Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия: BIOLOGIYa

BIOLOGIYa
N.I. Sonin


LAT | CYR


Artka | Kitapnıñ başına | Alga



Gadi matdәlәrdәn katlaulı matdәlәr yasaluga һәm kiresençә, katlaulı kuşılmalarnıñ energiya bülenep çıgu belәn gadilәrgә tarkaluına bәyle barlık bu әwere­leşlәr matdәlәr almaşı dip atala. Matdәlәr alma­şı — tereklekneñ tөp bilgese.
Tabigat`tә tere organizmnarnıñ küptөrlelege, alar­nıñ tөzeleşeneñ һәm üz-üzlәren totışınıñ katlau­lılıgı tөrle tiptagı matdәlәr almaşı buluın kite­rep çıgara.
Әydәgez, sezgә tanış umırtkalı xaywannarda matdә­lәr almaşı niçek baruın karıyk.
Balıklarda ul akrın bara. Mәsәlәn, alabuganıñ yөrәge minutına barı tik 15—20 tapkır kıskara. Kan әylәneşe sistemasında kislorodka nık tuenmagan kan aga. Şuña kürә matdәlәr almaşı reakçiyalәre akrın bara, katlaulı matdәlәr tarkalganda energiya az bülenә, һәm balıklarnıñ tәn temperaturası әylәnә-tirәlek­neñ temperaturasına bәyle. Mondıy xaywannarnı sal­kın kanlılar dip atıylar.
Cir-su xaywannarınıñ, sөyrәlüçelәrneñ kan әylә­neşe sisteması һәm sulış organnarı kamillәşkәnrәk bulsa da, matdәlәr almaşı dәrәcәse şulay uk yugarı tügel, cılılık az yasala. Şuña kürә alarnıñ tәn tem­peraturası daimi tügel һәm әylәnә-tirәlek temperatu­rasına karap üzgәrә. Alar da — salkın kanlı xaywan­nar. Tirәlektә temperatura tübәnәyu belәn alarnıñ aktiwlıgı kimi һәm kışkı yokıga talalar.
Koşlarda başkaça. Alarnıñ azıkları tiz eşkәr­telә, tagın da kamillәşkәnrәk kan әylәneşe һәm sulış sistemaları kannıñ kislorod belәn nıgrak tuenuın tәemin itәlәr. Şuña kürә katlaulı organik matdәlәrneñ tarkaluı tiz bara һәm küp külәmdә ener­giya aerılıp çıga. Bu energiya tereklek eşçәnlege proçesslarına da һәm tәnne cılıtırga da citә. Bo­lar — cılı kanlı xaywannar.
Matdәlәr almaşınıñ yugarı dәrәcәdә buluı bezneñ planetada koşlarnıñ kiñ taraluına kiterde. Alar­nıñ tәn temperaturası әylәnә-tirәlek temperatura­sına bәyle tügel, ә bu alarga uñaysız şartlarga ciñel­rәk caylaşırga mөmkinlek birә.
Cılı kanlı xaywannarga imezüçelәr dә kerә. Alar­da matdәlәr almaşı tiz bara, şuña kürә alarnıñ tәn temperaturası, koşlarnıkı kebek, daimi һәm әylәnә-tirәlek temperaturasına bәyle tügel.
14.
Matdәlәr һәm energiya almaşı
Tereklekneñ mәcbüri şartı — matdәlәr һәm ener­giya almaşı. Yaşәü өçen organizmnar әylәnә-tirәlektәn bertuktausız matdәlәr alırga tieş: üsemleklәr — su, mineral` tozlar, kislorod, uglekislıy gaz; xaywan­nar — aksımnar, maylar, uglewodlar, şulay uk su, mineral` tozlar, kislorod. Monnan başka telәsә nindi organizm küzәnәklәreneñ üsüe һәm yañaruı mөmkin tügel.
Şul uk wakıtta tere organizmnar üzlәreneñ terek­lek eşçәnlege produktların tışkı tirәlekkә çıga­ralar: üsemleklәr — su, uglekislıy gaz, kislorod; xaywannar — su, uglekislıy gaz, sidekçә һәm kayber başka matdәlәr. Ikençe tөrle әytkәndә, organizm belәn әylәnә-tirәlek arasında daimi rәweştә matdәlәr almaşı bara.
Organizmnıñ küzәnәgenә tışkı tirәlektәn kergәn matdәlәr üzgәreşsez kala almıy: organizmnıñ nindi dә bulsa ber өleşenә әylәngәnçe alar katlaulı tөrle üzgәreşlәrgә duçar bulalar. Belgәnebezçә, üsemleklәr­neñ yaşel küzәnәklәrendә yaktıda gadi matdәlәrdәn — sudan һәm uglekislıy gazdan — fotosintez nәticә­sendә katlaulı organik kuşılmalar — şikәr yasala. Şikәrdәn kraxmal, kletçatka, aksımnar, maylar һәm üsemleklәrgә kirәkle başka matdәlәr barlıkka kilә. Alar yaña küzәnәklәr һәm organoidlar tөzü өçen kitә, sulış proçessında totıla yaki orlıklarda, cimeş­lәrdә «zapas bularak» tuplana.
Xaywannarda matdәlәr almaşı başkaçarak bara. Alarga tışkı tirәlektәn kergәn әzer azık produktla­rınıñ — aksımnar, maylar, uglewodlarnıñ tөzeleşe katlaulı һәm alarnı organizm turıdan-turı üzlәşte­rә almıy. Barı tik tөrle әwereleşlәr nәticәsendә genә (xaywannarnıñ aşkaynatu sistemasındagı әwereleş­lәrne isegezgә tөşeregez) alar gadirәk, suda erüçәn matdәlәrgә әylәnәlәr һәm şundıy xәldә küzәnәklәr alarnı üzlәşterә. Küzәnәklәrdә alardan ikençe katlau­lı matdәlәr yasala, yag`ni alar organizm tәneneñ mat­dәlәrenә әwerelәlәr.
Küzәnәktә katlaulı matdәlәr yasalu belәn ber ük wakıtta aña kapma-karşı proçess — katlaulı kuşıl­malarnıñ gadirәklәrgә tarkaluı da bara. Bu proçess energiya aerılıp çıgu belәn bara. Aerılıp çıkkan energiya yaña matdәlәr yasau, tөrle eçke organnarnıñ eşe һәm tәn temperaturasın totu өçen kirәk.

Artka | Kitapnıñ başına | Alga

 

KAZAN • «MӘGARIF» NӘŞRIYaTI




Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^