Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия: BIOLOGIYa

BIOLOGIYa
N.I. Sonin


LAT | CYR


Artka | Kitapnıñ başına | Alga



Sulış
 
11.
 
May koñgızın küzәtsәgez, anıñ korsagınıñ külәme ya keçerәygәnen, ya zurayganın kürersez. Bu sulış xәrә­kәtlәre. Koñgız sulıy. Sulış alganda sostawında kislorod bulgan һawa kerә, sulap çıgarganda uglekis­lıy gazga bay һawa çıgarıla. Koñgız organizmı һәm әylәnә-tirәlek arasında gazlar almaşı bara.
Barlık tere organizmnar da sulıy, yaşәü өçen kislo­rodnıñ daimi kerep toruı kirәk, ә organizmda anıñ zapası yuk. Kislorod katlaulı organik matdәlәrneñ tarkaluı belәn bara torgan ximik proçesslarda kat­naşa. Bu proçess wakıtında organizmnarnıñ tereklek eşçәnlege, üsüe, xәrәkәtlәnüe, tuklanuı, ürçüe һәm başka bik küp proçesslar өçen kirәkle energiya aerı­lıp çıga.
Ber küzәnәkle organizmnar — üsemleklәr dә, xaywan­nar da üzlәreneñ bөten tәn өslege belәn suda eregәn kislorodnı sulıylar. Bu sulışnıñ iñ gadi tibı — küzәnәk aşa sulau. Sulış wakıtında barlıkka kilgәn uglekislıy gaz küzәnәk tışçası aşa turıdan-turı suga çıgarıla.
Kayber küp küzәnәkle xaywannar da (eçәkkuışlılar, yassı sualçannar) ber küzәnәkle organizmnar kebek sulıy, üsemleklәr arasında bөten tәn өslege belәn suüsemnәr genә sulıy.
Küpçelek küp küzәnәkle xaywannarda һәm üsemlek­lәrdә gazlar almaşın ütәü өçen maxsus caylanmalar һәm organnar bula. Çәçәkle üsemleklәrdә — awızçık­lar һәm yasmıkçıklar şundıy organnar bulıp tora. Awızçıklar gadәttә yafraknıñ askı yagında bula. Alar әle açılıp, әle yabılıp, yafraklarga һawa kerüen regulyaçiyalilәr. Üsemleklәrneñ sabakları kabık küzә­nәklәre arasında bulgan maxsus tişeklәr — yasmık­çıklar aşa sulıy.
Üsemleklәrdә өstәmә caylanmalar da oçrıy: artık dımlı tufrakta üsüçe sazlık kiparisınıñ sulış tamırları üsә.
Xaywannarnıñ sulış organnarı bik küp tөrle. Küpçelek suda yaşәüçelәr sañaklar — tәnneñ tarmak­langan tire üsentelәre yardәmendә sulıylar, mәsәlәn, balıklar, küp kenә mollyusklar һәm buıntıgayaklılar. Eçke һәm tışkı sañaklar bula. Balıklarda eçke sañaklar. Balık awızı belәn sunı yotıp һәm anı sañakları aşa etep çıgarıp, alar eçendә daimi su agımı buldıra. Sañaklardagı kapillyarlar çeltәren

Artka | Kitapnıñ başına | Alga

 

KAZAN • «MӘGARIF» NӘŞRIYaTI




Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^