Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия: BIOLOGIYa

BIOLOGIYa
W.B. Zaxarow, N.I. Sonin


LAT | CYR


Artka | Kitapnıñ başına | Alga



Xәzerge biologlar gөmbәlәrne üsem­leklәrdәn һәm xaywannardan nık aerı­lıp torgan mөstәkıyl` patşalıkka kertәlәr. Kimendә 100 meñ tөrne üz eçenә algan gөmbәlәr patşalıgın miko­logiya (grekça «mikos» — gөmbә, «lo­gos»tәg`limat) fәne өyrәnә.
Gөmbәlәrneñ fotosintez proçessın tәemin itüçe pigmentı xlorofilı bulmıy, yag`ni alar — geterotroflar. Gөmbәlәrneñ kayber üzleklәre alarnı xaywannar belәn yakınayta: mәsәlәn, matdәlәr almaşı produktları arasın­da moçewina bulu; küzәnәk tışçasında (buıntıgayaklılarnıñ tәn yapmasında­gı kebek) uglewod — xitin; zapas pro­dukt (üsemleklәrdәge kebek kraxmal tü­gel) glikogen bulu. Ikençe yaktan, tuk­lanu ısulı (azıknı yotıp tügel, bәlki suırıp tuklanalar), çiklәnmәgәn üsüe һәm xәrәkәtlәnmәwe belәn alar üsemlek­lәrne xәterlәtәlәr.
Gөmbәlәrneñ üzençәlekle bilgese alarnıñ wegetatiw өleşeneñ tөzele­şendә kürenә. Bu — tarmaklangan neçkә ceplәrdәn — giflardan torgan gөm­bәlek, yaki miçeliy.
Galimnәr uylawınça, gөmbәlәr kilep çıgışları belәn tөrle organizmnar­nıñ cıelma tөrkemen tәşkil itә. Alar başlıça, mөgaen, tөssez kamçılı iñ tübәn tөzeleşlelәrdәn kilep çık­kandır. Gөmbә sporalarınıñ iñ bo­rıngı tabıldıgına 170—190 mln el.
Gөmbәlәr tөzeleşlәre belәn küptөrle, һәm alar tөrle tirәlektә kiñ taralgan­nar. Zurlıkları belәn dә nık aerıla­lar: mikroskopta gına kürenә torganna­rınnan alıp (ber küzәnәkle forması — çüprә) diametrı yartı metr һәm annan da artıgrakka citkәnnәre (mәsәlәn, aşarga yaraklı ak gөmbә, kaen gөmbәse)
Gөmbәlek, yaki miçeliynıñ өslege gayat` zur, anıñ aşa tuklıklı matdәlәr señә. Gөmbәlekneñ tufraktagı өleşe cir astı gөmbәlege dip yөrtelә. Cir өstendәge өleşe — bez anı gadәttә «gөmbә» dip atıybız — şulay uk tiflardan tora, lәkin alar bik tıgız ürelgәn bula. Bu — gөmbәneñ ürçü өleşe. Biredә ürçü organnarı formalaşa.
Küpçelek gөmbәlәrdә miçeliy bülgәlәr belәn aerım küzәnәk­lәrgә bülengәn. Bülgelәrdә wak tişeklәr bula, alar aşa yanәşә küzәnәklәrneñ çitoplazmaları bәylәneştә tora. Giflar, bәy­lәmnәrgә cıelıp, kayçak berniçә metrga citkәn tәclәr bar­lıkka kiterә. Mondıy tәclәr ütkәrü funkçiyasen üti. Küp oçrakta tiflarnıñ tıgız ürelmәlәre kalınaya. Alarnıñ tuklıklı matdәlәrgә bay küzәnәklәre, gөmbәlekneñ tөp өleşe ülgәndә dә, gөmbәgә uñaysız şartlarnı uzdırıp Cibәrergә mөmkinlek birә. Uñaylı şartlar tuu belәn, alardan kabat miçeliy üsә.
Gөmbә küzәnәgeneñ, kagıydә bularak, açık belenep torgan küzәnәk stenkası bar, çitoplazmasında şaktıy sanda ribosoma­lar һәm mitoxondriyalәr urnaşkan, Gol`dji apparatı naçar üskәn. Wakuol`lәrdә eş kına aksım bөrteklәren kürergә mөm­kin. Küp sanlı tuplanmalar katlaulı uglewod — glikogen һәm may tamçıları rәweşendә bula. Nәseldәnlek, yaki genetik apparat küzәnәk tөşendә tuplana, alarnıñ sanı berdәn alıp berniçә distәgә citә.

Artka | Kitapnıñ başına | Alga

 

KAZAN • «MӘGARIF» NӘŞRIYaTI




Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^