Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия: BIOLOGIYa

BIOLOGIYa
N.I. Sonin


LAT | CYR


Artka | Kitapnıñ başına | Alga



Tere organizmnarga tereklek eşçәnlegen saklau өçen energiya kirәk. Ul sulau proçessında tuklıklı mat­dәlәr tarkalganda aerılıp çıga.
Matdәlәr almaşı nәticәsendә organizmnarda kirәk bulmagan, küp wakıtta alar өçen zararlı bulgan matdә­lәr tuplana. Bu matdәlәrneñ organizmnan çıgarılu proçessı bülep çıgaru dip atala.
Tere organizmnarga üsü һәm üseş proçessı xarak­terlı. Üsü proçessı organizm algan tuklıklı matdәlәr isәbenә bara.
Tere organizmnarnıñ yaşәwe өçen, alarnıñ tışkı tirәlektә һәm üzlәrendә baruçı üzgәreşlәrgә sizger bulıp cawap birülәre kirәk. Isegezgә tөşeregez әle, tәrәzә tөbendә, ber yaktan gına yaktılık tөşkәn bülmә gөllәre üzlәren niçek totalar? Ә et — esse kөndә? Tere organizmnar yarsınuga, yag`ni әylәnә-tirәlektәge üzgә­reşlәrgә cawap birergә sәlәtle.
Bez bik eş: «Yaşәü ul — xәrәkәt» digәn әytemne işetәbez. Çınnan da, bu — barlık tere organizmnar, bigrәk tә xaywannar өçen dөres әytem. Xaywannar üzlәrenә azık tabu, doşmannarınnan kotılu өçen aktiw xәrәkәttә bulırga tieş. Üsemleklәr şulay uk xәrәkәt­lәnәlәr, alarnıñ yafrakları koyaş nurların «totu» өçen tөrle yunәleştә borıla. Lәkin alarnıñ xәrәkәt­lәre әkren һәm sizelmi.
Tere organizmnarnıñ mөһim üzençәlege bulıp ürçü, yag`ni üzlәrenә oxşaşlarnı tudıru sәlәte tora. Terek­lekneñ şuşı tөp sıyfatı nәticәsendә genә Cirdә yaşәü tuktalmıy.
1.
Terek tabigat` terek bulmagannan nәrsә belәn aerıla
 
Bezneñ planetabıznıñ tereklek dөn`yası bik küp tөrle. Moña ışanu өçen, Afrika yaki Kөn`yak Amerika tropik urmannarına sәyaxәt itüneñ kirәge dә yuk, barı tik tәrәzәdәn genә kararga kirәk, parkka, urmanga yaisә bolınga barsañ tagın da yaxşırak. Ig`tibar belәn kolak salıp küzәtsәgez, sezneñ karşıgızda iskitkeç tereklek dөn`yası açılır. Әlbәttә, bolar, berençe çiratta, tөrle-tөrle üsemleklәr, bөcәklәr, koşlar, imezüçelәr. Lәkin sez inde belәsez, cıelgan su tam­çısında da, һәrber tufrak tөerçegendә dә tereklek iyalәre yaşi. Alar ber-bersennәn üzlәreneñ zurlıkları, tөslәre, üz-üzlәren totışları һәm başka bik küp bilgelәre belәn aerılalar. Lәkin alarnıñ barısın da urtak bilge — tere organizm buluları berlәşterә. Organizm ul — mөstәkıyl` yaşәrgә sәlәtle tereklek iyase. Әydәgez әle uylap karıyk, ni өçen soñ bez gөmbәne, ence çәçәk, kuyan, kısla, kübәlәkne — tere organizmnarga, ә kwarç kristalın, kometanı (koyrıklı yoldıznı), boz sөñgelәren terek bulmagan tabigat`kә kertәbez?
Barlık tere organizmnar, küp tөrle formalarda bulularına karamastan, küzәnәkçel tөzeleşle һәm oxşaş ximik elementlar һәm matdәlәr cıelmasın­nan toralar. Şulay itep, fil dә, bәylәnçek çeben dә küzәnәklәrdәn tora.
Küzәnәk ul — tereklekkә xas üzleklәrgә iya bulgan terek matdәneñ iñ keçkenә kisәkçege.
Organizm belәn әylәnә-tirәlek arasında matdәlәr һәm energiya almaşı bara. Organizm ber tөrle matdә­lәrne üzlәşterә (yota, faydalana), ә ikençelәren, kire­sençә, tışkı tirәlekkә çıgara. Organizmda katlaulı proçesslar bara, nәticәdә gadi matdәlәrdәn katlaulı matdәlәr yasala, alar organizmnıñ tәnen tөzergә totıla. Şul uk wakıtta, katlaulı matdәlәr gadirәk matdәlәrgә tarkala, bu wakıtta tereklek eşçәnlege өçen kirәkle energiya bülenep çıga. Matdәlәr almaşı organizmdagı küzәnәklәrneñ yañaruın, üseşen һәm eşçәnlegen tәemin itә.
Barlık tereklek iyalәre tuklanalar. Tuklanu ul — әylәnә-tirәlektәn tuklıklı matdәlәr alu proçessı. Azık barlık tere organizmnar өçen dә kirәk, çөnki ul organizmnıñ küzәnәklәren yañartu, alarnıñ üsüe һәm başka bik küp proçesslar өçen kirәk bulgan matdәlәr һәm energiya çıganagı bulıp tora.

Artka | Kitapnıñ başına | Alga

 

KAZAN • «MӘGARIF» NӘŞRIYaTI




Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^