Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия.:: Әdәbiyat 9 (lat_) - 145.html
Әdәbiyat 9
A.G. Yaxin
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

XX YӨZ BAŞI TATAR ӘDӘBÍYaTI

Tatarlar, rus imperiyase eçendә yazmışlarına buysınıp, ber kөygә kөn kürәlәr: igen üsterәlәr, eşkuarlar, imperiya tıyuına karamastan, zawod-Fabrikalar tөzilәr, sәüdә itәlәr. Aldınğı Fikerle ukımışlılar kitap bastıru artınnan yөrilәr. Әdiplәr passiwlıkta gaeplәgәn xalık, belem aluga kilgәndә, өlgerlek kürsәtә — mәdrәsәlәr aça. Tatar xalkı be­lemle keşene elek-elektәn ixtiram itkәn. Şuña kürә bez­neñ babaylar barısı da diyarlek ukıy-yaza belgәnnәr. Bu yak­tan tatarlar kürşelәren dә uzdırgannar.

Şulay ber cay belәn yaşәp yatkanda, tarix üzeneñ xol­kın kürsәtә: aptırap kalgan keşelәr başına bersennәn-berse xәtәrrәk wakıygalar yaudırırga kereşә. 1904 elda Rossiya Yaponiya belәn suğışa. Tağın ber eldan bөten tormış­nı tetrәtkәn, yөrәklәrne yarsıtkan rewolyuçiya bula. Annarı, kara bolıt kaplaganday, karañğı reakçiya elları tezelep kitә. 1914 elda bөtendөn'ya suğışı başlana. Ә tağın өç el­dan Fewral' rewolyuçiyase kuzgala. Patşa tөşerelә.

Tatarlar bu wakıygalarnıñ barısında da katnaşalar. Suğışlar xalıkka xәsrәt, açlık kiterә, rewolyuçiyalәr ke­şelәr küñelendә azatlık өmete uyata.

1905 elğı rewolyuçiya ilgә azmı-küpme irek alıp kilә. Xalık küñelen cilketkәn wakıygalarnıñ berse şul bula. Tatar kitapları küplәp basıla başlıy, gazeta-jurnallar sanı artkannan-arta bara. Çenzuranıñ yomşaruı keşelәrgә üz Fikerlәren yaşermiçә әytergә һәm yazarga mөmkinlek aça.

Әdiplәr әsәrlәrendә xalık mәnFәgat'lәren çağıldı­ralar. Lәkin şul uk wakıtta xalıkka üz Fikerlәre belәn dә tәesir itәlәr. Şuña kürә bu ellarda tatarlar arasında demokratik karaşlar kөçәya.

Demokratiya dip il belәn xalık idarә itügә әytәlәr.

Bu ellarda bezneñ babaylar, rus dәülәtennәn aerılıp, mөstәkıyl' dәülәt tөzü turında xıyallanmıylar da әle. Өmetlәre ber genә: Dumaga (parlamentka) tatarlarnı da saylap, ilne idarә itüdә katnaşu. Şulay itkәndә, tatarlar da, keşe rәtenә kerep, nindider xokuk alaçaklar digәn ışa­nıç kөçle bula. Çınnan da, Dumaga tatar wәkillәren dә say­lau üze ber zur bәyrәmgә әylәnә. Küñellәrneñ erak ber poç­mağında posıp yatkan milli gorurlık xise kabat kabınıp

kitә.

Demokratiya — şulay uk şәxsi irek, süz irege, gadel zakonnarga buysınıp yaşәü digәn süz.

Azatlık, şәxsi irek, süz irege tatarlarda milli gorur­lık xisenә tөrenә. Şulay itep, izge maksatka — matur­lıkka әylәnә. Borınğı babaylarnıñ bay mirası — milli gorurlıkların kabat kaytaru telәge şulkadәr kөçle bula, azatlık өçen kөrәş әdiplәrneñ yazmışına, yaşәü mәg'nәsenә әylәnә.

Reakçiya elları xalıknıñ matur xıyalların çelpәrәmә kiterә, suğış; elları bөlgenlekkә tөşerә. Bu xәl, әlbәttә, tatar yazuçıların bәxetsez itә. Lәkin azatlık xıyalı, ber tışka bәrep çıkkaç, küñellәrdәge tar poçmaklarga kire kerep urnaşa almıy. Tarix üze bülәk itep tә kabat tartıp algan өmet yaşәrgә, küñellәrdә genә bulsa da dөrlәp yanarga tieş bula. Bu ellarda әdiplәr azatlık maturlığınnan xıyalıy yaña dөn'ya koralar. Üzlәren şul küñel dөn'yasında irekle, bәxetle keşelәr itep toyalar, şul rәveşle bulsa da, ukuçıları küñelendәge irek yalkının sündermi toralar. Bu çorda әdәbiyatta tugan romantizmnıñ üzençәlege şunnan

ğıybarәt.

Әdiplәr uença azatlık kөrәşsez birelmi, monıñ өçen keşelәr añlı bulırga, ukırga, өyrәnergә tieşlәr. Mәg'­riFәtçelek karaşı, azatlık maksatına buysınıp, yaña eçtәlek ala һәm XX yөz başı әdәbiyatında da dәwam itә.

XX yөz başı, әdәbiyat üseşen kürü өçen, bik az wakıt. Lәkin şul egerme el eçendә tatar әdәbiyatı bik zur tizlek belәn üsep kitә. Bu ellar G. Tukay, G. Ísxakıy, F. Әmirxan, G. Kamal, Ş. Kamal, G. Íbraһimow, M. Fәyzi, Dәrdemәnd, S. Rәmiew, Í. Bagdanow kebek, tatarlarnıñ milli gorurlığı, maktanıçı bulgan talantlı әdiplәrne birә. Әdәbiyat başka ber çorında da bu kadәr talant iyalәren tudıra almadı. Tu­kaylar buını әdiplәre tatar әdәbiyatın yugarı dәrәcәgә kü­tәrdelәr.


Artka | Eçtәlek | Alga

KAZAN «MӘGARÍF» NӘŞRÍYaTI, 2004



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^