Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия: BIOLOGIYa

BIOLOGIYa
N.I. Sonin


LAT | CYR


Artka | Kitapnıñ başına | Alga



10.
Tuklanu
һәm aşkaynatu
Barlık tere organizmnar tuklanalar, һәm bu añla­şıla, azıkta yaña küzәnәklәr barlıkka kilü һәm orga­nizmda baruçı proçesslarnı energiya belәn tәemin itü өçen kirәkle ximik matdәlәr bar. Tuklanu — organizm­narnıñ matdәlәr һәm energiya alu proçessı. Bezneñ planetada küpçelek organizmnar өçen energiya çıganagı bulıp Koyaş tora. Koyaş energiyase Cirgә cılılık һәm yaktılık xәlendә kilә. Cirdә yaşәüçe barlık tere organizmnardan barı tik yaşel üsemleklәr genә koyaş energiyasen turıdan-turı faydalana alalar. Bu niçek bara soñ, alar niçek tuklanalar?
Üsemleklәrdә tuklıklı matdәlәr turıdan-turı küzәnәklәrdә yasalganlıktan yaki küzәnәk membranaları aşa ütep kergәnlektәn alarnıñ maxsus aşkaynatu sistemaları yuk. Küpçelek üsemleklәrgә tufraktan һәm һawadan tuklanu xas. Tufraktan tuklanganda üsemlek­lәr tamırları yardәmendә su һәm anda eregәn mineral` matdәlәrne suıralar һәm ütkәrgeç tukımalar buença yafraklarga cibәrәlәr.
Yaşel yafraklar — һawadan tuklanu organnarı. Alar­ga maxsus yarıksıman küzәnәkle yasalmalar — awızçık­lar aşa һawa kerә, üsemlek tuklanu өçen anıñ barı tik uglekislıy gazın gına kullana. Yafraknıñ xloro­plastlarında yaşel pigment xlorofill bula. Ul koyaş energiyasen totu sәlәtenә iya. Üsemlek, bu energiyane faydalanıp, katlaulı ximik әwereleşlәr yulı belәn, gadi neorganik matdәlәrdәn katlaulı organik matdәlәr barlıkka kiterә. Bu proçess fotosintez (grekça «fotos»— yaktılık, «sintez» — kuşılma) dip atala. Fotosintez wakıtında koyaş energiyase organik moleku­lalarga tuplangan ximik energiyagә әwerelә. Barlıkka kilgәn matdәlәr yafraklardan üsemlekneñ başka өleş­lәrenә tarala, anda ya tereklek eşçәnlege өçen totıla yaki zapas bulıp tuplana.
Fotosintez proçessınıñ Cirdәge tereklek өçen әһәmiyate iskitkeç zur, çөnki barı tik yaşel üsem­leklәr, koyaş energiyasen «tuplap», anı başka tere orga­nizmnar — gөmbәlәr, xaywannar, keşelәr өçen fayda­lanırlık itәlәr. Bu wakıtta bülengәn kislorodnı barlık tere organizmnar sulau өçen faydalanalar.

Artka | Kitapnıñ başına | Alga

 

KAZAN • «MӘGARIF» NӘŞRIYaTI




Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^