()
 
 
  |    |    |    |    |    |  
 
.:: Әdәbiyat 9 (lat_) - 7.html
Әdәbiyat 9
A.G. Yaxin
LAT | CYR

Artka | Eçtәlek | Alga

XALIK AWIZ ÍCATI ӘSӘRLӘRE

Xalık awız icatı әsәrlәre keşelek yaşәeşeneñ yugarırak baskıçında tua. Alarnıñ berişe miF syujetlarınnan üsep çıga. Başkaları miFlarda uk tabılgan sәngat' alımnarın üsterep, miF obrazların Faydalanıp icat itelә.

Borınğı babalarıbız kabilәlәrgә cıelıp ber urınga tөplәnep utırgaç, keşelәrneñ borçılu sәbәplәre üzgәrә. Moña kadәr tөp burıç miFlar yardәmendә tabigat' kөçlәren añlap ciñü bulsa, xәzer miFlar yaña tөzelgәn cәmğıyat'ne saklap kalu burıçın üti başlıylar.

Aerım keşelәrneñ һәm gailәlәrneñ yazmışı xәzer cәmğıyat' iminlegenә bәyle bulganga, xalık üzeneñ icatın cәmğıyat'ne nığıtuga bağışlıy. Cәmğıyat' totrıklı buluı belәn kөçle. ul üzeneñ iñ zur baylığın küp buınnar tuplagan tormış tәcribәsen yaña şartlarda da saklap kalu өçen kөrәşә. Xalık awız icatın baetu şul kөrәşneñ aeruça әһәmiyatle çarası.

Keşelәr kөndәlek tormışta mөmkin kadәr azrak yalğış yasarga tieşlәr. Başkalar yasarga өlgergәn yalğışnı kabatlamasañ, tormışta küp mәşәkat'tәn kotılırga mөmkin. Lәkin monıñ өçen başkalar yalğışın belergә kirәk. Şul tәcribәne xalık xәterdә saklanırlık cıynak, tәesir itәrlek xikmәtle itep әsәrlәrgә әylәndergәn. Mәkal'lәr, әytemnәr, mәsәllәr, tabışmaklar şulay tugan.

Elek-elektәn keşelәr, ber-bersenә tabışmak әytep, üzlәreneñ ziһennәren çarlagannar. Üzbaş uylıy belü bik küp yalğışlardan kotkargan.

Xәsrәt keşene ayaktan egarga mөmkin. Xәsrәtle keşe başkalarnıñ da өnen ala. Xalık xәsrәtle keşelәrgә yuanu өçen cırlar tәqdim itә. Saylap al, cırla. Üzeñ cırlıy belmәsәñ, başkalar cırlagannı, mөnәcәt әytkәnne tıñla, di.

Xalık icatınıñ berençe ürnәklәren monnan tuğız yөz el elek tөrki galim Mәxmüd Kaşgari yazıp kaldırgan. Anıñ Tөrki tellәr cıentığı (üze kuygan borınğı tөrki teldәge iseme Diwane lөgatet-tөrk) әsәrendә mondıy cırlar bar:

Awlab mәni koymañız, Buç-buç өtәr sәürgük1,

ayık ayıb kaymañız; bogzı üçün mәñlәnür;

akar kөzümuş tәñiz, өzüm mәniñ budursın,

tәgrә yөrә kuş uçar. otı anıñ çaklanur.

____________________________________

Sәürgük sәmrug koş.

____________________________________

(Mine aerıp kaldırmağız, (Buç-buç sayrıy sәmergük,

wәg'dәdәn baş tartmağız; tuklanırga cim ala;

yaş'le küzem ul diñgez, minem küñelem bıtbıldık,

tirәli koşlar oça.) ğıyşık utında yana.)

Kürәsez, borınğı cırlarda uk xis dәrәcәsen kürsәtü alımnarı tugan. Tabigat' küreneşlәre belәn küñel xislәren yanәşә kuep, cırçılar, üzlәre dә belmiçә, metaFora alımın uylap tapkannar.

Akademik W. A. Gordlewskiy әytüençә, X gasırda uk xalık mәzәklәre tuplangan kitap bulgan. Xuca Nasretdin turındağı bezgә mәg'lüm bulgan iñ borınğı mәzәkne dә W. A. Gordlewskiy yazıp kaldırgan:

Әtise ülgәç, ulı: Әtiem, bәg'rem, sine yoklar өçen urın-cire bulmagan, kelәmsez, utsız, ipisez karañğı yortka iltәlәr, dip elıy ikәn. Anı işetep, Xuca Nasretdinnıñ ulı: Әti, anı bezneñ өygә iltәlәrmeni? dip soragan .

Bu mәzәkneñ tөzeleşe xәzerge mәzәklәrgә nık oxşagan. Anı icat itüçelәr ütken Fiker alımın bik osta kullangannar.

Nәticә yasıyk. Tatar xalık awız icatı janrlarınıñ berişe keşelәrneñ kөndәlek tormışı belәn turıdan-turı bәyle. Cırlarnıñ, mәkal'lәrneñ, әytemnәrneñ, tabışmaklarnıñ tulı eçtәlege Fәkat' konkret wakıygalar belәn bәylәneştә genә açıla. Şuña kürә xalık awız icatı janrlarınıñ bu tөrkemen: berse gamәldәge tormış wakıygası, berse awız icatı әsәre, dip ike өleşkә bülәbez. Bu tөrkem keşelәrne cәmğıyat'tә urnaşkan tәrtiplәrne xөrmәt itәrgә, anda tuplangan tәcribәne Faydalanırga kirәklegen kөn dә kisәtep tora.


Artka | Eçtәlek | Alga

KAZAN «MӘGARÍF» NӘŞRÍYaTI, 2004



| | | | | |

2005-2019
2005-2010

@Mail.ru Kitap.net.ru Tatar.com.ru ^ ^