Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия.:: Әdәbiyat 9 (lat_) - 100.html
Әdәbiyat 9
A.G. Yaxin
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

XIX GASIR TATAR ӘDӘBÍYaTI

MӘG'RÍFӘTÇELEK

Tatar xalkı dәülәten һәm iregen yugaltkannan soñ, ike yөz el wakıt ütep kitә. Şul arada өç-dürt buın alışına. Lәkin çiçәnnәr xalık icat itkәn dastannarnı, legendalarnı, әkiyatlәrne sөylәüdә dәwam itәlәr. Borınğı babaylarnıñ batırlıkları, dәülәtlәrneñ kuәte turındağı dastannarnı, legendalarnı, әkiyatlәrne kul'yazma rәveşendә taratalar. Şulay itep, kimsetelgәn, izelgәn xalık küñelendә erak tarixtan kilgәn gorurlık xise buınnan buınga küçә. Milli rux Batırşa, Pugaçew wosstanielәre bulıp tışka bәrep çıga: tatar xalkı kulına koral ala һәm izüçelәrenә karşı kөrәş­kә kütәrelә. Tigezsez kөrәştә ul tağın ciñelә, kiselә, kıyna­la һәm üz eçenә yomılıp, Allaga sıenıp yaşi başlıy.

1812 elğı suğışta millәttәşlәrebez tağın ber tapkır talpınıp alalar. Alarda ilne saklauçı gorurlığı uyana. Ta­tarlar Françuzlarga karşı batırlarça suğışalar. Mәşһür şağıyr' һәm 1812 elğı suğış geroe Denis Dawıdow: «Gene­ral Ermolow tatarlardan gaskәr tөzede. Bu gaskәr kөçlelektә, kıyulıkta һәm ostalıkta alardan (çik bue kazaklarınnan) yugarı»,— dip yaza.

Tatarlar üzlәre dә batırlıkları belәn maktanıp aludan tartınmagannar:

uramnarın tutırsa da Françuzlar Mәskәüneñ,

unike tiptәr beterde Françuznıñ gaskәren.

Françuzlar monda kilgәç, tanıdılar üzlәren,

uñda — başkort, sulda — tiptәr, tabalmıylar ezlәren.

Mәskәügә dә kerdek bez, Napoleonnı kürdek bez,

Françuznı ciñgәndә, cir cimertep yөrdek bez,—

dip, bәet әytep yөrgәnnәr.

Ellar ütü belәn, cәmğıyat' tә üzgәrә. Tatarlar da Feoda lizmnan kapitalistik mөnәsәbәtlәrgә ayak atlıylar. Kapitalistik mөnәsәbәtlәr tatarlarga millәt bulıp oeşırga şart­lar tudıra. Millәttәşlәrebez sәüdә itep, tөrle illәrgә barıp çıgalar. Ewropa illәrendәge tormışnı, andağı sәn­gat'neñ, Fәnneñ alga kitüen üz küzlәre belәn kürep kaytalar. Millәt bulıp oeşıp algaç, keşeçә yaşәü өmete kuzgala. ukımışlılar tağın ber kat cilpenep alalar. Tatar mil­lәten başka illәr dәrәcәsenә yakınaytu yulların ezli baş­lıylar. Ә monıñ өçen belem, tәrbiya, yañalıkka omtılu kirәk, digәn nәticәgә kilәlәr. Millәtne şundıy çaralar belәn üsterergә telәüçelәrgә mәg'riFәtçelәr dilәr.

Keşelәrne әdәple, belemle xezmәtkәrlәr itep tәrbiyalәü өçen kitaplar, gazeta-jurnallar bastırunı oeştırırga, mәdrәsә programmaların üzgәrtergә, tatarlarga yugarı belem alu өçen şartlar tudırırga kirәk bula. Mәg'riFәtçelәr, ciñ sızganıp, şul eşkә kereşәlәr. Lәkin moña tatar­larnıñ kinәt üsep, kütәrelep kitülәrennәn kurıkkan rus xөkümәte ayak terәp karşı tora. Millәtneñ üz eçendә dә yañalık belәn bergә dәrәcәlәrenә kurkınıç kilüen sizengәn nadan mullalar, buldıksız çinowniklar barlığı belenә. Mәg'riFәtçelәr belәn wlast'ların saklap kalırga tırı­şuçı iske Fikerle zıyalılar arasında kisken kөrәş başla­na. Bu xәl әdәbiyatta ike yunәleş tudıra. Әdiplәr üzlәre kürergә telәgәn tatar tormışın һәm şul tormışnı tөzüçe belemle personajların maktıylar, ә iske tormışnı tәn­kıyt'lilәr.

Bu өlkәdә tәnkıyt'çelәr Әbelmәnix Kargalıy, Һibәtulla Salixow, Gali Çokrıy aeruça zur eş başkardılar.


Artka | Eçtәlek | Alga

KAZAN «MӘGARÍF» NӘŞRÍYaTI, 2004



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^