telәmiçә, aerım dәülәt

bulıp yaşilәr, dip yazıp kaldırgan. Alarnıñ üz patşaları kagannarı

bulgan, xalık belәn idarә itüneñ üz tәrtiplәre yaşәgәn. Kırıs tabigat' şartlarında alarga şәһәr, awıllar koru, igençelek belәn şөğıl'lәnü mөmkin bulmagan. Şuña kürә һunnar mal asrauçılık belәn kөn kürgәnnәr һәm küçmә tormış itkәnnәr. At һәm sarık asrau alarnıñ tөp şөğıle, baylığı һәm yaşәü çıganağı bulgan.

Һunnarnıñ ber өleşe utrak tormış belәn dә kөn kürgәn. Arxeologlar Baykal küle buenda, ulan-ude şәһәrennәn erak tügel, Íwolga poseloğı yanında alarnıñ zur ğına kalasın kazıp tikşerdelәr. Biredә distәlәrçә yort urınnarı, aşlık saklau bazları, timer һәm tөsle metallar koyu өçen maxsus yasalgan miçlәr, tөrle һөnәr iyalәreneñ eş koralları tabıldı. Timerdәn, bronzadan һәm sөyaktәn iskitkeç zur ostalık belәn yasalgan әyberlәrne, dulkınsıman bizәklәr tөşerelgәn çıdam balçık sawıt-sabalarnı kürep, әle xәzer dә gacәpkә kalırlık!

Әlbәttә, el әylәnәsendә berniçә yөz, xәtta meñ çakrımnar ütep, bertuktausız diyarlek kөtülektәn kөtülekkә küçenep kөn kürgәn xalık kalalarda yaşәmәgәn. Alarnıñ tugan cirlәre iksez-çiksez dalalar; torır urınnarı tiz cıela torgan kiez tirmәlәr; kiemnәre cılı tun, yomşak tabanlı tire iteklәr, mex büreklәr; aşau-әçülәre it, sөt, kımız, eremçek bulgan.

Һunnarda xәrbi eş bik yugarı dәrәcәdә torgan. Şul çornıñ iñ kamil suğış koralları, bigrәk tә uk һәm cәyalәr, alarda ğına bula. Sızğıra torgan uklar turında işetkәnegez yukmı sezneñ? Һunnar uylap tapkan koral ul. Timer uk oçına sөyaktәn yasalgan sıbızğı kuep atkannar. Kөtmәgәndә, meñnәrçә cәyadәn uklar oçırtkanda, doşmannıñ xalәten küz aldına kiterep karağız.

Һun caydağı. Borınğı rәsem.

Monnan 2200 ellar elek, Mode isemle kagan (patşa) wakıtında, һunnar dәülәte bik nık kөçәep kitә. Alar, üzlәreneñ kürşelәren ber-ber artlı tar-mar itep, Kıtay dәülәte belәn ayausız kөrәşkә kütәrelәlәr, küp kenә cirlәren tartıp alalar. Mode kagan citәkçelegendәge һun gaskәre kıtaylarnıñ 320 meñlek zur armiyasen kamap ala һәm anı ciñelügә duçar itә. Şuşı wakıtlardan soñ Kıtay dәülәte һunnarnı üze belәn ber dәrәcәdә kөçle dip tanıy һәm ozak ellar buena alarga salım tülәp tora.

Kıtay imperatorı һunnarnı ildәn kuıp çıgaru һәm alarnı bөtenlәy yuk itü telәge belәn yana. Íke arada өzleksez suğışlar bulıp tora. Һunnarnıñ һәm başka küçmә kabilәlәrneñ һөcümen tuktatıp toru өçen kıtaylar ilneñ tөn'yağında yөzlәrçә çakrımga suzılgan biek taş stena tөzergә kereşәlәr. ul zamannarda salıngan Bөek Kıtay stenası әybәt saklangan xәldә bezneñ kөnnәrgә kadәr kilep citkәn.

Íke kürşe arasında berөzleksez diyarlek bargan suğışlar һunnarnı әkrenlәp kөçsezlәnderә.Alarnıñ üzlәre arasında da berdәmlek betә. Dәülәt berlәşmәse ikegә tarkala. Aerılgannı ayu aşar, bülengәnne büre aşar, di bit xalık. Şulay bulıp çıga da. Tizdәn kıtaylar һәm alar yağında torıp suğışuçı başka


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^