()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 80.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

26. BӨEK ҺӘM GÜZӘL ÍL

(Ídegәy dastanı)


Kazan xanlığı üz wakıtında Kөnçığış Ewropanıñ kөçle һәm aldınğı dәülәtlәrennәn sanala. Anıñ territoriyase kөnçığışta Ağıydel buylarınnan başlanıp, kөnbatışta Sura elgasına kadәr, tөn'yakta Kamanıñ yugarı ağımınnan alıp, kөn'yakta Çirmeşәn elgasına kadәr bulgan cirlәrne berlәştergәn. Bu cirlәrdә yaşәgәn xalıklarnıñ küpçelegen elek-elektәn ük bolgarlar tәşkil itkәn. Şuña kürә Kazan xanlığı, çınlıkta, bolgarlar ile ul. Tәxetne Altın urdadan kilgәn xan tartıp algan dip kenә Bolgar stannıñ tөp һәm berdәnber wa risı bulgan dәülәtebezne kilmeşәk mongollar nәsele belәn bәylәü zur xata bulır ide. Bu wakıtta bolgarlar kıpçaklar belәn nıklap kuşılgan bulalar inde.

Kazan xanlığına kergәn cirlәrdә bolgarlardan kala çirmeşlәr (marilar), arlar (udmurtlar), çuwaşlar һәm mordwalar da yaşәgәn. Ere şәһәrlәr küp bulmagan. Alar arasında Kazannan kala Arça, Laeş, Tәteş, Çallı, Sember kebek şәһәrlәrne aerıp kürsәtergә mөmkin.

Cirle xalıknıñ küp өleşe awıllarda yaşәgәn һәm igençelek belәn şөğıl'lәngәn. Bu alarnıñ elek-elektәnge izge eşe sanalgan. Alar uñdırışlı cirlәrne kirәgençә eşkәrtep, mul uñış üsterә belgәnnәr һәm üzlәrennәn kalgan aşlıknı çitkә çıgarıp satkannar. Başta Bolgar, soñrak Kazan xalkı ikmәk igüçe ostalar bularak dan totkannar. Awıllarda şulay uk küplәp koş-kort, mal asragannar, nәselle atlar ürçetkәnnәr.

Һөnәrçelek şөһrәte bolgar ba-balarıbızdan uk kilgәn. 1516 nçı gasırlarda, Kazan xanlığı çorında, ul tağın da alga kitә.

Metall koyu, altın-kөmeştәn, asıltaşlardan bizәnü әyberlәre yasau, eş һәm suğış koralları, tormış-kөnküreş әyberlәre әzerlәü nık üsә. Bolgarlar çorınnan uk başlap xalkıbıznıñ matdi tormışında zur urın totkan һөnәrçelek tarmakları bar. Alar arasında çülmәkçelek eşen balçıktan matur һәm çıdam sawıt-saba yasaunı aerıp әytergә kirәk. Formaları belәn gacәep kamil һәm küptөrle, zәwık belә bizәlgәn sawıtlarnı һәrkayda yaratıp satıp ala torgan bulgannar.

Kazan xalkı eşlәgәn tire-kün әyberlәre tirә-yaknı tañ kaldırgan. Ataklı Arça çiteklәre bezgә babalarıbızdan miras bulıp küçkәn һөnәrneñ bügenge kөndә dә onıtılmıyça saklanuına ber dәlil.

Kazan dәülәtendә şәһәr arxitekturası, yag'ni agaç һәm taş-kirpeçtәn yortlar, cәmәgat' binaları (mәçetlәr, mәdrәsәlәr, kibet-bazar, munçalar), tөrle xәrbi nığıtmalar salu eşe dә yugarı dәrәcәdә torgan. Kazan kalasında, tau başında, balkıp utıruçı mәçetlәrneñ kızıl kirpeçtәn salıngan biek mәһabәt manaraları әllә kaylardan uk kürenep torgan. Xan saraenıñ, mәçetlәrneñ işeklәre, yan-yak stenaları taştan kisep bik nәFis itep yasalgan üsemlek surәtlәre belәn bizәlgәn bulgan. Ziratlardağı kaber taşları da, çın sәngat' әsәrlәre kebek, neçkә zәwık belәn cirenә citkerep eşlәngәn. Garәp xәreFlәre belәn matur itep yazılgan yazularına xәzer dә soklanmıy mөmkin tügel!

Kazan xanlığı çorında kürşe һәm erak illәr belәn sәüdә iteşü bik abruylı һәm maktaulı eş sanalgan. Sәüdәneñ nigezen nık üskәn awıl xucalığı (igençelek, terlekçelek) һәm һөnәrçelek әyberlәre tәşkil itkәn. Şul zaman keşelәre yazgança, Kazan yarminkәlәrenә ruslardan ğına da 15 meñlәp sәüdәgәr kilә torgan bulgan. Biredә satarga һәm satıp alırga küp mөmkinleklәr bulgan digәn

süz.

Kazan xanlığı belәn iñ bay һәm abruylı keşe xan idarә itkәn. ul üzeneñ eşlәren әmir-bilәrne berlәştergәn maxsus dәülәt organı diwan belәn kiñәşlәşep başkara torgan bulgan. Bu diwanga kerә torgan әmirlәr dәülәtneñ kaznası, gaskәrlәre belәn idarә itkәnnәr. Şuña kürә ildә xannarnıñ xakimiyate çiksez bulmagan. Aeruça mөһim eşlәrne xәl itәrgә kirәk bulganda ildәge barlık yugarı katlau keşelәren çakırıp korıltay ütkәrgәnnәr. Anda kabul itelgәn karar xan өçen dә, diwan өçen dә mәcbüri bulgan.

Yugarı katlau keşelәre әmirlәr, bilәr, morzalar һәm uglannar dәrәcәlәrenә karap, tөrle külәmdә cir bilәmәlәre totkannar. Şul bilәmәlәrdә yaşәüçe gadi xalıktan alar salım tülәtep torgannar. Gadi xalık suğışlarda da


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^