()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Әdәbiyat 9 (lat_) - 144.html
Әdәbiyat 9
A.G. Yaxin
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

omtıldı. Bu çorda icat itelgәn әsәrlәrdәge wakıygalarda awtor turıdan-turı üze katnaştı yaisә Fikerlәreñ uñay geroe awızınnan әytterde. Şuña kürә әsәrlәrneñ tөzeleşe bik gadi, berkatlı һәm ber-bersenә şaktıy oxşıy. Mәüla Kolıy, utız Ímәni şiğır'lәren isegezgә tөşeregez. Şağıyr'lәr ikese dә ukuçıların yaxşı, әdәple, sabır bulırga ügetlilәr. Yaxşı keşe bulunıñ tөp şartı dingә tugrılıklı bulu, dilәr. Akmulla, Kayum Nasıyri, Kandalıy da üzlәreneñ ukuçıların yaxşı, әdәple bulırga өyrәtәlәr. Lәkin moña ireşü өçen keşeneñ belemle buluı şart dip isәplilәr.

Mәg'riFәt bu çorda icat itkәn әdiplәr өçen maksat tügel, namuslı, igelekle, şәFkat'le bulu çarası.

Bu çorda rus mәdәniyate bik nık alga kitә. Puşkin, Lermontow, Gogol', Ostrowskiy, Dostoewskiy kebek әdiplәr bөten dөn'yaga tanılalar. Tatar yazuçıları, aşıga-aşıga, rus әdәbiyatın өyrәnә başlıylar.

Tatar yazuçıları rus matbugatı aşa çit illәrdә promışlennost' һәm awıl xucalığınıñ alga kitüe, andağı xalıklarnıñ üz ireklәren yaulap kөrәşülәre turında da beleşmә alalar. Tatar әdiplәre üz xalkınıñ meskenlegen, yarlılığın şul illәrdәge tormış dәrәcәse belәn çağıştırıp karıylar da uyga batalar. Tatar xalkın da şul dәrәcәgә citkerü xıyalı belәn yana başlıylar. Monıñ өçen tatar xalkın yokısınnan uyatırga, kızıksındırırga kirәk digәn nәticәgә kilәlәr. Keşelәrne belemle, aldınğı karaşlı yaş'lәr genә uyata һәm һөnәr belәn kızıksındıra alalar dip isәplilәr. Bu aldınğı karaşka (progresska) tәrәkkıy pәrwәr dip isem birәlәr һәm şuña ireşü өçen üzlәrençә kөrәşә başlıylar.

Mәg'riFәt tatar әdәbiyatı өçen progresska ireşü çarası da ide.

Bu çor әdәbiyatınıñ idealı şunıñ өçen namuslı, igelekle, belemgә һәm üz xezmәte belәn baerga omtıluçı aktiw keşe buldı.

ukımışlı, eşlekle, aldınğı karaşlı keşelәr üsep çıksın өçen şartlar kirәk ide. Lәkin wlast' başında utırgan türәlәr iske karaşlı mullalar, baylar üzlәrenә uñaylı, künegelgәn tormış tәrtiplәren üzgәrtergә telәmilәr. Alar üzlәre urınına akıllı, eşçәn keşelәr kilüen yaxşı añlıylar. Şunıñ өçen yazuçılar, dәrrәü kubıp, iske karaşlı türәlәrne tәnkıyt'lәrgә kereşәlәr. Tora-bara bu tәnkıyt' yumor-satiraga әylәnә başlıy. Gabdelcәbbar Kandalıy әsәrlәrendә inde bez anıñ xalık awız icatı әsәrlәre belәn tiñlәşerlek ürnәklәren kürә alabız.

Yumor-satira әsәrlәreneñ barlıkka kilüe bu çor әdәbiyatınıñ zur kazanışı buldı.

1800 elda berençe tatar tipograFiyase açıla. Tora-bara Kazanda әdәbi әsәrlәrne meñәr danә basa başlıylar. Şul rәveşle tatar әdәbiyatı cәmğıyat'kә tәesir itәrlek dәһşәtle

kөçkә әverelә.

Berençe tatar romanı Zaһir Bigiewnıñ ӨlüF[1], yaki Güzәl kız Xәdiçәse һәm berençe tatar p'esası Komediya Çistayda (awtorı bilgesez) rusçadan tәrcemә itelәlәr. Lәkin berazdan Zaһir Bigiew Gөnaһı kәbair (Zur gөnaһlar), Katilә, Mөrtәt isemle romannar yaza. Soñğıları tatar tormışındağı bozıklıklarnı tәnkıyt'lәgәn berençe tatar romannarı bulalar.

Tizdәn Gabdraxman Íl'yasinıñ Biçara kız һәm Fatix Xalidinıñ Rәdde biçara kız[2] p'esaları yazıla. P'esalar әle sәngat' yağınnan bik yomşak bulalar. Lәkin bu romannarda һәm p'esalarda personajlarnıñ kiçereşlәren taswirlauga omtılış sizelә. Gabdraxman Íl'yasi һәm Fatix Xalidi p'esaları dramaturg Galiәsgar Kamalnı Bәxetsez eget dramasın yazarga ruxlandıralar. Soñrak Ídris Bagdanow Pomada mәs'әlәsendә Mәkәrcә bәetendә kütәrelgәn ictimağıy temanı dәwam itә. Bәet awtorı rus türәlәreneñ yawızlığın Faş itsә, Bagdanow tatar türәlәreneñ nadanlığınnan, axmaklığınnan, yalagaylığınnan kөlә.

Әsәr eçtәlegendә ictimağıy temanıñ çağılışı çor әdәbiyatınıñ tağın ber kazanışı ide.



[1] ӨlüF meñnәr.

[2] Rәdde biçara kız biçara kızga karşı.


Artka | Eçtәlek | Alga

KAZAN «MӘGARÍF» NӘŞRÍYaTI, 2004



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^