Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия: BIOLOGIYa

BIOLOGIYa
N.I. Sonin


LAT | CYR


Artka | Kitapnıñ başına | Alga



Xaywannarnıñ organnarı һәm organnar sisteması
7.
Küp küzәnәkle organizmnarnıñ kөylәngәn tereklek eşçәnlegen (üsemleklәrneñ dә, xaywannarnıñ da) bil­gele ber funkçiyane başkaruçı tөrle organnar tәemin itә. Kayber organnar, terәk funkçiyasen ütәp, gәüdәne totıp tora, anı xәrәkәtlәnderә, ikençelәre organizm­nıñ eçke өleşlәren tөrle zararlanudan saklıy, өçen­çelәre — organizmga tuklıklı matdәlәr һәm kislorod kerü өçen, ә dürtençelәre zararlı matdәlәrneñ bülenep çıguı өçen «cawap birә». Mondıy speçial`lәşü orga­nizmga effektlı eşlәrgә mөmkinlek birә. Üzara bәylә­neştә torgan, urtak funkçiyane başkaruçı organnar tөrkeme organnar sistemasın tөzilәr.
Ә xәzer xaywannar organizmında nindi organnar sisteması buluın karıyk.
Aşkaynatu sistemasında azık eşkәrtelә һәm tuk­lıklı matdәlәr kanga señә. Sezgә tanış bulgan yañgır sualçanınıñ aşkaynatu sisteması awızdan, yotkı­lıktan, üñәçtәn, büksәdәn, muskullı aşkazanınnan, eçәklektәn, anal` açıklıktan tora. Azık aşkaynatu sistemasınıñ bu büleklәrennәn uzganda etaplap üzgәrә bara. Yañgır sualçanı elәkterep algan yafrak kisәge yotkılık һәm üñәç aşa büksәgә ütep kerә, biredә ul çılatıla. Annan soñ muskullı aşkazanında wakla­nıp, botkasıman massaga әylәnә. Azıknıñ eşkәrtelüe һәm señüe eçәklektә bara. Monda katlaulı matdәlәr gadirәk, erüçәn matdәlәrgә әwerelәlәr һәm eçәklekneñ stenkaları aşa kanga ütep kerәlәr. Azıknıñ eşkәr­telmәgәn kaldıkları anal` açıklık aşa tışka çıga­rıla.
Kan әylәneşe sisteması xaywannıñ barlık organ­narına tuklıklı matdәlәr tarata, alardan kirәk bul­magan һәm zararlı matdәlәrne alıp kitә. Küpçelek organizmnarda kan әylәneşe sisteması gazlar küçerüdә dә katnaşa. Mәsәlәn, balıklarnıñ kan әylәneşe siste­ması ike kameralı yөrәktәn һәm kan tamırlarınnan tora. Yөrәk kıskarıp kannı tamırlarga etep çıgara. Sañaklarda kan uglekislıy gaznı birә һәm kislorodka bayıy, annan kislorodnı organizm buença tarata.
Sulış organnarı sisteması organizmda gazlar almaşın, kislorodnıñ kerüen, ә uglekislıy gaznıñ bülenep çıguın başkara. Sulış sistemasınıñ tөzele­şe tөrle xaywannarda tөrleçә. Mәsәlәn, bөcәklәrdә ul wak kөpşәçeklәr sisteması — traxeyalar, balıklarda — sañaklar, imezüçelәrdә — üpkәlәr.
Bülep çıgaru sisteması organizmnan tereklek eşçәnlege produktların — zararlı matdәlәrne çıgara. Kıslalarda bu funkçiyane başkükrәkneñ algı өle­şendә urnaşkan ber par yaşel bizlәr üti, ә bөcәklәr­dә — maxsus bülep çıgaru kөpşәlәre, alar ber yagı belәn eçәklekkә açılalar, ә ikençe yagı yomık һәm tәn kuış­lıgında betә. Balıklarnıñ һәm başka umırtkalı xaywannarnıñ bülep çıgaru organı bulıp bөerlәr tora. Umırtkalılarnıñ bülep çıgaru sistemasına ta­gın ike sidek yulı, sidek kuıgı, sidek çıgaru kanalı kerә.
Umırtkalı xaywannarnıñ terәk-xәrәkәt sisteması skelettan һәm aña berekkәn muskullardan tora. Skelet tәngә forma birә, aña terәk bulıp tora, eçke organnarnı tөrle zararlanulardan saklıy. Muskullarnıñ kıska­ruı arkasında xaywannar aktiw xәrәkәtlәnә alalar.
Bezneñ organizmnıñ barlık өleşlәre — küzәnәklәr, tukımalar, organnar, organnar sistemaları — berbөten bularak kileşenep eşlilәr. Mondıy kileşüçәnlek nerw sistemasınıñ eşçәnlege belәn tәemin itelә. Nerw sisteması berençe bulıp gidrada barlıkka kilә. Gidrada ul bөten tәnenә taralgan nerw küzәnәklәrennәn tora. Yassı sualçannarda — planariyadә — nerw küzәnәk­lәre ike nerw kәüsәsenә cıelıp urnaşkan. Gәüdәneñ algı өleşendә alar, kuşılıp, nerw tөennәre xasil itәlәr. Iñ katlaulı nerw sisteması umırtkalı xay­wannarda: ul baş һәm arka miennәn һәm küp sanlı nerwlardan tora.
Organizm eşçәnlegen regulyaçiyalәüdә, endokrin sistemaga kerüçe maxsus bizlәr bülep çıgargan, üzenә ber tөrle ximik matdәlәr — gormonnar katnaşa. Gor­monnar kan belәn bөten organizmga tarala, alarnıñ bülenep çıguı nerw sisteması kontrol`legendә bara.
Ürçü organnarı sisteması organizmnıñ üzenә oxşaşlarnı tudıruın tәemin itә. Bu sistemanıñ tөp өleşe bulıp cenes bizlәre: kükәyleklәr һәm orlık­lıklar tora. Alarda cenes küzәnәklәre yasala.

Artka | Kitapnıñ başına | Alga

 

KAZAN • «MӘGARIF» NӘŞRIYaTI




Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^