Вы используете гостевой доступ (Вход)
 
 
Главная  |  Новости  |  Библиотека  |  Словари  |  Учебники  |  Статьи  |  Тесты
 
Татарская Виртуальная Гимназия.:: Әdәbiyat 9 (lat_) - 47.html
Әdәbiyat 9
A.G. Yaxin
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

XIV—XV GASIRLARDA ÍCAT ÍTELGӘN ӘSӘRLӘR

                              TARÍXÍ ŞARTLAR.  MӘDӘNÍ MOXÍT

Bezneñ borınğı babaylar baskınnar izüenә riza bulıp yaşәmilәr. Әledәn-әle doşmannarına karşı kөrәşkә kütәre­lәlәr. Batırlarnı bastırırga mongollarnıñ iñ tanılgan gaskәr başlığı Subuday baһadirnı cibәrәlәr. Lәkin mongollar kitü belәn bolgarlar tağın baş kütәrәlәr. Írek sөyuçe, kurku belmәs bolgarlardan Batıy xan kurıkkan bulsa kirәk, küpsanlı gaskәre belәn üze kilә.

Bolgarlar bik eşçәn dә bulgannar. Doşmannarı cimerep kitkәn saen şәһәrlәren kabat tөzegәnnәr, küp itep igen ikkәnnәr. Ígenne kürşe-külәngә dә, başka illәrgә dә satkan­nar. Bu kıyu, gorur xalıknıñ kөçәep kitüe mongol baskın­narına ber dә oşamıy. 1360 elda Bulat Timer xan Bolgar şәһәren cimerep, citәkçelәren, galimnәren, yazuçıların üterep kitә. Egerme eldan soñ Tuktamış xan talap kitә, ә tağın utız el ütkәç, Tuktamış xanga karşı suğışkanda, bolgarlarnı Aksak Timer yaulap ala. 1431 elda suğışlardan, talantlardan xәlsezlәnep kalgan xalıkka rus knyaze Fedor һөcüm itә һәm Bolgar şәһәren cimerә.

Bu ellarda bolgar xalkı üzeneñ sәngaten dә, ilen dә doşmannan saklau eşenә cigә. Batırlar turında küp sanlı dastannar һәm әkiyatlәr icat itә. Xalık awız icatınıñ bu әsәrlәrendә baһadirlar doşman gaskәren kırıp salalar. Әkiyat batırları әllә niçә başlı diyulәrne ciñәlәr. Baһadirlar turındağı dastannar һәm әkiyatlәr az sanlı xalıknıñ ruxın kөçle doşmanga karşı torırlık itep tәrbiyalәgәnnәr.

Mongol xannarı Saray şәһәrenә tanılgan әdiplәrne cıya torgan bulgannar. Sarayda bolgar әdiplәre dә icat itkәnnәr. Saraydağı wlast' өçen kөrәşne alar üz küzlәre belәn kürep torgannar. Bu kөrәşneñ aeruça ğıybrәtlese Tuktamış xan belәn gaskәr başlığı Ídegәy arasında bula. «Ídegәy» dastanınıñ awtorı bilgesez. Anı Saraydağı Bolgar әdiplәreneñ berse yaza ala. Galimnәr dastannı bolgar xalkı icat itkәn dip tә isәplilәr. Alay da «Ídegәy» das­tanın Ídegәyneñ üz xalkı — nugaylar icat itkәn bulırga tieş. Dastanda wakıygalar ağışın, «YosıF kıyssası»nda-ğı şikelle, Alla bilgelәmi. Wakıygalar personajlarnıñ ixtıyar kөçe һәm üz telәklәre belәn tualar. Әsәrneñ bu üzençәlege dә awtorı mәcüsi nugay xalkı buluı turında sөyli.

Niçek kenә bulmasın, bu bөek әsәr tatar әdәbiyatı üseşenә zur өleş kertә. Anıñ eçtәlege bügenge kөn өçen dә aktual', ә sәngat'çә eşlәneşe yağınnan ul һәrwakıt ürnәk bulaçak.

                                      

                                                         



Artka | Eçtәlek | Alga

KAZAN «MӘGARÍF» NӘŞRÍYaTI, 2004



Главная | Новости | Библиотека | Словари | Учебники | Статьи | Тесты

© 2005-2019 Татарская Виртуальная Гимназия
© 2005-2010 Городской Информационно Диагностический Центр

Рейтинг@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^