()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Tatarstan tarixınnan xikәyalәr (lat_) - 9.html
Tatarstan tarixınnan xikәyalәr
Daulatşin G.M., Xujin F.Ş., Ízmaylow Í.L.
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

3. TATARSTAN CÍRENDӘ ÍÑ BORINGI KEŞELӘR


Çal tarix... Kayçandır erak babalarıbız yaşәgәn urınnar һәm alarnı kazıp tikşergәndә tabılgan taş baltalar, uk һәm sөñge oçları, monnan meñnәrçә el elek süngәn uçak kaldıkları. Borınğı kaberleklәr һәm xәzerge zaman keşesenә bik tә sәer toela torgan kümü yolaları...

Kemne genә dulkınlandırmas ikәn mondıy tabıldıklar! Tarixıbıznıñ iñ borınğı çorları turında sөylәüçe berdәnber çıganaklar bolar! Respublikabız territoriyasendә meñnәrçә arxeologik istәleklәr әllә kayçan cimerelep, cir belәn tigezlәngәn borınğı awıl һәm şәһәr urınnarı, kaberleklәr tabıla. Bügenge kөngә alarnıñ әle bik azı ğına kazıp өyrәnelgәn. Şulay da arxeologlar borınğı zaman keşelәreneñ tormışı, şөğıl'lәre, ruxi dөn'yası turında sәgat'lәr bue sөyli alalar.

uylap karaganığız barmı ikәn: bezneñ yaklarga iñ berençe keşelәr kayçan kilep utırgan? Kayan kilgәnnәr alar? Nәrsә belәn şөğıl'lәngәnnәr? Belmisezme? Tıñlağız alaysa: arxeologlar bu soraularga cawap birә alalar.

Íñ borınğı keşelәrneñ tormışı turında bernindi yazmaça mәg'lümatlar saklanmagan, çөnki alar üzlәre ukıy-yaza belmәgәnnәr. Yazu bit bik soñ, monnan 45 meñ ellar elek kenә kilep çıkkan. Anıñ karawı borınğı keşelәr yaşәgәn urınnar saklanıp kalgan. Şul urınnarnı tabıp, centeklәp tikşerergә, kazırga ğına kirәk. Arxeologlar, tabıldıklarnı өyrәnep, keşelәrneñ niçek yaşәgәnnәren әytep birәlәr.

Íñ borınğı keşelәr eş koralların barı tik taştan ğına yasagannar. Alar әle timerne һәm başka metallarnı belmәgәnnәr, ә taş isә ayak astında ğına aunap yata. Şuña kürә bu çornı arxeologlar taş dәvere yaisә taş gasırı dip yөrtәlәr.

Íñ borınğı keşelәr bezneñ, yaklarga monnan 40100 meñ ellar elek kilep utırgannar. Alarnıñ ezlәre Tatarstanda ber urında Tәteş rayonınıñ Bessonowo awılınnan erak tügel Krasnaya Glinka digәn urında tabıp tikşerelgәn. ul dәverdә klimat bik salkın bulgan, küp cirlәrne bozlıklar kaplap algan, şunlıktan, kürәseñ, keşelәr dә bik az bulgan. Alar mamontlar, tөn'yak bolannarı, yөntәs mөgezborınnar aulap kөn kürgәnnәr.

Ellar ütә. Әkrenlәp klimat cılına, bozlıklar erep betә. Kөn'yaktan cılı sөyuçe xaywannar, ә alar artınnan keşelәr dә Ídel-Kama buylarına küplәp küçep utıra başlıylar. Alar yaşәgәn urınnar Kama Tamağı, Tәteş һәm Spas rayonnarında Dolgaya Polyana, Sөkәy, Krasnowidowo, Әcmer awılları yanında tabılgan.

Borınğı keşelәrneñ torulıkları (yaşәü urınnarı) bik naçar saklangan. Küpme ellar ütkәn bit! Kazu eşlәre wakıtında taştan yasalgan eş koralları çapkıçlar (iñ borınğı baltalar), kırğıçlar, kiskeçlәr (pıçaklar) һәm sirәk bulsa da kırğıy xaywan sөyaklәre tabıla. Yaşәü urınnarı xәzerge Minzәlә rayonınıñ Dәvek awılı yanında bulgan borınğı keşelәrneñ uçak kaldıkları da

saklangan.

Bu çor keşelәre bergәlәp auga yөrgәnnәr, tөrle ülәnnәr, cilәk cimeşlәr cıep tuengannar. Kırğıy xaywan tiresennәn kiemnәr te gep kigәnnәr. Agaç-bürәnәlәrdәn yortlar sala belmәsәlәr dә, yaxşı itep cılıtılgan kuışlarda yaşәgәnnәr. Ber urında ğına tormıyça, eş kına üzlәre aulıy torgan xaywan kөtülәre artınnan ber urınnan ikençe urınga küçenep yөrgәnnәr.


Artka | Eçtәlek | Alga

Ízdatel'stwo Kazan, 1993



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^