()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 55.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

18. MONGOL YauLARI ҺӘM BOLGAR ÍLE


1236 elnıñ kөzendә Bolgar dәülәte moñarçı һiçkayçan kürelmәgәn yazmışka duçar bula. Mongol yauları Bolgar cirlәren basıp alalar, şәһәrlәren һәm awılların talıylar, xalkın kıralar. Tormış sulışı ber mәlgә bөtenlәy tuktalıp kalganday bula.

Mongollar küçmә xalık bulalar. Tөrki kaganlığı çorında uk inde, yag'ni 68 nçe yөzlәrdә, Üzәk Aziya dalalarında mongol telendә sөylәşüçe küpsanlı kabilәlәr (dunxu, jujan', sәnbi, kidan' һ. b.) yaşi. Şular arasında kıtay el'yazmaçıları ta-ta, tatan' (tatar) isemle suğışçan kabilәlәrne dә eş telgә alalar. Kıtaylar üzlәrennәn tөn'yakta yaşәgәn barlık kabilәlәrne dә gomumi isem belәn tatarlar dip atap yөrtkәnnәr.

Mongollarnıñ tөp baylıkları Һәm yaşәü çıganağı mal-tuar bulgan. Ígen ikmәgәnnәr. Üzlәreneñ kөtü-kөtü atları, sarıkları, kәcәlәre һәm dөyalәre artınnan el bue ber urınnan ikençe urınga küçep yөrgәnnәr. Tiz sütep cıela torgan kiez tirmәlәrdә yaşәgәnnәr. Alarnıñ bөten tormışları diyarlek at өstendә ütkәn. Şul zaman keşelәre, mongollarnıñ balaları tәpi yөri başlagançı uk atka atlanıp yөrergә өyrәnәlәr, dip әytә torgan bulgannar.

Ber-berse өstennәn xakimlek itü өçen mongol kabilәlәre arasında

eş kına suğışlar bulıp tora. 12 nçe gasır azağında һәm 13 nçe gasır başında ozakka suzılgan kabilәara kөrәştә ataklı Esügәy baһadirnıñ yaş' һәm kөçle ulı Temuçin ciñep çıga.

Temuçinga 45 yaş'lәr çaması bulganda, anıñ әtisen tatar kabilәsennәn bulgan doşmannarı üterә. Bu wakıyga Temuçinnıñ yөrәgendә mәñge tөzәlmәslek cәrәxәt bulıp kala. Üsә tөşkәç, ul tatarlarnı üzeneñ kan doşmanı dip ig'lan itә, alardan üç alırga çakıra. Berwakıt Temuçin tatarlar belәn kıtaylar arasında kilep çıkkan suğışta katnaşa. Bu suğışta tatarlar ciñelәlәr. Temuçin alarnıñ barısın da, xatın-kızlarına һәm balalarına tikle, yuk itәrgә boera. Kotoçkıç ütereş-sueş başlana. Kollıkka tөşkәn tatarlarnı Temuçin gaskәrenә kuşalar һәm alar mongollaşıp betәlәr, lәkin isemnәre taralıp kala.

Şunnan soñ Temuçin tarkau mongol kabilәlәreneñ kalgannarın da üzenә buysındıra һәm berdәm Mongol dәülәte tөzü eşenә kereşә. 1206 elda mongol kabilәlәreneñ yulbaşçıları (noyonnar) cıelgan korıltayda anı Çıñğız xan (Olug xan) dip ig'lan itәlәr.

Talantlı dәgülәt eşleklese, osta diplomat, şul uk wakıtta iFrat komsız һәm şәFkat'sez gaskәr başlığı Çıñğız xan tizdәn basıp alu һәm talau suğışlarına nıklap әzerlәnә başlıy. ul üzeneñ 10 meñlek şәxsi gwardiyasen buldıra. Bөten gaskәren Tөmәnnәrgә (ber tөmәndә 10 meñ keşe), Tөmәnnәrne meñnәrgә, meñnәrne yөzlәrgә һәm yөzlәrne unar keşelek tөrkemnәrgә bülep çıga. Gaskәr başına xan, Tөmәnnәr һәm meñleklәr başına yugarı katlau keşelәrennәn torgan xәrbi citәkçelәr kuela. Suğışçılar arasında katı һәm rәximsez tәrtip urnaştırıla. Suğış kırınnan un keşe kaçsa, yөz keşene cәzalap ütergәnnәr. Әsirgә tөşkәn ber keşe өçen un keşe şundıy uk cәzaga xөkem itelgәn. Şәһәrlәrne һәm xәrbi nığıtmalarnı şturmlaganda alar tarannar, taş attıru caylanmaları, kamau manaraları kullangannar. Agaç nığıtmalarga һәm yort өslәrenә yandırğıç sıekçalar tutırılgan sawıtlar, sumala һәm deget señderelgәn süs urap uklar atkannar.

Kayda ğına bulmasın, Çıñğız xan üzenә buysıngan kabilәlәrne gaskәrneñ aldınnan barırga һәm berençe bulıp һөcümgә taşlanırga mәcbür itkәn. ul kabilәlәrne


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^