()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: TATAR ӘDӘBÍYaTI (lat_) - 29.html
TATAR ӘDӘBÍYaTI
N. XӘBÍBuLLÍNA, X. G. FӘRDÍEWA, Ә. N. XuCÍӘXMӘTOW
LAT | CYR

Artka | Kitapnıñ başına | Alga

Tatar teatrı tarixınnan

XIX gasırnıñ ikençe yartısında tatar cәmğıyatendә canlanu başlana. Xalık mәgariFe, wakıtlı matbugat, kitap basu һәm milli teatr turında kayğırtuçı aldınğı karaşlı Fiker iyalәre kütәrelep çıga. Alar arasında kürenekle mәg'riFәtçelәrdәn K. Nasıyri, Ş. Mәrcani һәm başkalarnıñ xezmәtlәre aeruça zur.

1887 elda G. Íl'yasi tatar әdәbiyatında berençe sәxnә әsәre Biçara kız dramasın yaza. Ber el ütkәç, F. Xalidineñ Rәdde biçara kız draması icat itelә. Bolar bezdә dramaturgiyaneñ berençe karlıgaçları bula.

XIX gasırnıñ soñğı ellarında drama әsәrlәren sәxnәgә kuyarga omtılış kөçәya. 1898 elnıñ 24 dekabrendә tatar ukıtuçılar mәktәbe ukuçılarına N. W. Gogol'neñ Өylәnü komediyasen kuyarga rөxsәt birelә. Әle bu wakıtta tatar yazuçılarınıñ әsәrlәren kuyu tıela.

1898 elda untuğız yaş'lek Galiәsgar Bәxetsez eget dramasın yaza һәm ul 1899 elda basılıp ta çıga. Şunnan soñ ber-ber artlı başka әsәrlәre dә dөn'ya kürә.

Tөrle mәktәplәrdә ukuçı Kazan yaş'lәre һәr şimbә saen әdәbiyat kiçәlәre uzdıra başlıylar. Anda tөrle yazuçılarnıñ әsәrlәren ukıylar, yort spektakl'lәre kuyalar. Yaş'lәrneñ berençe çığışları turında kürenekle tatar yazuçısı F. Әmirxan Añ jurnalında basılgan mәkalәsendә: Bu tügәrәkneñ әüwәlge tatarça uenı GaFiFә xanım Gabidowanıñ Perwaya gora uramındağı kwartirasında buldı, xәteremdә yalğış kalmagan bulsa, uynalgan әsәr Kızganıç bala ide...dip yaza.

Tatarça p'esalar az bulganlıktan, yort spektakl'lәren oeştıruçılar, başlıça, tatar tormışına yaraklaştırılgan tәrcemә әsәrlәren Faydalanalar. Dәres, mondıy spektakl'lәr zur bulmagan tөrkem keşelәr өçen uynala, әmma ul әkrenlәp teatr sөyuçe yaş'lәr һәm proFessional' truppalar üsügә yardәm itә.

G. Tukay da xalıknı alga, mәdәni üseşkә alıp bara torgan sәngat' kirәklegen yaxşı añlıy. Teatrbezneñ kilәçәk kөnnәrebez өçen Faydalı wә өmetle ber nәrsә,dip yaza.

Índe әytelgәnçә, 1906 elnıñ 5 maenda Kazanda berençe mәrtәbә tatarça açık spektakl' kürsәtelә. Nowıy klub binasında tamaşaçılarga G. Kamalnıñ tөrekçәdәn tәrcemә itelgәn Kızganıç bala һәm G. Kәramnıñ Ğıyşık bәlase isemle әsәrlәre tәqdim itelә. Şul uk elnıñ 22 dekabrendә әlege әsәrlәr kabat kuela. Bu kөn tarixka tatar teatrı tugan kөn bularak kerep kala. ul tatar ukıtuçıları әzerli torgan mәktәpneñ yarlı ukuçıları Faydasına kuela.

