()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 5.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

2. BEZ TARÍXNI NÍÇEK ӨYRӘNӘBEZ


Nәrsә soñ ul tarix? ul tugan ilebezneñ, xalkıbıznıñ uzgan tormışın өyrәnә. Xalkıbıznıñ borınğı babaları elek-elektәn bez yaşәgәn Ídel һәm Kama buyların üz itep, yaratıp gomer kiçergәnnәr. Şul zamannardan birle meñnәrçә ellar uzgan. Kәr buın üzennәn soñ şәһәrlәr, awıllar tөzep, zur eşlәr eşlәp kaldırgan. Annan soñ kilәçәk buınnar alarnıñ eşlәren dәwam itkәnnәr, tәcribә cıygannar. Әmma tarix bik katlaulı yul ütkәn. Kotoçkıç suğışlar buluın, awıl-şәһәrlәrneñ kөl-kümergә әylәnüen, küplәgәn keşelәrneñ cәber-xәsrәten dә tarix xәterli.

Bezneñ xalkıbız tarixı aeruça ğıybrәtle. Borınğı babalarıbız elek-elektәn üz dәülәtenә, şәһәrlәrgә, dingә-imanga, yugarı üskәn ruxi mәdәniyatkә iya bulgan. Doşmannar kilep, alarnıñ dәülәtlәren, şәһәr, awılların, küplәgәn xalkın yuk itkәnnәr. Әmma xalkıbıznıñ talantı, tırışlığı belәn dәülәt, şәһәrlәr yañadan kalıkkan. Tormış tağın alga kitkәn. Gasırlar uzgan. Íl өstenә tağın aFәt kilgәn. Elekkesennәn dә yawızrak, mәkerlerәk doşman ilebezne yaulap algan. Şulay da xalkıbız betmәgәn, bireşmәgәn. Íle-kөne betsә dә xalık bulıp kalgan. Mөxtәrәm şağıyr' Nuri Arslanownıñ bu xakta şundıy şig'ri yulları bar:

Atlantida! Atlantida batkan! Ez kalmagan bөek xalıktan... Ә bez menә, bez bar, ez bar cirdә Bez batırgan saen kalıkkan.

Tarixnı өyrәnmiçә, ütkәnne belmiçә, xәzerge tormışnı añlap, yañanı tөzep bulmıy. Çөnki bügenge tormış mәñnәrçә ellarnıñ cimeşe, nәticәse ul. Tarix xәter ul. ul azatlık өçen kөrәştә başların kuygan Fidai cannarnı onıtmaska өyrәtә. Tarixıbızda bulgan yalğışlıklarnı kabatlamaska, berdәm bulırga sabak birә. Satlık cannarga karata nәFrәt uyata. uzgan tarixların onıtıp, tulaem ber xalıklar yukka çıga. Keşelәr mañkortka әylәnә. Kem soñ alar mañ-kortlar? Tanılgan kırğız yazuçısı Çıñğız Aytmatownıñ ber әsәrendә şundıy ğıybrәtle xikәyat sөylәnә.

...Borın-borın zamanda çülle-dalalı esse yaklarda, ber urınnan ikençe urınga küçep yөrep, mal asrau belәn kөn kürgәn küçmә kabilәlәr yaşәgәn. Alar arasında gel suğışıp, başka kabilәlәrneñ malların, kөtüleklәren tartıp aluçı, keşelәren kol itep alıp kitüçe ber kabilә dә bulgan di. Üz kullarına tөşkәn әsirlәrgә alar iFrat dәrәcәdә rәxim-şәFkat'sez bulgannar, kollarnı kotoçkıç yazmış kөtkәn. Alarnıñ başına, çәçlәren kırıp, su kergәndә kiya torgan rezin başlık sıman itep yaña suygan dөyaneñ tiresen kigerep kuygannar. Esse koyaş astında kuırılıp, taraygannan-taraya bargan tire әsirneñ çәçsez başın timer kırşau sıman kısa, tarttıra bargan. Kollar awırtuga tüzә almıyça can açısı belәn өzgәlәngәnnәr. Alarnıñ tawışı işetelmәsen өçen, erak çülgә, esse koyaş astına iltep, baganalarga bәylәp kuygannar. Tire başlık, tağın da kuırılıp katıp, başına batıp kergәn, sөyakne izgәn. Cәza axırına azlar ğına isәn kalgan. Aları da üzlәreneñ keşe zatınnan buluın añlamagan añğıra mañkortka әylәngәnnәr. Bu kotoçkıç awır cәzadan soñ alar üzlәreneñ tarixların, tellәren, xәtta isemnәren onıtkannar, xәterlәren cuygannar. Alar ata-anaların, әbi-babaların, ıruların, xalkın, tugan illәren onıtkannar. Alar belәn telәsә nәrsә eşlәp bulgan. ul mәxlük can telsez xaywannan әllә ni aerılmagan. Aşau turında ğına uylagan. Mañkort et kebek üzeneñ xujasın ğına tanıgan, ni kuşsa, şunı ğına eşlәgәn. Xәtta, ber dә tartınmıyça, tugan anasın da üterә algan.

Sak bulığız, kaderle duslar, әnә şundıy añğıra mañkortlarga әylәnә kürmik. Üz ilebezneñ, üz xalkıbıznıñ tarixın әybәtlәp өyrәnik.

Borınğı zamannarda uk yaşәgәn keşelәrneñ tormışın bez niçek

belә alabız soñ? Kızganıçka karşı, iñ borınğı çorlardan ğına tügel, soñğırak dәverlәrdәn dә şul çorlarda yazılgan tarixi kitaplar bezgә kadәr bik az kilep citkәn. Alarnıñ kübese dәһşәtle ellarda utta yandırılgan. Doşman, şulay itep, tulaem ber xalıknıñ xәteren cuydırıp, mañkort itmәkçe bulgan. Әmma xalık tarixı ezsez yugalmıy ul. Menә xәzer һәr el saen, sular ağıp cirlәr kipkәç, arxeologlar borınğı şәһәr urınnarına aşıgalar. Alar өçen tuFrak-cir katlamnarı bik zur kalın kitap kebek. Sak kına anıñ bite artınnan biten çistartıp, arxeologlar borınğı şәһәr xәrabәlәren açalar, andağı tabıldıklarga karap, ul çaktağı keşelәr xakında Fiker yөrtәlәr. Cәyge kanikul wakıtlarında


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^