Tatar proFessional' teatrı oeşu Íl'yas Kudaşew-Aşkazarskiy iseme belәn bәyle. Kazanda tatar ukıtuçılar mәktәben tәmamlagannan soñ, ul 1904 elnı Orenburgka ukıtuçı bulıp kilә. 1907 elnıñ 3 aprelendә anıñ citәkçelegendәge truppa F. Xalidineñ Morat Sәlimow dramasın һәm A. Çexownıñ Kız sorau әsәrlәren sәxnәgә çıgara. Bolar Orenburgta tatar telendә berençe kuelgan spektakl'lәr bula. Truppada xatın-kız artistlar bulmau sәbәple, xatın-kız rol'lәren irlәrgә uynarga turı kilә.

Annarı Aşkazarskiy oeştırgan truppa Kazanda, Mәkәrcәdә (Tübәn Nowgorodta) tөrle spektakl'lәr kuya. Truppaga Sәxipcamal Ğıyzzәtullina, Fatıyma Şaһimәrdәnowa kuşıla. Xatın-kızlar өstәlgәç, xәl yaxşıra, icat mөmkinleklәre arta.

Bu yaklarda kuelgan spektakl'lәrne karauçılar arasında Caektan kilgәn Miñlebay Xәyrullin, yag'ni Gabdulla Kariew ta bula. Íkençe kөnne ul, artistlar torgan nomerga barıp, artist bulırga telәge barlığın belderә. Şul kөnnәn başlap G. Kariew bөten gomeren tatar teatrına bağışlıy.

Mәkәrcәdәn soñ truppa Mәskәügә kilә. Anda oçragan kıenlıklarga tüzә almıyça, Í. Kudaşew-Aşkazarskiy truppanı taşlap kitә. Truppa citәkçese bulıp Gabdulla Kariew kala. ul truppa 1907 elda MөsaFir artistlar cәmğıyate iseme belәn Mәskәüdәn Caekka kilә. Berençe tatar proFessional' teatr truppasınıñ Caektağı tormışı teatr tarixında zur әһәmiyatkә iya. Beraz wakıttan soñ teatr truppası Sәyyar iseme belәn yөri başlıy.

Tatar teatrınıñ repertuarın tudıruda G. Kamal zur eş başkara. ul ber-ber artlı Berençe teatr, Bülәk өçen, uynaş, Bankrot kebek tirәn eçtәlekle әsәrlәren icat itә.

Aldınğı karaşlı zıyalılar arasında G. Kamal belәn G. Kariew tatar dramaturgiyase һәm teatrınıñ nigez taşın saluçılar bulıp tanılalar.

Sәyyar truppası Ídel bue şәһәrlәrendә һәm Tөrkestanda bula. Gomumәn, ul tatarlar yaşәgәn һәr tөbәktә bulırga өlgerә. Lәkin inde tөrle tөbәklәrdә yaşәgәn tatar xalkınıñ üskәnnәn-üsә bargan mәdәni ixtıyacın Sәyyar truppası ğına kanәgat'lәnderә almıy başlıy.

1910 elda Sәyyar truppası belәn berrәttәn uFada Nur truppası oeşa. Anı berençe tatar artistı Sәxipcamal Ğıyzzәtullina-Woljskaya citәkli.

1917 elda Semberdә (ul'yanowskida) Bari Tarxanow citәkçelegendә Írek isemle teatr oeşa.

Şulay itep, tatar teatrı tua һәm Formalaşa.

1920 eldan soñ Sәyyar truppası Mәskәüdәn Kazanga kayta һәm, Añ truppası belәn berlәşep, Berençe tatar ürnәk drama truppasın tәşkil itә.

Oktyabr' borılışınnan soñ tatar teatrı tağın da kiñrәk mәydanga çıga. 1922 elda teatrnıñ üzenә maxsus bina salına. Artistlarnıñ belemen kütәrügә, alarnı ukıtuga citdi ig'tibar birelә başlıy.


Artka | Kitapnıñ başına | Alga

KAZAN «MӘGARÍF» NӘŞRÍYaTI, 2002



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^